दण्डप्रणयनं वक्ष्ये येन राज्ञः परा गतिः । त्रियवं कृष्णलं विद्धि पापस्तत्पञ्चकं भवेत ।।

daṇḍapraṇayanaṃ vakṣye yena rājñaḥ parā gatiḥ | triyavaṃ kṛṣṇalaṃ viddhi pāpastatpañcakaṃ bhavet ||

कीर्तितं । सुवर्णश च विनिर्दिष्टो राम षोडशमापकः ।।

kīrtitaṃ | suvarṇaś ca vinirdiṣṭo rāma ṣoḍaśamāpakaḥ ||

निष्कः सुवर्णाश चत्वारो धरणं दशभिस्तु तैः । ताम्ररूप्यसुवर्णानां मनमेतत प्रकीर्तितं ।।

niṣkaḥ suvarṇāś catvāro dharaṇaṃ daśabhistu taiḥ | tāmrarūpyasuvarṇānāṃ manametat prakīrtitaṃ ||

ताम्रकैः कार्षिको राम प्रोक्तः कार्षापणो बुधैः । पणानां द्वे शते सार्धं प्रथमः साहसः स्मृतः ।।

tāmrakaiḥ kārṣiko rāma proktaḥ kārṣāpaṇo budhaiḥ | paṇānāṃ dve śate sārdhaṃ prathamaḥ sāhasaḥ smṛtaḥ ||

मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रमपि चोत्तमः । चौरैर अमूषितो यस्तु मूषितो ऽस्मीति भाषते ।।

madhyamaḥ pañca vijñeyaḥ sahasramapi cottamaḥ | caurair amūṣito yastu mūṣito 'smīti bhāṣate ||

तत्प्रदातरि भापाले स दण्ड्यस्तावदेव तु । यो यावद्विपरीतार्थं मिथ्या वा यो वदेत्तु तं ।।

tatpradātari bhāpāle sa daṇḍyastāvadeva tu | yo yāvadviparītārthaṃ mithyā vā yo vadettu taṃ ||

तौ नृपेण ह्य अधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं दमं । कूटसाक्ष्यन्तु कुर्वाणांस्त्रीन वर्णांश च प्रदापयेत ।।

tau nṛpeṇa hy adharmajñau dāpyau taddviguṇaṃ damaṃ | kūṭasākṣyantu kurvāṇāṃstrīn varṇāṃś ca pradāpayet ||

विवासयेद्ब्राह्मणन्तु भोज्यो विधिर न हीरतः । निक्षेपस्य समं मूल्यं दण्ड्यो निक्षेपभुक तथा ।।

vivāsayedbrāhmaṇantu bhojyo vidhir na hīrataḥ | nikṣepasya samaṃ mūlyaṃ daṇḍyo nikṣepabhuk tathā ||

वस्त्रादिकस्य धर्मज्ञ तथा धर्मो न हीयते । यो निक्षेपं घातयति यश्चानिक्षिप्य याचते ।।

vastrādikasya dharmajña tathā dharmo na hīyate | yo nikṣepaṃ ghātayati yaścānikṣipya yācate ||

तावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्ड्यौ वा द्विगुणं दम । अज्ञानाद्यः पुमान कुर्यात परद्रव्यस्य विक्रयं ।।

tāvubhau cauravacchāsyau daṇḍyau vā dviguṇaṃ dama | ajñānādyaḥ pumān kuryāt paradravyasya vikrayaṃ ||

निर्दोषो ज्ञानपूर्वकन्तु चौरवद्दण्डमर्हति । मूल्यमादाय यः शिल्पं न दद्याद दण्ड्य एव सः ।।

nirdoṣo jñānapūrvakantu cauravaddaṇḍamarhati | mūlyamādāya yaḥ śilpaṃ na dadyād daṇḍya eva saḥ ||

प्रतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्णं दण्डयेन्नृपः । भृतिं गृह्य न कुर्याद्यः कर्माष्टौ कृष्णला दमः ।।

pratiśrutyāpradātāraṃ suvarṇaṃ daṇḍayennṛpaḥ | bhṛtiṃ gṛhya na kuryādyaḥ karmāṣṭau kṛṣṇalā damaḥ ||

अकाले तु त्यजन भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु । क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चिद्यस्येहानुशयो भवेत ।।

akāle tu tyajan bhṛtyaṃ daṇḍyaḥ syāttāvadeva tu | krītvā vikrīya vā kiñcidyasyehānuśayo bhavet ||

सो ऽन्तर्दशाहात्तत्स्वामी दद्याच्चैवाददीत च । परेण तु दशाहस्य नादद्यान्नैव दापयेत ।।

so 'ntardaśāhāttatsvāmī dadyāccaivādadīta ca | pareṇa tu daśāhasya nādadyānnaiva dāpayet ||

आददद्धि ददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट । वरे दोषानविख्याप्य यः कन्यां वरयेदिह ।।

ādadaddhi dadaccaiva rājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ | vare doṣānavikhyāpya yaḥ kanyāṃ varayediha ||

दत्ताप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयं । प्रदाय कन्यां यो ऽन्यस्मै पुनस्तां सम्प्रयच्छति ।।

dattāpyadattā sā tasya rājñā daṇḍyaḥ śatadvayaṃ | pradāya kanyāṃ yo 'nyasmai punastāṃ samprayacchati ||

दण्डः कार्यो नरेन्द्रेण तस्याप्युत्तमसाहसः । सत्यङ्कारेण वाचा च युक्तं पुण्यमसंशयं ।।

daṇḍaḥ kāryo narendreṇa tasyāpyuttamasāhasaḥ | satyaṅkāreṇa vācā ca yuktaṃ puṇyamasaṃśayaṃ ||

लुब्धो ऽन्यत्र च विक्रेता षट्शतं दण्डमर्हति । दद्याद्धेनुं न यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनं ।।

lubdho 'nyatra ca vikretā ṣaṭśataṃ daṇḍamarhati | dadyāddhenuṃ na yaḥ pālo gṛhītvā bhaktavetanaṃ ||

स तु दण्ड्यः शतं राज्ञा सुवर्णं वाप्यरक्षिता । धनुःशतं परीणाहो ग्रामस्य तु समन्ततः ।।

sa tu daṇḍyaḥ śataṃ rājñā suvarṇaṃ vāpyarakṣitā | dhanuḥśataṃ parīṇāho grāmasya tu samantataḥ ||

द्विगुणं त्रिगुणं वापि नगरस्य च कल्पयेत । वृतिं तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत ।।

dviguṇaṃ triguṇaṃ vāpi nagarasya ca kalpayet | vṛtiṃ tatra prakurvīta yāmuṣṭro nāvalokayet ||

तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्डनं । गृहन्तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन ।।

tatrāparivṛte dhānye hiṃsite naiva daṇḍanaṃ | gṛhantaḍāgamārāmaṃ kṣetraṃ vā bhīṣayā haran ||

शतानि पञ्च दण्ड्याः स्यादज्ञानाद द्विशतो दमः । मर्यादाभेदकाः सर्वे दण्ड्याः प्रथमसाहसं ।।

śatāni pañca daṇḍyāḥ syādajñānād dviśato damaḥ | maryādābhedakāḥ sarve daṇḍyāḥ prathamasāhasaṃ ||

शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति । वैश्यश च द्विशतं राम शूद्रश च बधमर्हति ।।

śataṃ brāhmaṇamākruśya kṣatriyo daṇḍamarhati | vaiśyaś ca dviśataṃ rāma śūdraś ca badhamarhati ||

पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने । वैश्ये वाप्यर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ।।

pañcāśadbrāhmaṇo daṇḍyaḥ kṣatriyasyābhiśaṃsane | vaiśye vāpyardhapañcāśacchūdre dvādaśako damaḥ ||

क्षत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु । शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात ।।

kṣatriyasyāpnuyādvaiśyaḥ sāhasaṃ pūrvameva tu | śūdraḥ kṣatriyamākruśya jihvācchedanamāpnuyāt ||

धर्मोपदेशं विप्राणां शूद्रः कुर्वंश च दण्डभाक । श्रुतदेशादिवितथी दाप्यो द्विगुणसाहसं ।।

dharmopadeśaṃ viprāṇāṃ śūdraḥ kurvaṃś ca daṇḍabhāk | śrutadeśādivitathī dāpyo dviguṇasāhasaṃ ||

उत्तमः साहसस्तस्य यः पापैर उत्तमान क्षिपेत । प्रमादाद्यैर मया प्रोक्तं प्रीत्या दण्डार्धमर्हति ।।

uttamaḥ sāhasastasya yaḥ pāpair uttamān kṣipet | pramādādyair mayā proktaṃ prītyā daṇḍārdhamarhati ||

मातरं पितरं ज्येष्ठं भ्रातरं श्वशुरं गुरुं । आक्षारयञ्च्छतं दण्ड्यः पन्थानं चाददद्गुरोः ।।

mātaraṃ pitaraṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ śvaśuraṃ guruṃ | ākṣārayañcchataṃ daṇḍyaḥ panthānaṃ cādadadguroḥ ||

अन्त्यजातिर्द्विजातिन्तु येनाङ्गेनापराध्नुयात । तदेव च्छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन ।।

antyajātirdvijātintu yenāṅgenāparādhnuyāt | tadeva cchedayettasya kṣipramevāvicārayan ||

अवनिष्ठीवतो दर्पाद द्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः । अपमूत्रयतो मेढ्रमपशब्दयतो गुदं ।।

avaniṣṭhīvato darpād dvāvoṣṭhau chedayennṛpaḥ | apamūtrayato meḍhramapaśabdayato gudaṃ ||

उत्कृष्टासनसंस्थस्य नीचस्याधोनिकृन्तनं । यो यदङ्गं च रुजयेत्तदङ्गन्तस्य कर्तयेत ।।

utkṛṣṭāsanasaṃsthasya nīcasyādhonikṛntanaṃ | yo yadaṅgaṃ ca rujayettadaṅgantasya kartayet ||

अर्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः । वृक्षन्तु विफलं कृत्त्वा सुवर्णं दण्डमर्हति ।।

ardhapādakarāḥ kāryā gogajāśvoṣṭraghātakāḥ | vṛkṣantu viphalaṃ kṛttvā suvarṇaṃ daṇḍamarhati ||

द्विगुणं दापयेच्छिन्ने पथि सीम्नि जलाशये । द्रव्याणि यो हरेद्यस्य ज्ञानतो ऽज्ञानतो ऽपिवा ।।

dviguṇaṃ dāpayecchinne pathi sīmni jalāśaye | dravyāṇi yo haredyasya jñānato 'jñānato 'pivā ||

स तस्योत्पाद्य तुष्टिन्तु राज्ञे दद्यात्ततो दमं । यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेच्छिन्द्याच्च तां प्रपां ।।

sa tasyotpādya tuṣṭintu rājñe dadyāttato damaṃ | yastu rajjuṃ ghaṭaṃ kūpāddharecchindyācca tāṃ prapāṃ ||

स दण्डं प्राप्नुयान मासं दण्ड्यः स्यात प्राणिता.रने । धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो ऽभ्यधिकं बधः ।।

sa daṇḍaṃ prāpnuyān māsaṃ daṇḍyaḥ syāt prāṇitā.rane | dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhebhyo harato 'bhyadhikaṃ badhaḥ ||

शेषे ऽप्येकादशगुणं तस्य दण्डं प्रकल्पयेत । सुवर्णरजतादीनां नृस्त्रीणां हरणे बधः ।।

śeṣe 'pyekādaśaguṇaṃ tasya daṇḍaṃ prakalpayet | suvarṇarajatādīnāṃ nṛstrīṇāṃ haraṇe badhaḥ ||

येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते । तत्तदेव हरेदस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः ।।

yena yena yathāṅgena steno nṛṣu viceṣṭate | tattadeva haredasy pratyādeśāya pārthivaḥ ||

ब्राह्मणः शाकधान्यादि अल्पं गृह्णन्न दोषभाक । गोदेवार्थं हरंश्चापि हन्याद्दुष्टं बधीद्यतं ।।

brāhmaṇaḥ śākadhānyādi alpaṃ gṛhṇanna doṣabhāk | godevārthaṃ haraṃścāpi hanyādduṣṭaṃ badhīdyataṃ ||

गृहक्षेत्रापहर्तारं तथा पत्न्यभिगामिनं । अग्निदं गरदं हन्यात्तथा चाभ्युद्यतायुधं ।।

gṛhakṣetrāpahartāraṃ tathā patnyabhigāminaṃ | agnidaṃ garadaṃ hanyāttathā cābhyudyatāyudhaṃ ||

राजा गवाभिचाराद्यं हन्याच्चैवाततायिनः । परस्त्रियं न भाषेत प्रतिषिद्धो विशेन्न हि ।।

rājā gavābhicārādyaṃ hanyāccaivātatāyinaḥ | parastriyaṃ na bhāṣeta pratiṣiddho viśenna hi ||

अदण्ड्या स्त्री भवेद्राज्ञा वरयन्तो पतिं स्वयं । उत्तमां सेवमानः स्त्री जघन्यो बधमर्हति ।।

adaṇḍyā strī bhavedrājñā varayanto patiṃ svayaṃ | uttamāṃ sevamānaḥ strī jaghanyo badhamarhati ||

भर्तारं लङ्घयेद्या तां श्वभिः सङ्घातयेत स्त्रियं । सवर्णदूषितां कुर्यात पिण्डमात्रोपजीविनीं ।।

bhartāraṃ laṅghayedyā tāṃ śvabhiḥ saṅghātayet striyaṃ | savarṇadūṣitāṃ kuryāt piṇḍamātropajīvinīṃ ||

ज्यायसा दूषिता नारी मुण्डनं समवाप्नुयात । वैश्यागमे तु विप्रस्य क्षत्रियस्यान्त्यजागमे ।।

jyāyasā dūṣitā nārī muṇḍanaṃ samavāpnuyāt | vaiśyāgame tu viprasya kṣatriyasyāntyajāgame ||

क्षत्रियः प्रथमं वैश्यो दण्ड्यः शूद्रागमे भवेत । गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति ।।

kṣatriyaḥ prathamaṃ vaiśyo daṇḍyaḥ śūdrāgame bhavet | gṛhītvā vetanaṃ veśyā lobhādanyatra gacchati ||

वेतनन्द्विगुणं दद्याद्दण्दञ्च द्विगुणं तथा । भार्या पुत्राश च दासाश च शिष्यो भ्राता च सोदरः ।।

vetanandviguṇaṃ dadyāddaṇdañca dviguṇaṃ tathā | bhāryā putrāś ca dāsāś ca śiṣyo bhrātā ca sodaraḥ ||

कृटापराधास्ताड्याः सूरज्वा वेणुदलेन वा । पृष्ठे न मस्तके हन्याच्चौरस्याप्नोति किल्विषं ।।

kṛṭāparādhāstāḍyāḥ sūrajvā veṇudalena vā | pṛṣṭhe na mastake hanyāccaurasyāpnoti kilviṣaṃ ||

रक्षास्वधिकृतैयस्तु प्रजात्यर्थं विलुप्यते । तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात प्रवासनं ।।

rakṣāsvadhikṛtaiyastu prajātyarthaṃ vilupyate | teṣāṃ sarvasvamādāya rājā kuryāt pravāsanaṃ ||

ये नियुक्ताः स्वकार्येषु हन्युः कार्याणि कर्मिणां । निर्घृणाः क्रूरमनसस्तान्निःस्वान कारयेन्नृपः ।।

ye niyuktāḥ svakāryeṣu hanyuḥ kāryāṇi karmiṇāṃ | nirghṛṇāḥ krūramanasastānniḥsvān kārayennṛpaḥ ||

अमात्यः प्राड्विवाको वा यः कुर्यात कार्यमन्यथा । तस्य सर्वस्वमादाय तं राजा विप्रवासयेत ।।

amātyaḥ prāḍvivāko vā yaḥ kuryāt kāryamanyathā | tasya sarvasvamādāya taṃ rājā vipravāsayet ||

गुरुतल्पे भयः कार्यः सुरापाणे सुराध्वजः । स्तेयेषु श्वपदं विद्याद ब्रह्महत्याशिरः पुमान ।।

gurutalpe bhayaḥ kāryaḥ surāpāṇe surādhvajaḥ | steyeṣu śvapadaṃ vidyād brahmahatyāśiraḥ pumān ||

शूद्रादीन घातयेद्राजा पापान विप्रान प्रवासयेत । महापातकिनां वित्तं वरुणायोपपादयेत ।।

śūdrādīn ghātayedrājā pāpān viprān pravāsayet | mahāpātakināṃ vittaṃ varuṇāyopapādayet ||

ग्रामेष्वपि च ये केचिच्चौराणां भक्तदायकाः । भाण्डारकोषदाश चैव सर्वांस्तानपि घातयेत ।।

grāmeṣvapi ca ye keciccaurāṇāṃ bhaktadāyakāḥ | bhāṇḍārakoṣadāś caiva sarvāṃstānapi ghātayet ||

राष्ट्रेषु राष्ट्राधिकृतान सामन्तान पापिनो हरेत । सन्धिं कृत्वा तु ये चौर्यं रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः ।।

rāṣṭreṣu rāṣṭrādhikṛtān sāmantān pāpino haret | sandhiṃ kṛtvā tu ye cauryaṃ rātrau kurvanti taskarāḥ ||

तेषां च्छित्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत । तडागदेवतागारभेदकान घातयेन्नृपः ।।

teṣāṃ cchitvā nṛpo hastau tīkṣṇe śūle niveśayet | taḍāgadevatāgārabhedakān ghātayennṛpaḥ ||

समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि । स हि कार्षापणन्दण्ड्यस्तममेध्यञ्च शोधयेत ।।

samutsṛjedrājamārge yastvamedhyamanāpadi | sa hi kārṣāpaṇandaṇḍyastamamedhyañca śodhayet ||

प्रतिमासङ्क्रमभिदो दद्युः पञ्चशतानि ते । समैश च विषमं यो वा चरते मूल्यतो ऽपि वा ।।

pratimāsaṅkramabhido dadyuḥ pañcaśatāni te | samaiś ca viṣamaṃ yo vā carate mūlyato 'pi vā ||

समाप्नुयान्नरः पूर्वं दमं मध्यममेव वा । द्रव्यमादाय वणिजामनर्घेणावरुन्धतां ।।

samāpnuyānnaraḥ pūrvaṃ damaṃ madhyamameva vā | dravyamādāya vaṇijāmanargheṇāvarundhatāṃ ||

राजा पृथक पृथक कुर्याद्दण्डमुत्तमसाहसं । द्रव्याणां दूषको यश च प्रतिच्छन्दकविक्रयी ।।

rājā pṛthak pṛthak kuryāddaṇḍamuttamasāhasaṃ | dravyāṇāṃ dūṣako yaś ca praticchandakavikrayī ||

मध्यमं प्राप्नुयाद्दण्डं कूटकर्ता तथोत्तमं । कलहापकृतं देयं दण्डश च द्विगुणस्ततः ।।

madhyamaṃ prāpnuyāddaṇḍaṃ kūṭakartā tathottamaṃ | kalahāpakṛtaṃ deyaṃ daṇḍaś ca dviguṇastataḥ ||

अभक्ष्यभक्ष्ये विप्रे वा शूद्रे वा कृष्णलो दमः । तुलाशासनकर्ता च कूटकृन्नाशकस्य च ।।

abhakṣyabhakṣye vipre vā śūdre vā kṛṣṇalo damaḥ | tulāśāsanakartā ca kūṭakṛnnāśakasya ca ||

एभिश च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दममुत्तमं । विषाग्निदां पतिगुरुविप्रापत्यप्रमापिणीं ।।

ebhiś ca vyavahartā yaḥ sa dāpyo damamuttamaṃ | viṣāgnidāṃ patiguruviprāpatyapramāpiṇīṃ ||

विकर्णकरनासौष्ठी कृत्वा गोभिः प्रवासयेत । क्षेत्रवेश्मग्रामवनविदारकास तथा नराः ।।

vikarṇakaranāsauṣṭhī kṛtvā gobhiḥ pravāsayet | kṣetraveśmagrāmavanavidārakās tathā narāḥ ||

राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना । ऊनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनं ।।

rājapatnyabhigāmī ca dagdhavyāstu kaṭāgninā | ūnaṃ vāpyadhikaṃ vāpi likhedyo rājaśāsanaṃ ||

पारजायिकचौरौ च मुञ्चतो दण्ड उत्तमः । राजयानासनारोढुर्दण्ड उत्तमसाहसः ।।

pārajāyikacaurau ca muñcato daṇḍa uttamaḥ | rājayānāsanāroḍhurdaṇḍa uttamasāhasaḥ ||

यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः । तमायान्तं पराजित्य दण्डयेद द्विगुणं दमं ।।

yo manyetājito 'smīti nyāyenāpi parājitaḥ | tamāyāntaṃ parājitya daṇḍayed dviguṇaṃ damaṃ ||

आह्वानकारी बध्यः स्यादनाहूतमथाह्वयन । दाण्डिकस्य च यो हस्तादभिमुक्तः पलायते ।।

āhvānakārī badhyaḥ syādanāhūtamathāhvayan | dāṇḍikasya ca yo hastādabhimuktaḥ palāyate ||

//67 ।।

//67 ||