स्वयमेव कर्म दैवाख्यं विद्धि देहान्तरार्जितं । तस्मात पौरुषमेवेह श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ।।

svayameva karma daivākhyaṃ viddhi dehāntarārjitaṃ | tasmāt pauruṣameveha śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ ||

प्रतिकूलं तथा दैवं पौरुषेण विहन्यते । सात्त्विकात कर्मणः पूर्वात सिद्धिः स्यात्पौरुषं विना ।।

pratikūlaṃ tathā daivaṃ pauruṣeṇa vihanyate | sāttvikāt karmaṇaḥ pūrvāt siddhiḥ syātpauruṣaṃ vinā ||

पौरुषं दैवसम्पत्त्या काले फलति भार्गव । दैवं पुरुषकारश च द्वयं पुंसः फलावहं ।।

pauruṣaṃ daivasampattyā kāle phalati bhārgava | daivaṃ puruṣakāraś ca dvayaṃ puṃsaḥ phalāvahaṃ ||

कृषेर्वृष्टिसमायोगात काले स्युः फलसिद्धयः । सधर्मं पौरुषं कुर्यान्नालसो न च दैववान ।।

kṛṣervṛṣṭisamāyogāt kāle syuḥ phalasiddhayaḥ | sadharmaṃ pauruṣaṃ kuryānnālaso na ca daivavān ||

सामादिभिरुपायैस्तु सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः । साम चोपप्रदानञ्च भेददण्डौ तथापरौ ।।

sāmādibhirupāyaistu sarve siddhyantyupakramāḥ | sāma copapradānañca bhedadaṇḍau tathāparau ||

मायोपेक्षेन्द्रजालञ्च उपायाः सप्त ताञ्छृणु । द्विविधं कथितं साम तथ्यञ्चातथ्यमेव च ।।

māyopekṣendrajālañca upāyāḥ sapta tāñchṛṇu | dvividhaṃ kathitaṃ sāma tathyañcātathyameva ca ||

तत्राप्यतथ्यं साधूनामाक्रोशायैव जायते । महाकुलीना ह्य ऋजवो धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।।

tatrāpyatathyaṃ sādhūnāmākrośāyaiva jāyate | mahākulīnā hy ṛjavo dharmanityā jitendriyāḥ ||

सामसाध्या अतथ्यैश च गृह्यन्ते राक्षसा अपि । तथा तदुप्रकाराणां कृतानाञ्चैव वर्णनं ।।

sāmasādhyā atathyaiś ca gṛhyante rākṣasā api | tathā taduprakārāṇāṃ kṛtānāñcaiva varṇanaṃ ||

परस्परन्तु ये द्विष्टाः क्रुद्धभीतावमानिताः । तेषान्भेदं प्रयुञ्जीत परमं दर्शयेद्भयं ।।

parasparantu ye dviṣṭāḥ kruddhabhītāvamānitāḥ | teṣānbhedaṃ prayuñjīta paramaṃ darśayedbhayaṃ ||

आत्मीयान दर्शयेदाशां येन दोषेण बिभ्यति । परास्तेनैव ते भेद्या रक्ष्यो वै ज्ञातिभेदकः ।।

ātmīyān darśayedāśāṃ yena doṣeṇa bibhyati | parāstenaiva te bhedyā rakṣyo vai jñātibhedakaḥ ||

सामन्तकोषो वाह्यस्तु मन्त्रामात्यात्मजादिकः । अन्तःकोषञ्चोपशाम्य कुर्वन शत्रोश च तं जयेत ।।

sāmantakoṣo vāhyastu mantrāmātyātmajādikaḥ | antaḥkoṣañcopaśāmya kurvan śatroś ca taṃ jayet ||

उपायश्रेष्ठं दानं स्याद्दानादुभयलोकभाक । न सो ऽस्ति नाम दानेन वशगो यो न जायते ।।

upāyaśreṣṭhaṃ dānaṃ syāddānādubhayalokabhāk | na so 'sti nāma dānena vaśago yo na jāyate ||

दानवानेव शक्नोति संहतान भेदितुं परान । त्रयासाध्यं साधयेत्तं दण्डेन च कृतेन च ।।

dānavāneva śaknoti saṃhatān bhedituṃ parān | trayāsādhyaṃ sādhayettaṃ daṇḍena ca kṛtena ca ||

दण्डे सर्वं स्थितं दण्डो नाशयेद्दुष्प्रणीकृतः । अदण्ड्यान दण्डयन्नश्येद्दण्ड्यान्राजाप्यदण्डयन ।।

daṇḍe sarvaṃ sthitaṃ daṇḍo nāśayedduṣpraṇīkṛtaḥ | adaṇḍyān daṇḍayannaśyeddaṇḍyānrājāpyadaṇḍayan ||

दैवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः । उत्क्रमेयुः स्वमर्यादां यदि दण्डान न पालयेत ।।

daivadaityoraganarāḥ siddhā bhūtāḥ patatriṇaḥ | utkrameyuḥ svamaryādāṃ yadi daṇḍān na pālayet ||

यस्माददान्तान दमयत्यदण्ड्यान्दण्डयत्यपि । दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्ड विदुर्बुधाः ।।

yasmādadāntān damayatyadaṇḍyāndaṇḍayatyapi | damanāddaṇḍanāccaiva tasmāddaṇḍa vidurbudhāḥ ||

तेजसा दुर निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः । लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाच्चन्द्रवत्ततः ।।

tejasā dur nirīkṣyo hi rājā bhāskaravattataḥ | lokaprasādaṃ gaccheta darśanāccandravattataḥ ||

जगद्व्याप्नोति वै चारैर अतो राजा समीरणः । दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः ।।

jagadvyāpnoti vai cārair ato rājā samīraṇaḥ | doṣanigrahakāritvādrājā vaivasvataḥ prabhuḥ ||

यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः । यदा दानं द्विजातिभ्यो दद्यात तस्माद्धनेश्वरः ।।

yadā dahati durbuddhiṃ tadā bhavati pāvakaḥ | yadā dānaṃ dvijātibhyo dadyāt tasmāddhaneśvaraḥ ||

धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः । क्षमया धारयंल्लेकान पार्थिवः पार्थिवो भवेत ।।

dhanadhārāpravarṣitvāddevādau varuṇaḥ smṛtaḥ | kṣamayā dhārayaṃllekān pārthivaḥ pārthivo bhavet ||

//21 ।।

//21 ||