ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं नृपः । शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेश्वरं ।।

grāmasyādhipatiṃ kuryāddaśagrāmādhipaṃ nṛpaḥ | śatagrāmādhipañcānyaṃ tathaiva viṣayeśvaraṃ ||

तेषां भोगविभागश च भवेत कर्मानुरूपतः । नित्यमेव तथा कार्यं तेषाञ्चारैः परीक्षणं ।।

teṣāṃ bhogavibhāgaś ca bhavet karmānurūpataḥ | nityameva tathā kāryaṃ teṣāñcāraiḥ parīkṣaṇaṃ ||

ग्रामे दोषान समुत्पन्नान ग्रामेशः प्रसमं नयेत । अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत ।।

grāme doṣān samutpannān grāmeśaḥ prasamaṃ nayet | aśakto daśapālasya sa tu gatvā nivedayet ||

श्रुत्वापि दशपालो ऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत । वित्ताद्याप्नोति राजा वै विषयात्तु सुरक्षितात ।।

śrutvāpi daśapālo 'pi tatra yuktimupācaret | vittādyāpnoti rājā vai viṣayāttu surakṣitāt ||

धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान काममश्नुते । उच्छिद्यन्ते विना ह्य अर्थैः क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा ।।

dhanavāndharmamāpnoti dhanavān kāmamaśnute | ucchidyante vinā hy arthaiḥ kriyā grīṣme saridyathā ||

विशेषो नास्ति लोकेषे पतितस्याधनस्य च । पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति ।।

viśeṣo nāsti lokeṣe patitasyādhanasya ca | patitānna tu gṛhṇanti daridro na prayacchati ||

धनहीनस्य भार्यापि नैका स्यादुपवर्तिनी । राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं ।।

dhanahīnasya bhāryāpi naikā syādupavartinī | rāṣṭrapīḍākaro rājā narake vasate ciraṃ ||

नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी । यहा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत ।।

nityaṃ rājñā tathā bhāvyaṃ garbhiṇī sahadharmiṇī | yahā svaṃ sukhamutsṛjya garbhasya sukhamāvahet ||

किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः । सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः ।।

kiṃ yajñaistapasā tasya prajā yasya na rakṣitāḥ | surakṣitāḥ prajā yasya svargastasya gṛhopamaḥ ||

अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं । राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि ।।

arakṣitāḥ prajā yasya narakaṃ tasya mandiraṃ | rājā ṣaḍbhāgamādatte sukṛtādduṣkṛtādapi ||

धर्मागमो रक्षणाच्च पापमाप्नोत्यरक्षणात । सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः ।।

dharmāgamo rakṣaṇācca pāpamāpnotyarakṣaṇāt | subhagā viṭabhīteva rājavallabhataskaraiḥ ||

भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश च विशेषतः ।।

bhakṣyamāṇāḥ prajā rakṣyāḥ kāyasthaiś ca viśeṣataḥ ||

अरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनं । दुष्टसम्मर्दनं कुर्याच्छास्त्रोक्तं करमाददेत ।।

arakṣitā sā bhavati teṣāmeveha bhojanaṃ | duṣṭasammardanaṃ kuryācchāstroktaṃ karamādadet ||

कोषे प्रवेशयेदर्धं नित्यञ्चार्धं द्विजे ददेत । निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा ।।

koṣe praveśayedardhaṃ nityañcārdhaṃ dvije dadet | nidhiṃ dvijottamaḥ prāpya gṛhṇīyātsakalaṃ tathā ||

चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः । वर्णक्रमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्मतः ।।

caturthamaṣṭamaṃ bhāgaṃ tathā ṣoḍaśamaṃ dvijaḥ | varṇakrameṇa dadyācca nidhiṃ pātre tu dharmataḥ ||

अनृतन्तु वदन दण्ड्यः सुवित्तस्यांशमष्टमं । प्रणष्टस्वामिकमृक्थं राजात्र्यब्दं निधापयेत ।।

anṛtantu vadan daṇḍyaḥ suvittasyāṃśamaṣṭamaṃ | praṇaṣṭasvāmikamṛkthaṃ rājātryabdaṃ nidhāpayet ||

अर्वाक त्र्यब्दाद्धरेत स्वामी परेण नृपतिर्हरेत । ममेदमिति यो ब्रूयात सो ऽर्थयुक्तो यथाविधि ।।

arvāk tryabdāddharet svāmī pareṇa nṛpatirharet | mamedamiti yo brūyāt so 'rthayukto yathāvidhi ||

सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादीन स्वामी तद द्रव्यमर्हति । बालदायादिकमृक्थं तावद्राजानुपालयेत ।।

sampādya rūpasaṅkhyādīn svāmī tad dravyamarhati | bāladāyādikamṛkthaṃ tāvadrājānupālayet ||

यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः । बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कलासु च ।।

yāvatsyātsa samāvṛtto yāvadvātītaśaiśavaḥ | bālaputrāsu caivaṃ syādrakṣaṇaṃ niṣkalāsu ca ||

पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वातुरासु च । जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः ।।

pativratāsu ca strīṣu vidhabāsvāturāsu ca | jīvantīnāntu tāsāṃ ye saṃhareyuḥ svavāndhavāḥ ||

ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः । सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात स्वयं नृपः ।।

tāñchiṣyāccauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ | sāmānyato hṛtañcauraistadvai dadyāt svayaṃ nṛpaḥ ||

चौररक्षाधिकारिभ्यो राजापि हृतमाप्नुयात । अहृते यो हृतं ब्रूयान्निःसार्यो दण्ड्य एव सः ।।

caurarakṣādhikāribhyo rājāpi hṛtamāpnuyāt | ahṛte yo hṛtaṃ brūyānniḥsāryo daṇḍya eva saḥ ||

न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद गृहगैर हृतं । स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज ।।

na tadrājñā pradātavyaṃ gṛhe yad gṛhagair hṛtaṃ | svarāṣṭrapaṇyādādadyādrājā viṃśatimaṃ dvija ||

शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं । ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात ।।

śulkāṃśaṃ paradeśācca kṣayavyayaprakāśakaṃ | jñātvā saṅkalpayecchulkaṃ lābhaṃ vaṇigyathāpnuyāt ||

विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततो ऽन्यथा । स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च तरशुल्कं विवर्जयेत ।।

viṃśāṃśaṃ lābhamādadyāddaṇḍanīyastato 'nyathā | strīṇāṃ pravrajitānāñca taraśulkaṃ vivarjayet ||

तरेषु दासदोषेण नष्टं दासांस्तु दापयेत । शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं ।।

tareṣu dāsadoṣeṇa naṣṭaṃ dāsāṃstu dāpayet | śūkadhānyeṣu ṣaḍbhāgaṃ śimbidhānye tathāṣṭamaṃ ||

राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं । पञ्चषड्भागमादद्याद राजा पशुहिरण्ययोः ।।

rājā vanyārthamādadyāddeśakālānurūpakaṃ | pañcaṣaḍbhāgamādadyād rājā paśuhiraṇyayoḥ ||

गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च । पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्मणां ।।

gandhauṣadhirasānāñca puṣpamūlaphalasya ca | patraśākatṛṇānāñca vaṃśavaiṇavacarmaṇāṃ ||

वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च । षड्भागमेव चादद्यान मधुमांसस्य सर्पिषः ।।

vaidalānāñca bhāṇḍānāṃ sarvasyāśmamayasya ca | ṣaḍbhāgameva cādadyān madhumāṃsasya sarpiṣaḥ ||

म्रियन्नपि न चादद्याद ब्राह्मणेभ्यस तथा करं । यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा ।।

mriyannapi na cādadyād brāhmaṇebhyas tathā karaṃ | yasya rājñastu viṣaye śrotriyaḥ sīdati kṣudhā ||

तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः । श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत ।।

tasya sīdati tadrāṣṭraṃ vyādhidurbhikṣataskaraiḥ | śrutaṃ vṛttantu vijñāya vṛttiṃ tasya prakalpayet ||

रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं । संरक्ष्यमणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं ।।

rakṣecca sarvatastvenaṃ pitā putramivaurasaṃ | saṃrakṣyamaṇo rājñā yaḥ kurute dharmamanvahaṃ ||

तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च । कर्म कुर्युर नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च शिल्पिनः ।।

tenāyurvardhate rājño draviṇaṃ rāṣṭrameva ca | karma kuryur narendrasya māsenaikañca śilpinaḥ ||

भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीयिनः //34 ।।

bhuktamātreṇa ye cānye svaśarīropajīyinaḥ //34 ||