दानधर्मान प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिदान शृणु । दानमिष्टं तथा पूर्तं धर्मं कुर्वन हि सर्वभाक ।।

dānadharmān pravakṣyāmi bhuktimuktidān śṛṇu | dānamiṣṭaṃ tathā pūrtaṃ dharmaṃ kurvan hi sarvabhāk ||

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च । अन्नप्रदानमारामाः पूर्तं धर्मं च मुक्तिदं ।।

vāpīkūpataḍāgāni devatāyatanāni ca | annapradānamārāmāḥ pūrtaṃ dharmaṃ ca muktidaṃ ||

अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानाञ्चानुपालनं । आतिथ्यं वैश्वदेवञ्च प्राहुरिष्टञ्च नाकदं ।।

agnihotraṃ tapaḥ satyaṃ vedānāñcānupālanaṃ | ātithyaṃ vaiśvadevañca prāhuriṣṭañca nākadaṃ ||

ग्रहोपरागे यद्दानं सूर्यसङ्क्रमणेषु च । द्वादश्यादौ च यद्दानं पूर्तं तदपि नाकदं ।।

grahoparāge yaddānaṃ sūryasaṅkramaṇeṣu ca | dvādaśyādau ca yaddānaṃ pūrtaṃ tadapi nākadaṃ ||

देशे काले च पात्रे च दानं कोटिगुणं भवेत । अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये ।।

deśe kāle ca pātre ca dānaṃ koṭiguṇaṃ bhavet | ayane viṣuve puṇye vyatīpāte dinakṣaye ||

युगादिषु च सङ्क्रान्तौ चतुर्दश्यष्टमीषु च । सितपञ्चदशीसर्वद्वादशीष्वष्टकासु च ।।

yugādiṣu ca saṅkrāntau caturdaśyaṣṭamīṣu ca | sitapañcadaśīsarvadvādaśīṣvaṣṭakāsu ca ||

यज्ञोत्सवविबाहेषु तथा मन्वन्तरादिषु । वैधृते दृष्टदुःखप्ने द्रव्यब्राह्मणलाभतः ।।

yajñotsavavibāheṣu tathā manvantarādiṣu | vaidhṛte dṛṣṭaduḥkhapne dravyabrāhmaṇalābhataḥ ||

श्रद्धा वा यद्दिने तत्र सदा वा दानमिष्यते । अयने द्वे विपुवे द्वे चतस्रः षडशीतयः ।।

śraddhā vā yaddine tatra sadā vā dānamiṣyate | ayane dve vipuve dve catasraḥ ṣaḍaśītayaḥ ||

चतस्रो विष्णुपद्यश च सङ्क्रात्यो द्वादशोत्तमाः । कन्यायां मिथुने मीने धनुष्यपि रवेर्गतिः ।।

catasro viṣṇupadyaś ca saṅkrātyo dvādaśottamāḥ | kanyāyāṃ mithune mīne dhanuṣyapi ravergatiḥ ||

षडशीतिमुखाः प्रोक्ताः षडशीतिगुणाः फलैः । अतीतानागते पुण्ये द्वे उदग्दक्षिणायने ।।

ṣaḍaśītimukhāḥ proktāḥ ṣaḍaśītiguṇāḥ phalaiḥ | atītānāgate puṇye dve udagdakṣiṇāyane ||

त्रिंशत कर्कटके नाड्यो मकरे विंशतिः स्मृताः । वर्तमाने तुलामेषे नाड्यास्तुभयतो दश ।।

triṃśat karkaṭake nāḍyo makare viṃśatiḥ smṛtāḥ | vartamāne tulāmeṣe nāḍyāstubhayato daśa ||

षडशीत्यां व्यतीतायां षष्टिरुक्तास्तु नाडिकाः । पुण्याख्या विष्णुपाद्याञ्च प्राक्पश्चादपि षोडश ।।

ṣaḍaśītyāṃ vyatītāyāṃ ṣaṣṭiruktāstu nāḍikāḥ | puṇyākhyā viṣṇupādyāñca prākpaścādapi ṣoḍaśa ||

श्रवणाश्विधनिष्ठासु नागदैवतमस्तके । यदा स्याद्रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ।।

śravaṇāśvidhaniṣṭhāsu nāgadaivatamastake | yadā syādravivāreṇa vyatīpātaḥ sa ucyate ||

नवम्यां शुक्लपक्षस्य कार्त्तिके निरगात कृतं । त्रेता सिततृतीयायां वैशाखे द्वापरं युगं ।।

navamyāṃ śuklapakṣasya kārttike niragāt kṛtaṃ | tretā sitatṛtīyāyāṃ vaiśākhe dvāparaṃ yugaṃ ||

दर्शे वै माघमासस्य त्रयोदश्यां नभस्यके । कृष्णे कलिं विजानीयाज ज्ञेया मन्वन्तरादयः ।।

darśe vai māghamāsasya trayodaśyāṃ nabhasyake | kṛṣṇe kaliṃ vijānīyāj jñeyā manvantarādayaḥ ||

अश्वयुकच्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिके तथा । तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च ।।

aśvayukacchuklanavamī dvādaśī kārttike tathā | tṛtīyā caiva māghasya tathā bhādrapadasya ca ||

फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषस्यैकादशी तथा । आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी ।।

phālgunasyāpyamāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā | āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī ||

आवाणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा । कार्त्तिके फाल्गुने तद्वज ज्यैष्ठे पञ्चदशी तथा ।।

āvāṇe cāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhe ca pūrṇimā | kārttike phālgune tadvaj jyaiṣṭhe pañcadaśī tathā ||

ऊर्ध्वे चैवाग्रहायण्या अष्तकास्तिस्र ईरिताः । अष्टकाख्या चाष्टमी स्यादासु दानानि चाक्ष्ययं ।।

ūrdhve caivāgrahāyaṇyā aṣtakāstisra īritāḥ | aṣṭakākhyā cāṣṭamī syādāsu dānāni cākṣyayaṃ ||

गयागङ्गाप्रयागादौ तीर्थे देवालयादिषु । अप्रार्थितानि दानानि विद्यार्थं कन्यका न हि ।।

gayāgaṅgāprayāgādau tīrthe devālayādiṣu | aprārthitāni dānāni vidyārthaṃ kanyakā na hi ||

दद्यात पूर्वमुखो दानं गृह्णीयादुत्तरामुखः । आयुर्विवर्धते दातुर्ग्रहीतुः क्षीयते न तत ।।

dadyāt pūrvamukho dānaṃ gṛhṇīyāduttarāmukhaḥ | āyurvivardhate dāturgrahītuḥ kṣīyate na tat ||

नाम गोत्रं समुच्चार्य सम्प्रदानस्य चात्मनः । सम्प्रदेयं प्रयच्छन्ति कन्यादाने पुनस्त्रयं ।।

nāma gotraṃ samuccārya sampradānasya cātmanaḥ | sampradeyaṃ prayacchanti kanyādāne punastrayaṃ ||

स्नात्वाभ्यर्च्य व्याहृतिभिर्दद्याद्दानन्तु सोदकं । कनकाश्वतिला नागा दासीरथमहीगृहाः ।।

snātvābhyarcya vyāhṛtibhirdadyāddānantu sodakaṃ | kanakāśvatilā nāgā dāsīrathamahīgṛhāḥ ||

कन्या च कपिला धेनुर्महादानानि वै दश । श्रुतशौर्यतपःकन्यायाज्यशिष्यादुपगतं ।।

kanyā ca kapilā dhenurmahādānāni vai daśa | śrutaśauryatapaḥkanyāyājyaśiṣyādupagataṃ ||

शुल्कं धनं हि सकलं शुल्कं शिल्पानुवृत्तितः । कुशीदकृषिवाणिज्यप्राप्तं यदुपकारतः ।।

śulkaṃ dhanaṃ hi sakalaṃ śulkaṃ śilpānuvṛttitaḥ | kuśīdakṛṣivāṇijyaprāptaṃ yadupakārataḥ ||

पाशकद्यूतचौर्यादिप्रतिरूपकसाहसैः । व्याजेनोपावर्जितं कृत्स्नं त्रिविधं त्रिविधं फलं ।।

pāśakadyūtacauryādipratirūpakasāhasaiḥ | vyājenopāvarjitaṃ kṛtsnaṃ trividhaṃ trividhaṃ phalaṃ ||

अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तञ्च प्रीतिकर्मणि । स्मृतं ।।

adhyagnyadhyāvāhanikaṃ dattañca prītikarmaṇi | smṛtaṃ ||

ब्रह्मक्षत्रविशां द्रव्यं शूद्रस्यैषामनुग्रहात । बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्र्यियः ।।

brahmakṣatraviśāṃ dravyaṃ śūdrasyaiṣāmanugrahāt | bahubhyo na pradeyāni gaurgṛhaṃ śayanaṃ stryiyaḥ ||

कुलानान्तु शतं हन्यादप्रयच्छन प्रतिश्रुतं । देवानाञ्च गुरूणाञ्च मातापित्रोस्तथैव च ।।

kulānāntu śataṃ hanyādaprayacchan pratiśrutaṃ | devānāñca gurūṇāñca mātāpitrostathaiva ca ||

पुण्यं देयं प्रयत्नेन यत पुण्यञ्चार्जितं क्वचित । प्रतिलाभेच्छया दत्तं यद्धनं तदपार्थकं ।।

puṇyaṃ deyaṃ prayatnena yat puṇyañcārjitaṃ kvacit | pratilābhecchayā dattaṃ yaddhanaṃ tadapārthakaṃ ||

श्रद्धया साध्यते धर्मो दत्तं वार्यपि चाक्षयं । ज्ञानशीलगुणोपेतः परपीडावहिष्कृतः ।।

śraddhayā sādhyate dharmo dattaṃ vāryapi cākṣayaṃ | jñānaśīlaguṇopetaḥ parapīḍāvahiṣkṛtaḥ ||

अज्ञानां पालनात्त्राणात्तत पात्रं परमं स्मृतं । मातुः शतगुणं दानं सहस्रं पितुरुच्यते ।।

ajñānāṃ pālanāttrāṇāttat pātraṃ paramaṃ smṛtaṃ | mātuḥ śataguṇaṃ dānaṃ sahasraṃ piturucyate ||

अनन्तं दुहितुर्दानं सोदर्ये दत्तमक्षयं । अमनुष्ये समं दानं पापे ज्ञेयं महाफलं ।।

anantaṃ duhiturdānaṃ sodarye dattamakṣayaṃ | amanuṣye samaṃ dānaṃ pāpe jñeyaṃ mahāphalaṃ ||

वर्णसङ्करे द्विगुणं शूद्रे दानं चतुर्गुणं । वैश्ये चाष्टगुणं क्षत्रे षोडशत्वं द्विजव्रुवे ।।

varṇasaṅkare dviguṇaṃ śūdre dānaṃ caturguṇaṃ | vaiśye cāṣṭaguṇaṃ kṣatre ṣoḍaśatvaṃ dvijavruve ||

वेदाध्याये शतगुणमन्तं वेदबोधके । पुरोहिते याजकादौ दानमक्षयमुच्यते ।।

vedādhyāye śataguṇamantaṃ vedabodhake | purohite yājakādau dānamakṣayamucyate ||

श्रीविहीनेषु यद्दत्तं तदनन्तं च यजवनि । अतपस्व्यनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः ।।

śrīvihīneṣu yaddattaṃ tadanantaṃ ca yajavani | atapasvyanadhīyānaḥ pratigraharucirdvijaḥ ||

अम्भस्यश्मप्लवेनैव सह तेनैव मज्जति । स्नातः सम्यगुपस्पृश्य गृह्णीयात प्रयतः शुचिः ।।

ambhasyaśmaplavenaiva saha tenaiva majjati | snātaḥ samyagupaspṛśya gṛhṇīyāt prayataḥ śuciḥ ||

प्रतिग्रहीता सावित्रीं सर्वदैव प्रकीर्तयेत । ततस्तु कीर्तयेत्सार्धं द्रव्येण सह दैवतं ।।

pratigrahītā sāvitrīṃ sarvadaiva prakīrtayet | tatastu kīrtayetsārdhaṃ dravyeṇa saha daivataṃ ||

प्रतिग्राही पठेदुच्चैः प्रतिगृह्य द्विजोत्तमात । मन्दं पठेत क्षत्रियात्तु उपांशु च तथा विशः ।।

pratigrāhī paṭheduccaiḥ pratigṛhya dvijottamāt | mandaṃ paṭhet kṣatriyāttu upāṃśu ca tathā viśaḥ ||

मनसा च तथा शूद्रात स्वस्तिवाचनकं तथा । अभयं सर्वदैवत्यं भूमिर्वै विष्णुदेवता ।।

manasā ca tathā śūdrāt svastivācanakaṃ tathā | abhayaṃ sarvadaivatyaṃ bhūmirvai viṣṇudevatā ||

कन्या दासस तथा दासी प्राजापत्याः प्रकिर्तिताः । प्राजापत्यो गजः प्रोक्तस्तुरगो यमदैवतः ।।

kanyā dāsas tathā dāsī prājāpatyāḥ prakirtitāḥ | prājāpatyo gajaḥ proktasturago yamadaivataḥ ||

तथा चैकशफं सर्वं याम्यश च महिषस तथा । उष्ट्रश च नैरृतो धेनू रौद्री छागो ऽनलस तथा ।।

tathā caikaśaphaṃ sarvaṃ yāmyaś ca mahiṣas tathā | uṣṭraś ca nairṛto dhenū raudrī chāgo 'nalas tathā ||

आप्यो मेषो हरिः क्रीड आरण्याः पशवो ऽनिलाः । जलाशयं वारुणं स्याद्वारिधानीघटादयः ।।

āpyo meṣo hariḥ krīḍa āraṇyāḥ paśavo 'nilāḥ | jalāśayaṃ vāruṇaṃ syādvāridhānīghaṭādayaḥ ||

समुद्रजानि रत्नानि हेमलौहानि चानलः । प्राजापत्यानि शस्यानि पक्वान्नमपि सत्तम ।।

samudrajāni ratnāni hemalauhāni cānalaḥ | prājāpatyāni śasyāni pakvānnamapi sattama ||

गान्धर्वं गन्धमित्याहुर्वस्त्रं वार्हस्पतं स्मृतं । वायव्याः पक्षिणः सर्वे विद्या ब्राह्मी तथाङ्गकं ।।

gāndharvaṃ gandhamityāhurvastraṃ vārhaspataṃ smṛtaṃ | vāyavyāḥ pakṣiṇaḥ sarve vidyā brāhmī tathāṅgakaṃ ||

सारस्वतं पुस्तकादि विश्वकर्मा तु शिलप्के । वनस्पतिर्द्रुमादीनां द्रव्यदेवा हरेस्तनुः ।।

sārasvataṃ pustakādi viśvakarmā tu śilapke | vanaspatirdrumādīnāṃ dravyadevā harestanuḥ ||

छत्रं कृष्णाजिनं शय्या रथ आसनमेव च । उपानहौ तथा यानमुत्तानाङ्गिर ईरितं ।।

chatraṃ kṛṣṇājinaṃ śayyā ratha āsanameva ca | upānahau tathā yānamuttānāṅgira īritaṃ ||

रणोपकरणं शस्त्रं ध्वजाद्यं सर्वदैवतं । गृहञ्च सर्वदैवत्यं सर्वेषां विष्णुदेवता ।।

raṇopakaraṇaṃ śastraṃ dhvajādyaṃ sarvadaivataṃ | gṛhañca sarvadaivatyaṃ sarveṣāṃ viṣṇudevatā ||

शिवो वा न ततो द्रव्यं व्यतिरिक्तं यतो ऽस्ति हि । द्रव्यस्य नाम गृह्णीयाद्ददानीति तथा वदेत ।।

śivo vā na tato dravyaṃ vyatiriktaṃ yato 'sti hi | dravyasya nāma gṛhṇīyāddadānīti tathā vadet ||

तोयं दद्यात्ततो हस्ते दाने विधिरयं स्मृतः । विष्णुर्दाता विष्णुर्द्रव्यं प्रतिगृह्णामि वै वदेत ।।

toyaṃ dadyāttato haste dāne vidhirayaṃ smṛtaḥ | viṣṇurdātā viṣṇurdravyaṃ pratigṛhṇāmi vai vadet ||

स्वस्ति प्रतिग्रहं धर्मं भुक्तिमुक्ती फलद्वयं । गुरून भृत्यान्न जिहीर्षुरर्चिष्यन देवताः पितॄन ।।

svasti pratigrahaṃ dharmaṃ bhuktimuktī phaladvayaṃ | gurūn bhṛtyānna jihīrṣurarciṣyan devatāḥ pitṝn ||

सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत स्वयन्ततः । शूद्रीयन्न तु यज्ञार्थं धनं शूद्रस्य तत्फलं ।।

sarvataḥ pratigṛhṇīyānna tu tṛpyet svayantataḥ | śūdrīyanna tu yajñārthaṃ dhanaṃ śūdrasya tatphalaṃ ||

गुडतक्ररसाद्याश च शूद्राद्ग्राह्या निवर्तिना । सर्वतः प्रतिगृह्णीयादवृत्याकर्षितो द्विजः ।।

guḍatakrarasādyāś ca śūdrādgrāhyā nivartinā | sarvataḥ pratigṛhṇīyādavṛtyākarṣito dvijaḥ ||

नाध्यापनाद्याजनाद्वा गर्हिताद्वा प्रतिग्रहात । दोषो भवति विप्राणां ज्वलनार्कसमा हि ते ।।

nādhyāpanādyājanādvā garhitādvā pratigrahāt | doṣo bhavati viprāṇāṃ jvalanārkasamā hi te ||

कृते तु दीयते गत्वा त्रेतास्वानीय दीयते । द्वापारे याचमानाय कलौ त्वनुगमान्विते ।।

kṛte tu dīyate gatvā tretāsvānīya dīyate | dvāpāre yācamānāya kalau tvanugamānvite ||

मनसा पात्रमुद्दिश्य जलं भूमौ विनिक्षिपेत । विद्यते सागरस्यान्तो नान्तो दानस्य विद्यते ।।

manasā pātramuddiśya jalaṃ bhūmau vinikṣipet | vidyate sāgarasyānto nānto dānasya vidyate ||

अद्य सोमार्कग्रहणसङ्क्रान्त्यादौ च कालके । गङ्गागयाप्रयागादौ तीर्थदेशे महागुणे ।।

adya somārkagrahaṇasaṅkrāntyādau ca kālake | gaṅgāgayāprayāgādau tīrthadeśe mahāguṇe ||

तथा चामुकगोत्राय तथा चामुकशर्मणे । वेदवेदाङ्गयुक्ताय पात्राय सुमहात्मने ।।

tathā cāmukagotrāya tathā cāmukaśarmaṇe | vedavedāṅgayuktāya pātrāya sumahātmane ||

यथानाम महाद्रव्यं विष्णुरुद्रादिदैवतं । पुत्रपौत्रगृहैश्वर्यपत्नीधर्मार्थसद्गुणा ।।

yathānāma mahādravyaṃ viṣṇurudrādidaivataṃ | putrapautragṛhaiśvaryapatnīdharmārthasadguṇā ||

कीत्तिविद्यामहाकामसौभाग्यारोग्यवृद्धये । सर्वपापोपशान्त्यर्थं स्वर्गार्थं भुक्तिमुक्तये ।।

kīttividyāmahākāmasaubhāgyārogyavṛddhaye | sarvapāpopaśāntyarthaṃ svargārthaṃ bhuktimuktaye ||

एतत्तुभ्यं सम्प्रददे प्रीयतां मे हरिः शिवः । दिव्यान्तरीक्षभौमादिसमुत्पातौघघातकृत ।।

etattubhyaṃ sampradade prīyatāṃ me hariḥ śivaḥ | divyāntarīkṣabhaumādisamutpātaughaghātakṛt ||

धर्मार्थकाममोक्षाप्त्यै ब्रह्मलोकप्रदो ऽस्तु मे । यथानामसगोत्राय विप्रायामुकशर्मणे ।।

dharmārthakāmamokṣāptyai brahmalokaprado 'stu me | yathānāmasagotrāya viprāyāmukaśarmaṇe ||

एतद्दानप्रतिष्ठार्थं सुवर्णं दक्षिणां ददे । अनेन दानवाक्येन सर्वदानानि वै ददेत ।।

etaddānapratiṣṭhārthaṃ suvarṇaṃ dakṣiṇāṃ dade | anena dānavākyena sarvadānāni vai dadet ||