तिथिवारर्क्षदिवसमासर्त्वब्दार्कसङ्क्रमे । नृस्त्रीव्रतादि वक्ष्यामि वसिष्ठ शृणु तत क्रमात ।।

tithivārarkṣadivasamāsartvabdārkasaṅkrame | nṛstrīvratādi vakṣyāmi vasiṣṭha śṛṇu tat kramāt ||

शास्त्रोदितो हि नियमो व्रतं तच्च तपो मतं । नियमास्तु विशेषास्तु व्रतस्यैव दमादयः ।।

śāstrodito hi niyamo vrataṃ tacca tapo mataṃ | niyamāstu viśeṣāstu vratasyaiva damādayaḥ ||

व्रतं हि कर्तृसन्तापात्तप इत्य अभिधीयते । इन्द्रियग्रामनियमान्नियमश्चाभिधीयते ।।

vrataṃ hi kartṛsantāpāttapa ity abhidhīyate | indriyagrāmaniyamānniyamaścābhidhīyate ||

अनग्नयस्तु ये विप्रास्तेषां श्रेयो ऽभिधीयते । व्रतोपवासनियमैर नानादानैस तथा द्विजः ।।

anagnayastu ye viprāsteṣāṃ śreyo 'bhidhīyate | vratopavāsaniyamair nānādānais tathā dvijaḥ ||

ते स्युर्देवादयः प्रीता भुक्तिमुक्तिप्रदायकाः । उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह ।।

te syurdevādayaḥ prītā bhuktimuktipradāyakāḥ | upāvṛttasya pāpebhyo yastu vāso guṇaiḥ saha ||

उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः । कांस्यं मांसं मसूरञ्च चणकं कोरदूषकं ।।

upavāsaḥ sa vijñeyaḥ sarvabhogavivarjitaḥ | kāṃsyaṃ māṃsaṃ masūrañca caṇakaṃ koradūṣakaṃ ||

शाकं मधु परान्नञ्च त्यजेदुपवसन स्त्रियं । पुष्पालङ्कारवस्त्राणि धूपगन्धनुलेपनं ।।

śākaṃ madhu parānnañca tyajedupavasan striyaṃ | puṣpālaṅkāravastrāṇi dhūpagandhanulepanaṃ ||

उपवासे न शस्यन्ति दन्तधावनमञ्जनं । दन्तकाष्ठं पञ्चगव्यं कृत्वा प्रातर्व्रतञ्चरेत ।।

upavāse na śasyanti dantadhāvanamañjanaṃ | dantakāṣṭhaṃ pañcagavyaṃ kṛtvā prātarvratañcaret ||

असकृज्जलपानाच्च ताम्बूलस्य च भक्षणात । उपवासः प्रदुष्येत दिवास्वप्नाच्च मैथुनात ।।

asakṛjjalapānācca tāmbūlasya ca bhakṣaṇāt | upavāsaḥ praduṣyeta divāsvapnācca maithunāt ||

क्षमा सत्यन्दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । देवपूजाग्निहरणं सन्तोषो ऽस्तेयमेव च ।।

kṣamā satyandayā dānaṃ śaucamindriyanigrahaḥ | devapūjāgniharaṇaṃ santoṣo 'steyameva ca ||

सर्वव्रतेष्वयं धर्मः सामान्यो दशधा स्मृतः । पवित्राणि जपेच्चैव जुहुयाच्चैव शक्तितः ।।

sarvavrateṣvayaṃ dharmaḥ sāmānyo daśadhā smṛtaḥ | pavitrāṇi japeccaiva juhuyāccaiva śaktitaḥ ||

नित्यस्नायी मिताहारो गुरुदेवद्विजार्चकः । क्षारं क्षौद्रञ्च लवणं मधु मांसानि वर्जयेत ।।

nityasnāyī mitāhāro gurudevadvijārcakaḥ | kṣāraṃ kṣaudrañca lavaṇaṃ madhu māṃsāni varjayet ||

तिलमुद्गादृते शस्यं शस्ये गोधूमकोद्रवौ । चीनकं देवधान्यञ्च शमीधान्यं तथैक्षवं ।।

tilamudgādṛte śasyaṃ śasye godhūmakodravau | cīnakaṃ devadhānyañca śamīdhānyaṃ tathaikṣavaṃ ||

शितधान्यं तथा पुण्यं मूलं क्षारगणः स्मृतः । व्रीहिषष्टिकमुद्गाश च कलायाः सतिला यवाः ।।

śitadhānyaṃ tathā puṇyaṃ mūlaṃ kṣāragaṇaḥ smṛtaḥ | vrīhiṣaṣṭikamudgāś ca kalāyāḥ satilā yavāḥ ||

श्यामाकाश चैव नीवारा गोधूमाद्या व्रते हिताः । कुष्माण्डालावुवार्ताकून पालङ्कीम्पूतिकान्त्यजेत ।।

śyāmākāś caiva nīvārā godhūmādyā vrate hitāḥ | kuṣmāṇḍālāvuvārtākūn pālaṅkīmpūtikāntyajet ||

चरुभैक्ष्यं शक्तुकणाः शाकन्दधि घृतं पयः । श्यामाकशालिनीवारा यवकं मूलतण्डुलं ।।

carubhaikṣyaṃ śaktukaṇāḥ śākandadhi ghṛtaṃ payaḥ | śyāmākaśālinīvārā yavakaṃ mūlataṇḍulaṃ ||

हविष्यं व्रतनक्तादावग्निकार्यादिके हितं । मधु मांसं विहायान्यद व्रते वा हितमीरितं ।।

haviṣyaṃ vratanaktādāvagnikāryādike hitaṃ | madhu māṃsaṃ vihāyānyad vrate vā hitamīritaṃ ||

त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितं । त्र्यहम्परञ्च नाश्नीयात प्राजापत्यञ्चरन द्विजः ।।

tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitaṃ | tryahamparañca nāśnīyāt prājāpatyañcaran dvijaḥ ||

एकैकं ग्रासमश्नीयात त्र्यहाणि त्रीणि पूर्ववत । त्र्यहञ्चोपवसेदन्त्यमतिकृच्छ्रं चरन द्विजः ।।

ekaikaṃ grāsamaśnīyāt tryahāṇi trīṇi pūrvavat | tryahañcopavasedantyamatikṛcchraṃ caran dvijaḥ ||

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं । एकरात्रोपवासश च कृच्छ्रं शान्तपनं स्मृतं ।।

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakaṃ | ekarātropavāsaś ca kṛcchraṃ śāntapanaṃ smṛtaṃ ||

पृथक शान्तपनद्रव्यैः षडहः सोपवासकः । सप्ताहेन तु कृच्छ्रो ऽयं महाशान्तपनो ऽघहा ।।

pṛthak śāntapanadravyaiḥ ṣaḍahaḥ sopavāsakaḥ | saptāhena tu kṛcchro 'yaṃ mahāśāntapano 'ghahā ||

द्वादशाहोपवासेन पराकः सर्वपापहा । महापराकस्त्रिगुणस्त्वयमेव प्रकीर्तितः ।।

dvādaśāhopavāsena parākaḥ sarvapāpahā | mahāparākastriguṇastvayameva prakīrtitaḥ ||

पौर्णमास्यां पञ्चदशग्रास्यमावास्यभोजनः । एकापाये ततो वृद्धौ चान्द्रायणमतो ऽन्यथा ।।

paurṇamāsyāṃ pañcadaśagrāsyamāvāsyabhojanaḥ | ekāpāye tato vṛddhau cāndrāyaṇamato 'nyathā ||

कपिलागोः पलं मूत्रं अर्धाङ्गुष्ठञ्च गोमयं । क्षीरं सप्तपलन्दद्यात दध्नश चैव पलद्वयं ।।

kapilāgoḥ palaṃ mūtraṃ ardhāṅguṣṭhañca gomayaṃ | kṣīraṃ saptapalandadyāt dadhnaś caiva paladvayaṃ ||

घृतमेकपलन्दद्यात पलमेकं कुशोदकं । गयत्र्या गृह्य गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयं ।।

ghṛtamekapalandadyāt palamekaṃ kuśodakaṃ | gayatryā gṛhya gomūtraṃ gandhadvāreti gomayaṃ ||

आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि । तेजो ऽसीति तथा चाज्यं देवस्येति कुशोदकं ।।

āpyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāvṇeti vai dadhi | tejo 'sīti tathā cājyaṃ devasyeti kuśodakaṃ ||

ब्रह्मकूर्चो भवत्येवं आपो हिष्ठेत्यृचं जपेत । अघमर्षणसूक्तेन संयोज्य प्रणवेन वा ।।

brahmakūrco bhavatyevaṃ āpo hiṣṭhetyṛcaṃ japet | aghamarṣaṇasūktena saṃyojya praṇavena vā ||

पीत्वा सर्वाघनिर्मुक्तो विष्णुलोकी ह्य उपोषितः । उपवासी सायम्भोजी यतिः षष्ठात्मकालवान ।।

pītvā sarvāghanirmukto viṣṇulokī hy upoṣitaḥ | upavāsī sāyambhojī yatiḥ ṣaṣṭhātmakālavān ||

मांसवर्जी चाश्वमेधी सत्यवादी दिवं व्रजेत । अग्न्याधेयं प्रतिष्ठाञ्च यज्ञदानव्रतानि च ।।

māṃsavarjī cāśvamedhī satyavādī divaṃ vrajet | agnyādheyaṃ pratiṣṭhāñca yajñadānavratāni ca ||

देवव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः । माङ्गल्यमभिषेकञ्च मलमासे विवर्जयेत ।।

devavratavṛṣotsargacūḍākaraṇamekhalāḥ | māṅgalyamabhiṣekañca malamāse vivarjayet ||

दर्शाद्दर्शस्तु चान्द्रः स्यात त्रिंशाहश चैव भावनः । मासः सौरस्तु सङ्क्रान्तेर्नाक्षत्रो भविवर्तनात ।।

darśāddarśastu cāndraḥ syāt triṃśāhaś caiva bhāvanaḥ | māsaḥ saurastu saṅkrānternākṣatro bhavivartanāt ||

सौरो मासो विवाहादौ यज्ञादौ सावनः स्मृतः । आव्धिके पितृकार्ये च चान्द्रो मासः प्रशस्यते ।।

sauro māso vivāhādau yajñādau sāvanaḥ smṛtaḥ | āvdhike pitṛkārye ca cāndro māsaḥ praśasyate ||

आषाढीमवधिं कृत्वा यः स्यात्पक्षस्तु पञ्चमः । कुर्याच्छ्राद्धन्तत्र रविः कन्यां गच्छतु वा न वा ।।

āṣāḍhīmavadhiṃ kṛtvā yaḥ syātpakṣastu pañcamaḥ | kuryācchrāddhantatra raviḥ kanyāṃ gacchatu vā na vā ||

मासि संवत्सरे चैव तिथिद्वैधं यदा भवेत । तत्रोत्तरोत्तमा ज्ञेया पूर्वा तु स्यान मलिम्लुचा ।।

māsi saṃvatsare caiva tithidvaidhaṃ yadā bhavet | tatrottarottamā jñeyā pūrvā tu syān malimlucā ||

उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । दिवा पुण्यास्तु तिथयो रात्रौ नक्तव्रते शुभाः ।।

upoṣitavyaṃ nakṣatraṃ yenāstaṃ yāti bhāskaraḥ | divā puṇyāstu tithayo rātrau naktavrate śubhāḥ ||

युग्माग्निकृतभूतानि षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः । रुद्रेण द्वादशो युक्ता चतुर्दश्याथ पूर्णिमा ।।

yugmāgnikṛtabhūtāni ṣaṇmunyorvasurandhrayoḥ | rudreṇa dvādaśo yuktā caturdaśyātha pūrṇimā ||

प्रतिपदा त्वमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलं । एतद्व्यस्तं महाघोरं हन्ति पुण्यं पुराकृतं ।।

pratipadā tvamāvāsyā tithyoryugmaṃ mahāphalaṃ | etadvyastaṃ mahāghoraṃ hanti puṇyaṃ purākṛtaṃ ||

नरेन्द्रमन्त्रिव्रतिनां विवाहोपद्रवादिषु । सद्यः शौचं समाख्यातं कान्तारापदि संषदि ।।

narendramantrivratināṃ vivāhopadravādiṣu | sadyaḥ śaucaṃ samākhyātaṃ kāntārāpadi saṃṣadi ||

आरब्धदीर्घतपसां न राजा व्रतहा स्त्रियाः । गर्भिणी सूतिका नक्तं कुमारी च रजस्वला ।।

ārabdhadīrghatapasāṃ na rājā vratahā striyāḥ | garbhiṇī sūtikā naktaṃ kumārī ca rajasvalā ||

यदाशुद्धा तदान्येन कारयेत क्रियाः सदा । क्रोधात प्रमादाल्लोभाद्वा व्रतभङ्गो भवेद्यदि ।।

yadāśuddhā tadānyena kārayeta kriyāḥ sadā | krodhāt pramādāllobhādvā vratabhaṅgo bhavedyadi ||

दिनत्रयं न भुञ्ञीत मुण्डनं शिरसो ऽथ वा । असामर्थ्ये व्रतकृतौ पत्नीं वा कारयेत सुतं ।।

dinatrayaṃ na bhuññīta muṇḍanaṃ śiraso 'tha vā | asāmarthye vratakṛtau patnīṃ vā kārayet sutaṃ ||

सूतके मृतके कार्त्यं प्रारब्धं पूजनोज्झितं । व्रतस्थं मूर्छितं दुग्धपानाद्यैर उद्धरेद गुरुः ।।

sūtake mṛtake kārtyaṃ prārabdhaṃ pūjanojjhitaṃ | vratasthaṃ mūrchitaṃ dugdhapānādyair uddhared guruḥ ||

अष्तौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः । हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधं ।।

aṣtau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ | havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadhaṃ ||

कीर्तिसन्ततिविद्यादिसौभाग्यारोग्यवृद्धये । नैर्मल्यभुक्तिमुक्त्यर्थं कुर्वे व्रतपते व्रतं ।।

kīrtisantatividyādisaubhāgyārogyavṛddhaye | nairmalyabhuktimuktyarthaṃ kurve vratapate vrataṃ ||

इदं व्रतं मया श्रेष्ठं गृहीतं पुरतस्तव । निर्विघ्नां सिद्धिमायातु त्वत्प्रसादात जगत्पते ।।

idaṃ vrataṃ mayā śreṣṭhaṃ gṛhītaṃ puratastava | nirvighnāṃ siddhimāyātu tvatprasādāt jagatpate ||

गृहीते ऽस्मिन व्रतवरे यद्यपूर्णे म्रिये ह्य अहं । तत्सर्वं पूर्णमेवास्तु प्रसन्ने त्वयि सत्पतौ ।।

gṛhīte 'smin vratavare yadyapūrṇe mriye hy ahaṃ | tatsarvaṃ pūrṇamevāstu prasanne tvayi satpatau ||

व्रतमूर्तिं जगद्भूतिं मण्डले सर्वसिद्धये । आवहये नमस्तुभ्यं सन्निधीभव केशव ।।

vratamūrtiṃ jagadbhūtiṃ maṇḍale sarvasiddhaye | āvahaye namastubhyaṃ sannidhībhava keśava ||

मनसा कल्पितैर भक्त्या पञ्चगव्यैर जलैः शुभैः । पञ्चामृतैः स्नापयामि त्वं मे च भव पापहा ।।

manasā kalpitair bhaktyā pañcagavyair jalaiḥ śubhaiḥ | pañcāmṛtaiḥ snāpayāmi tvaṃ me ca bhava pāpahā ||

गन्धपुष्पोदकैर युक्तमर्घ्यमर्घ्यपते शुभं । गृहाण पाद्यमाचाममर्घ्यार्हङ्कुरु मां सदा ।।

gandhapuṣpodakair yuktamarghyamarghyapate śubhaṃ | gṛhāṇa pādyamācāmamarghyārhaṅkuru māṃ sadā ||

वस्त्रं वस्त्रपते पुण्यं गृहाण कुरु मां सदा । भूषणाद्यैः सुवस्त्राद्यैश्छादितं व्रतसत्पते ।।

vastraṃ vastrapate puṇyaṃ gṛhāṇa kuru māṃ sadā | bhūṣaṇādyaiḥ suvastrādyaiśchāditaṃ vratasatpate ||

सुगन्धिगन्धं विमलं गन्धमूर्ते गृहाण वै । पापगन्धविहीनं मां कुरु त्वं हि सुगन्धिकं ।।

sugandhigandhaṃ vimalaṃ gandhamūrte gṛhāṇa vai | pāpagandhavihīnaṃ māṃ kuru tvaṃ hi sugandhikaṃ ||

पुष्पं गृहाण पुष्पादिपूर्ण मां कुरु सर्वदा । पुष्पगन्धं सुविमलं आयुरारोग्यवृद्धये ।।

puṣpaṃ gṛhāṇa puṣpādipūrṇa māṃ kuru sarvadā | puṣpagandhaṃ suvimalaṃ āyurārogyavṛddhaye ||

दशाङ्गं गुग्गुलुघृतयुक्तं धूपं गृहाण वै । सधूप धूपित मां त्वं कुरु धूपितसत्पते ।।

daśāṅgaṃ guggulughṛtayuktaṃ dhūpaṃ gṛhāṇa vai | sadhūpa dhūpita māṃ tvaṃ kuru dhūpitasatpate ||

दीपमूर्धशिखं दीप्तं गृहाणाखिलभासकं । दीपमूर्ते प्रकाशाढ्यं सर्वदोर्ध्वगतिं कुरु ।।

dīpamūrdhaśikhaṃ dīptaṃ gṛhāṇākhilabhāsakaṃ | dīpamūrte prakāśāḍhyaṃ sarvadordhvagatiṃ kuru ||

अन्नादिकञ्च नैवेद्यं गृहाणान्नादि सत्पते । अन्नादिपूर्णं कुरु मामन्नदं सर्वदायकं ।।

annādikañca naivedyaṃ gṛhāṇānnādi satpate | annādipūrṇaṃ kuru māmannadaṃ sarvadāyakaṃ ||

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं मया प्रभो । यत पूजितं व्रतपते परिपूर्णन्तदसु मे ।।

mantrahīnaṃ kriyāhīnaṃ bhaktihīnaṃ mayā prabho | yat pūjitaṃ vratapate paripūrṇantadasu me ||

धर्मं देहि धनं देहि सौभाग्यं गुणसन्ततिं । / ।।

dharmaṃ dehi dhanaṃ dehi saubhāgyaṃ guṇasantatiṃ | / ||

इमां पूजां व्रतपते गृहीत्वा व्रज साम्प्रतं । पुनरागमनायैव वरदानाय वै प्रभो ।।

imāṃ pūjāṃ vratapate gṛhītvā vraja sāmprataṃ | punarāgamanāyaiva varadānāya vai prabho ||

स्नात्वा व्रतवता सर्वव्रतेषु व्रतमूर्तयः । पूज्याः सुवर्णजास्ता वै शक्त्या वै भूमिशायिना ।।

snātvā vratavatā sarvavrateṣu vratamūrtayaḥ | pūjyāḥ suvarṇajāstā vai śaktyā vai bhūmiśāyinā ||

जपो होमश च सामान्यव्रतान्ते दानमेव च । चतुर्विंशा द्वादश वा पञ्च वा त्रय एककः ।।

japo homaś ca sāmānyavratānte dānameva ca | caturviṃśā dvādaśa vā pañca vā traya ekakaḥ ||

विप्राः प्रपूज्या गुरवो भोज्याः शक्त्या तु दक्षिणा । देया गावः सुवर्णाद्याः पादुकोपानहौ पृथक ।।

viprāḥ prapūjyā guravo bhojyāḥ śaktyā tu dakṣiṇā | deyā gāvaḥ suvarṇādyāḥ pādukopānahau pṛthak ||

जलपात्रञ्चान्नपात्रमृत्तिकाच्छत्रमासनं । शय्या वस्त्रयुगं कुम्भाः परिभाषेयमीरिता ।।

jalapātrañcānnapātramṛttikācchatramāsanaṃ | śayyā vastrayugaṃ kumbhāḥ paribhāṣeyamīritā ||