अग्निकार्यं प्रवक्ष्यामि येन स्यात्सर्वकामभाक । चतुरभ्यधिकं विंशमङ्गुलं चतुरस्रकं ।।

agnikāryaṃ pravakṣyāmi yena syātsarvakāmabhāk | caturabhyadhikaṃ viṃśamaṅgulaṃ caturasrakaṃ ||

सूत्रेण सूत्रयित्वा तु क्षेत्रं तावत खनेत्समं । खातस्य मेखला कार्या त्यक्त्वा चैवाङ्गुलद्वयं ।।

sūtreṇa sūtrayitvā tu kṣetraṃ tāvat khanetsamaṃ | khātasya mekhalā kāryā tyaktvā caivāṅguladvayaṃ ||

सत्त्वादिसञ्ज्ञा पूर्वाशा द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रिता । अष्टाङ्गुला द्व्यङुलाथ चतुरङ्गुलविस्तृता ।।

sattvādisañjñā pūrvāśā dvādaśāṅgulamucchritā | aṣṭāṅgulā dvyaṅulātha caturaṅgulavistṛtā ||

योनिर्दशाङ्गुला रम्या षट्चतुर्द्व्यङ्गुलाग्रगा । क्रमान्निम्ना तु कर्तव्या पश्चिमाशाव्यवस्थिता ।।

yonirdaśāṅgulā ramyā ṣaṭcaturdvyaṅgulāgragā | kramānnimnā tu kartavyā paścimāśāvyavasthitā ||

अश्वत्थपत्रसदृशी किञ्चित कुण्डे निवेशिता । तुर्याङ्गुलायता नालं पञ्चदशाङ्गुलायतं ।।

aśvatthapatrasadṛśī kiñcit kuṇḍe niveśitā | turyāṅgulāyatā nālaṃ pañcadaśāṅgulāyataṃ ||

मूलन्तु त्र्यङ्गुलं योन्या अग्रं तस्याः षडङ्गुलं । लक्षणञ्चैकहस्तस्य द्विगुणं द्विकरादिषु ।।

mūlantu tryaṅgulaṃ yonyā agraṃ tasyāḥ ṣaḍaṅgulaṃ | lakṣaṇañcaikahastasya dviguṇaṃ dvikarādiṣu ||

एकत्रिमेखलं कुण्डं वर्तुलादि वदाम्यहं । कुण्डार्धे तु स्थितं सूत्रं कोणे यदतिरिच्यते ।।

ekatrimekhalaṃ kuṇḍaṃ vartulādi vadāmyahaṃ | kuṇḍārdhe tu sthitaṃ sūtraṃ koṇe yadatiricyate ||

तदर्धं दिशि संस्थाप्य भ्रामितं वर्तुलं भवेत । कुण्डार्धं कोणभागार्धं दिशिश्चोत्तरतो वहिः ।।

tadardhaṃ diśi saṃsthāpya bhrāmitaṃ vartulaṃ bhavet | kuṇḍārdhaṃ koṇabhāgārdhaṃ diśiścottarato vahiḥ ||

पूर्वपश्चिमतो यत्नाल्लाञ्छयित्वा तु मध्यतः । संस्थाप्य भ्रामितं कुण्डमर्धचन्द्रं भवेत शुभं ।।

pūrvapaścimato yatnāllāñchayitvā tu madhyataḥ | saṃsthāpya bhrāmitaṃ kuṇḍamardhacandraṃ bhavet śubhaṃ ||

पद्माकारे दलानि स्युर्मेखलानान्तु वर्तुले । बाहुदण्डप्रमाणन्तु होमार्थं कारयेत स्रुचं ।।

padmākāre dalāni syurmekhalānāntu vartule | bāhudaṇḍapramāṇantu homārthaṃ kārayet srucaṃ ||

सप्तपञ्चाङ्गुलं वापि चतुरस्रन्तु कारयेत । त्रिभागेन भवेद्गर्तं मध्ये वृत्तं सुशोभनम ।।

saptapañcāṅgulaṃ vāpi caturasrantu kārayet | tribhāgena bhavedgartaṃ madhye vṛttaṃ suśobhanam ||

तिर्यगूर्ध्वं समं खाताद्वहिरर्धन्तु शोधयेत । अङ्गुलस्य चतुर्थांशं शेषार्धार्धं तथान्ततः ।।

tiryagūrdhvaṃ samaṃ khātādvahirardhantu śodhayet | aṅgulasya caturthāṃśaṃ śeṣārdhārdhaṃ tathāntataḥ ||

खातस्य मेखलां रम्यां शेषार्धेन तु कारयेत । कण्ठं त्रिभागविस्तारं अङ्गुष्ठकसमायतं ।।

khātasya mekhalāṃ ramyāṃ śeṣārdhena tu kārayet | kaṇṭhaṃ tribhāgavistāraṃ aṅguṣṭhakasamāyataṃ ||

सार्धमङ्गुष्ठकं वा स्यात्तदग्रे तु मुखं भवेत । चतुरङ्गुलविस्तारं पञ्चाङ्गुलमथापि वा ।।

sārdhamaṅguṣṭhakaṃ vā syāttadagre tu mukhaṃ bhavet | caturaṅgulavistāraṃ pañcāṅgulamathāpi vā ||

त्रिकं द्व्यङ्गुलकं तत स्यान्मध्यन्तस्य सुशोभनम । आयामस्तत्समस्तस्य मध्यनिम्नः सुशोभनः ।।

trikaṃ dvyaṅgulakaṃ tat syānmadhyantasya suśobhanam | āyāmastatsamastasya madhyanimnaḥ suśobhanaḥ ||

शुषिरं कण्ठदेशे स्याद्विशेद यावत कनीयसी । शेषकुण्डन्तु कर्तव्यं यथारुचि विचित्रितं ।।

śuṣiraṃ kaṇṭhadeśe syādviśed yāvat kanīyasī | śeṣakuṇḍantu kartavyaṃ yathāruci vicitritaṃ ||

स्रुवन्तु हस्तमात्रं स्याद्दण्डकेन समन्वितं । वटुकं द्व्यङ्गुलं वृत्तं कर्तव्यन्तु सुशोभनं ।।

sruvantu hastamātraṃ syāddaṇḍakena samanvitaṃ | vaṭukaṃ dvyaṅgulaṃ vṛttaṃ kartavyantu suśobhanaṃ ||

गोपदन्तु यथा मग्नमल्पपङ्के तथा भवेत । उपलिप्य लिखेद्रेखामङ्गुलां वज्रनासिकां ।।

gopadantu yathā magnamalpapaṅke tathā bhavet | upalipya likhedrekhāmaṅgulāṃ vajranāsikāṃ ||

सौम्याग्रा प्रथमा तस्यां रेखे पूर्वमुखे तयोः । मध्ये तिस्रस तथा कुर्याद्दक्षिणादिक्रमेण तु ।।

saumyāgrā prathamā tasyāṃ rekhe pūrvamukhe tayoḥ | madhye tisras tathā kuryāddakṣiṇādikrameṇa tu ||

एवमुल्लिख्य चाभ्युक्ष्य प्रणवेन तु मन्त्रवित । विष्टरं कल्पयेत्तेन तस्मिन शक्तिन्तु वैष्णवीं ।।

evamullikhya cābhyukṣya praṇavena tu mantravit | viṣṭaraṃ kalpayettena tasmin śaktintu vaiṣṇavīṃ ||

अलं कृत्वा मूर्तिमतीं क्षिपेदग्निं हरिं स्मरन । प्रादेशमात्राः समिधो दत्वा परिसमुह्य तं ।।

alaṃ kṛtvā mūrtimatīṃ kṣipedagniṃ hariṃ smaran | prādeśamātrāḥ samidho datvā parisamuhya taṃ ||

दर्भैस्त्रिधा परिस्तीर्य पूर्वादौ तत्र पात्रकं । आसादयेदिध्मवह्नी भूमौ च श्रुक्श्रुवद्वयं ।।

darbhaistridhā paristīrya pūrvādau tatra pātrakaṃ | āsādayedidhmavahnī bhūmau ca śrukśruvadvayaṃ ||

आज्यस्थाली चरुस्थाली कुशाज्यञ्च प्रणीतया । प्रोक्षयित्वा प्रोक्षणीञ्च गृहीत्वापूर्य वारिणा ।।

ājyasthālī carusthālī kuśājyañca praṇītayā | prokṣayitvā prokṣaṇīñca gṛhītvāpūrya vāriṇā ||

पवित्रान्तर्हिते हस्ते परिश्राव्य च तज्जलं । प्राङ्नीत्वा प्रोक्षणीपात्रण ज्योतिरग्रे निधाय च ।।

pavitrāntarhite haste pariśrāvya ca tajjalaṃ | prāṅnītvā prokṣaṇīpātraṇ jyotiragre nidhāya ca ||

तदद्भिस्त्रिश च सम्प्रोक्ष्य इद्ध्मं विन्यस्य चाग्रतः । प्रणीतायां सुपुष्पायां विष्णुं ध्यात्वोत्तरेण च ।।

tadadbhistriś ca samprokṣya iddhmaṃ vinyasya cāgrataḥ | praṇītāyāṃ supuṣpāyāṃ viṣṇuṃ dhyātvottareṇa ca ||

आज्यस्थालीमथाज्येन सम्पूर्याग्रे निधाय च । सम्प्लवोत्पवनाभ्यान्तु कुर्यादाज्यस्य संस्कृतिं ।।

ājyasthālīmathājyena sampūryāgre nidhāya ca | samplavotpavanābhyāntu kuryādājyasya saṃskṛtiṃ ||

अखण्डिताग्रौ निर्गर्भौ कुशौ प्रादेशमात्रकौ । ताभ्यामुत्तानपाणिभ्यामङ्गुष्ठानामिकेन तु ।।

akhaṇḍitāgrau nirgarbhau kuśau prādeśamātrakau | tābhyāmuttānapāṇibhyāmaṅguṣṭhānāmikena tu ||

आज्यं तयोस्तु सङ्गृह्य द्विर्नीत्वा त्रिरवाङ्क्षिपेत । स्रुक्स्रुवौ चापि सङ्गृह्य ताभ्यां प्रक्षिप्य वारिण ।।

ājyaṃ tayostu saṅgṛhya dvirnītvā triravāṅkṣipet | sruksruvau cāpi saṅgṛhya tābhyāṃ prakṣipya vāriṇa ||

प्रतप्य दर्भैः सम्मृज्य पुनः प्रक्ष्याल्य चैव हि । निष्टप्य स्थापयित्वा तु प्रणवेनैव साधकः ।।

pratapya darbhaiḥ sammṛjya punaḥ prakṣyālya caiva hi | niṣṭapya sthāpayitvā tu praṇavenaiva sādhakaḥ ||

प्रणवादिनमोन्तेन पश्चाद्धोमं समाचरेत । गर्भाधानादिकर्माणि यावदंशव्यवस्थया ।।

praṇavādinamontena paścāddhomaṃ samācaret | garbhādhānādikarmāṇi yāvadaṃśavyavasthayā ||

नामान्तं व्रतबन्धान्तं समावर्तावसानकम । अधिकारावसानं वा कर्यादङ्गानुसारतः ।।

nāmāntaṃ vratabandhāntaṃ samāvartāvasānakam | adhikārāvasānaṃ vā karyādaṅgānusārataḥ ||

प्रणवेनोपचारन्तु कुर्यात्सर्वत्र साधकः । अङ्गैर होमस्तु कर्तव्यो यथावित्तानुसारतः ।।

praṇavenopacārantu kuryātsarvatra sādhakaḥ | aṅgair homastu kartavyo yathāvittānusārataḥ ||

गर्भादानन्तु प्रथमं ततः पुंसवनं स्मृतम । सीमन्तोन्नयनं जातकर्म नामान्नप्राशनम ।।

garbhādānantu prathamaṃ tataḥ puṃsavanaṃ smṛtam | sīmantonnayanaṃ jātakarma nāmānnaprāśanam ||

चूडकृतिं व्रतबन्धं वेदव्रतान्यशेषतः । समावर्तनं पत्न्या च योगश्चाथाधिकारकः ।।

cūḍakṛtiṃ vratabandhaṃ vedavratānyaśeṣataḥ | samāvartanaṃ patnyā ca yogaścāthādhikārakaḥ ||

हृदादिक्रमतो ध्यात्वा एकैकं कर्म पूज्य च । अष्टावष्टौ तु जुहुयात प्रतिकर्माहुतीः पुनः ।।

hṛdādikramato dhyātvā ekaikaṃ karma pūjya ca | aṣṭāvaṣṭau tu juhuyāt pratikarmāhutīḥ punaḥ ||

पूर्णाहुतिं ततो दद्यात श्रुचा मूलेन साधकः । वौषडन्तेन मन्त्रेण प्लुतं सुस्वरमुच्चरन ।।

pūrṇāhutiṃ tato dadyāt śrucā mūlena sādhakaḥ | vauṣaḍantena mantreṇa plutaṃ susvaramuccaran ||

विष्णोर्वह्निन्तु संस्कृत्य श्रपयेद्वैष्णवञ्चरुम । आराध्य स्थिण्डिले विष्णुं मन्त्रान संस्मृत्य संश्रपेत ।।

viṣṇorvahnintu saṃskṛtya śrapayedvaiṣṇavañcarum | ārādhya sthiṇḍile viṣṇuṃ mantrān saṃsmṛtya saṃśrapet ||

आसनादिक्रमेणैव साङ्गावरणमुत्तमम । गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य ध्याता देवं सुरोत्तमम ।।

āsanādikrameṇaiva sāṅgāvaraṇamuttamam | gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya dhyātā devaṃ surottamam ||

आधायेध्ममथाघारावाज्यावग्नीशसंस्थितौ । वायव्यनैरृताशादिप्रवृत्तौ तु यथाक्रमम ।।

ādhāyedhmamathāghārāvājyāvagnīśasaṃsthitau | vāyavyanairṛtāśādipravṛttau tu yathākramam ||

आज्यभागौ ततो हुत्वा चक्षुषी दक्षिणोत्तरे । मध्येथ जुहुयात्सर्वमन्त्रानर्चाक्रमेण तु ।।

ājyabhāgau tato hutvā cakṣuṣī dakṣiṇottare | madhyetha juhuyātsarvamantrānarcākrameṇa tu ||

आज्येन तर्पयेन्मूर्तेर्दशांशेनाङ्गहोमकम । शतं सहस्रं वाज्याद्यैः समिद्भिर्वा तिलैः सह ।।

ājyena tarpayenmūrterdaśāṃśenāṅgahomakam | śataṃ sahasraṃ vājyādyaiḥ samidbhirvā tilaiḥ saha ||

समाप्यार्चान्तु होमान्तां शुचीन शिष्यानुपोषितान । आहूयाग्रे निवेश्याथ ह्य अस्त्रेण प्रोक्षयेत पशून ।।

samāpyārcāntu homāntāṃ śucīn śiṣyānupoṣitān | āhūyāgre niveśyātha hy astreṇa prokṣayet paśūn ||

शिष्यानात्मनि संयोज्य अविद्याकर्मबन्धनैः । लिङ्गानुवृत्तश चैतन्यं सह लिङ्गेन पाशितम ।।

śiṣyānātmani saṃyojya avidyākarmabandhanaiḥ | liṅgānuvṛttaś caitanyaṃ saha liṅgena pāśitam ||

ध्यानमार्गेन सम्प्रोक्ष्य वायुवीजेन शोधयेत । ततो दहनवीजेन सृष्टिं ब्रह्माण्डसञ्ज्ञिकाम ।।

dhyānamārgena samprokṣya vāyuvījena śodhayet | tato dahanavījena sṛṣṭiṃ brahmāṇḍasañjñikām ||

निर्दग्धां सकलां ध्यायेद्भस्मकूटनिभस्थिताम ।।

nirdagdhāṃ sakalāṃ dhyāyedbhasmakūṭanibhasthitām ||

तत्र शक्तिं न्यसेत पश्चात पार्थिवीं बीजसञ्ज्ञिकाम । तन्मात्राभिः समस्ताभिः संवृतं पार्थिवं शुभम ।।

tatra śaktiṃ nyaset paścāt pārthivīṃ bījasañjñikām | tanmātrābhiḥ samastābhiḥ saṃvṛtaṃ pārthivaṃ śubham ||

अण्डन्तदुद्भवन्ध्यायेत्तदाधारन्तदात्मकम । तन्मध्ये चिन्तयेन्मूर्तिं पौरुषीं प्रणवात्मिकाम ।।

aṇḍantadudbhavandhyāyettadādhārantadātmakam | tanmadhye cintayenmūrtiṃ pauruṣīṃ praṇavātmikām ||

लिङ्गं सङ्क्रामयेत पश्चादात्मस्थं पूर्वसंस्कृतम । विभक्तेन्द्रियसंस्थानं क्रमाद वृद्धं विचिन्तयेत ।।

liṅgaṃ saṅkrāmayet paścādātmasthaṃ pūrvasaṃskṛtam | vibhaktendriyasaṃsthānaṃ kramād vṛddhaṃ vicintayet ||

ततोण्डमब्दमेकं तु स्थित्वा द्विशकलीकृतम । द्यावापृथिव्यौ शकले तयोर्मध्ये प्रजापतिम ।।

tatoṇḍamabdamekaṃ tu sthitvā dviśakalīkṛtam | dyāvāpṛthivyau śakale tayormadhye prajāpatim ||

जातं ध्यात्वा पुनः प्रोक्ष्य प्रणवेन तु संश्रितम । मन्त्रात्मकतनुं कृत्वा यथान्यासं पुरोदितम ।।

jātaṃ dhyātvā punaḥ prokṣya praṇavena tu saṃśritam | mantrātmakatanuṃ kṛtvā yathānyāsaṃ puroditam ||

विष्णुर्हस्तं ततो मूर्ध्नि दत्वा ध्यात्वा तु वैष्णवम । एवमेकं बहून वापि जनित्वा ध्यानयोगतः ।।

viṣṇurhastaṃ tato mūrdhni datvā dhyātvā tu vaiṣṇavam | evamekaṃ bahūn vāpi janitvā dhyānayogataḥ ||

करौ सङ्गृह्य मूलेन नेत्रे बद्ध्वा तु वाससा । नेत्रमन्त्रेण मन्त्री तान सदनेनाहतेन तु ।।

karau saṅgṛhya mūlena netre baddhvā tu vāsasā | netramantreṇa mantrī tān sadanenāhatena tu ||

कृतपूजो गुरुः सम्यक देवदेवस्य तत्त्ववान । शिष्यान पुष्पाञ्जलिभृतः प्राङ्मुखानुपवेशयेत ।।

kṛtapūjo guruḥ samyak devadevasya tattvavān | śiṣyān puṣpāñjalibhṛtaḥ prāṅmukhānupaveśayet ||

अर्चयेयुश च तेप्येवम्प्रसूता गुरुणा हरिम । क्षिप्त्वा पुष्पाञ्जलिं तत्र पुष्पादिभिरनन्तरम ।।

arcayeyuś ca tepyevamprasūtā guruṇā harim | kṣiptvā puṣpāñjaliṃ tatra puṣpādibhiranantaram ||

अमन्त्रमर्चनं कृत्वा गुरोः पादार्चनन्ततः । विधाय दक्षिणां दद्यात सर्वस्वं चार्धमेव वा ।।

amantramarcanaṃ kṛtvā guroḥ pādārcanantataḥ | vidhāya dakṣiṇāṃ dadyāt sarvasvaṃ cārdhameva vā ||

गुरुः संशिक्षयेच्छिष्यान तैः पूज्यो नामभिर्हरिः । विश्वक्सेनं यजेदीशं शङ्खचक्रगदाधरम ।।

guruḥ saṃśikṣayecchiṣyān taiḥ pūjyo nāmabhirhariḥ | viśvaksenaṃ yajedīśaṃ śaṅkhacakragadādharam ||

तज्जपन्तञ्च तर्जन्या मण्डलस्थं विसर्जयेत //57 ।।

tajjapantañca tarjanyā maṇḍalasthaṃ visarjayet //57 ||

विष्णुनिर्माल्यमखिलं विष्वक्सेनाय चार्पयेत । प्रणीताभिस तथात्मानमभिषिच्य च कुण्डगं ।।

viṣṇunirmālyamakhilaṃ viṣvaksenāya cārpayet | praṇītābhis tathātmānamabhiṣicya ca kuṇḍagaṃ ||

वह्निमात्मनि संयोज्य विष्वक्सेनं विसर्जयेत । बुभुक्षुः सर्वमाप्नोति मुमुक्षुर लीयते हरौ ।।

vahnimātmani saṃyojya viṣvaksenaṃ visarjayet | bubhukṣuḥ sarvamāpnoti mumukṣur līyate harau ||