मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्। उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता।।

mantharā tvabhyasūyaināmutsṛjyābharaṇaṅ ca tat. uvācēdaṅ tatō vākyaṅ kōpaduḥkhasamanvitā৷৷

हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे। शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे।।

harṣaṅ kimidamasthānē kṛtavatyasi bāliśē!. śōkasāgaramadhyasthamātmānaṅ nāvabudhyasē৷৷

मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती। यच्छोचितव्ये हृष्टाऽसि प्राप्येदं व्यसनं महत्।।

manasā prahasāmi tvāṅ dēvi! duḥkhārditā satī. yacchōcitavyē hṛṣṭā.si prāpyēdaṅ vyasanaṅ mahat৷৷

शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्। अरेस्सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्।।

śōcāmi durmatitvaṅ tē kā hi prājñā praharṣayēt. arēssapatnīputrasya vṛddhiṅ mṛtyōrivāgatām৷৷

भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम्। तद्विचिन्त्य विषण्णाऽस्मि भयं भीताऽद्धि जायते।।

bharatādēva rāmasya rājyasādhāraṇādbhayam. tadvicintya viṣaṇṇā.smi bhayaṅ bhītā.ddhi jāyatē৷৷

लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः। शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा।।

lakṣmaṇō hi mahēṣvāsō rāmaṅ sarvātmanā gataḥ. śatrughnaścāpi bharataṅ kākutsthaṅ lakṣmaṇō yathā৷৷

प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि। राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः।।

pratyāsannakramēṇāpi bharatasyaiva bhāmini!. rājyakramō viprakṛṣṭastayōstāvatkanīyasōḥ৷৷

विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः। भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्।।

viduṣaḥ kṣatracāritrē prājñasya prāptakāriṇaḥ. bhayātpravēpē rāmasya cintayantī tavātmajam৷৷

सुभगा खलु कौशल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते। यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः।।

subhagā khalu kauśalyā yasyāḥ putrō.bhiṣēkṣyatē. yauvarājyēna mahatā śvaḥ puṣyēṇa dvijōttamaiḥ৷৷

प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम्। उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्त्वं कृताञ्जलिः।।

prāptāṅ sumahatīṅ prītiṅ pratītāṅ tāṅ hatadviṣam. upasthāsyasi kausalyāṅ dāsīva ttvaṅ kṛtāñjaliḥ৷৷

एवं चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि। पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति।।

ēvaṅ cēttvaṅ sahāsmābhistasyāḥ prēṣyā bhaviṣyasi. putraśca tava rāmasya prēṣyabhāvaṅ gamiṣyati৷৷

हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमास्स्त्रियः। अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये।।

hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāsstriyaḥ. aprahṛṣṭā bhaviṣyanti snuṣāstē bharatakṣayē৷৷

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः। रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह।।

tāṅ dṛṣṭvā paramaprītāṅ bruvantīṅ mantharāṅ tataḥ. rāmasyaiva guṇāndēvī kaikēyī praśaśaṅsa ha৷৷

धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञस्सत्यवाक्छुचिः। रामो राज्ञ स्सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति।।

dharmajñō gurubhirdāntaḥ kṛtajñassatyavākchuciḥ. rāmō rājña ssutō jyēṣṭhō yauvarājyamatō.rhati৷৷

भ्रातृ़न्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति। सन्तप्स्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्।।

bhrātṛnbhṛtyāṅśca dīrghāyuḥ pitṛvatpālayiṣyati. santapsyasē kathaṅ kubjē! śrutvā rāmābhiṣēcanam৷৷

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम्। पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः।।

bharataścāpi rāmasya dhruvaṅ varṣaśatātparam. pitṛpaitāmahaṅ rājyamavāptā puruṣarṣabhaḥ৷৷

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे। भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे।।

sā tvamabhyudayē prāptē vartamānē ca mantharē!. bhaviṣyati ca kalyāṇē kimarthaṅ paritapyasē৷৷

यथा मे भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः। कौशल्यातोऽतिरिक्तं च सोऽनुशुश्रूषते हि माम्।।

yathā mē bharatō mānyastathā bhūyō.pi rāghavaḥ. kauśalyātō.tiriktaṅ ca sō.nuśuśrūṣatē hi mām৷৷

राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा। मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रातृ़ंश्च राघवः।।

rājyaṅ yadi hi rāmasya bharatasyāpi tattadā. manyatē hi yathātmānaṅ tathā bhrātṛṅśca rāghavaḥ৷৷

कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता। दीर्घमुष्णं च विनिश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।

kaikēyīvacanaṅ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā. dīrghamuṣṇaṅ ca viniśvasya kaikēyīmidamabravīt৷৷

अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे।।

anarthadarśinī maurkhyānnātmānamavabudhyasē. śōkavyasanavistīrṇē majjantī duḥkhasāgarē৷৷

भविता राघवो राजा राघवस्यानु यस्सुतः। राजवंशात्तु कैकेयि भरतःपरिहास्यते।।

bhavitā rāghavō rājā rāghavasyānu yassutaḥ. rājavaṅśāttu kaikēyi bharataḥparihāsyatē৷৷

न हि राज्ञस्सुता स्सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि। स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्।।

na hi rājñassutā ssarvē rājyē tiṣṭhanti bhāmini!. sthāpyamānēṣu sarvēṣu sumahānanayō bhavēt৷৷

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः। स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि।।

tasmājjyēṣṭhē hi kaikēyi rājyatantrāṇi pārthivāḥ. sthāpayantyanavadyāṅgi guṇavatsvitarēṣvapi৷৷

असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति। अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले।।

asāvatyantanirbhagnastava putrō bhaviṣyati. anāthavatsukhēbhyaśca rājavaṅśācca vatsalē৷৷

साऽहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे। सपत्नि वृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि।।

sā.haṅ tvadarthē samprāptā tvaṅ tu māṅ nāvabuddhyasē. sapatni vṛddhau yā mē tvaṅ pradēyaṅ dātumicchasi৷৷

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्। देशान्तरं वा नयिता लोकान्तरमथाऽपि वा।।

dhruvaṅ tu bharataṅ rāmaḥ prāpya rājyamakaṇṭakam. dēśāntaraṅ vā nayitā lōkāntaramathā.pi vā৷৷

बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया। सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि।।

bāla ēva hi mātulyaṅ bharatō nāyitastvayā. sannikarṣācca sauhārdaṅ jāyatē sthāvarēṣvapi৷৷

भरतस्याप्यनुवशश्शत्रुघ्नोऽपि समं गतः। लक्ष्मणो हि यथा रामं तथाऽसौ भरतं गतः।।

bharatasyāpyanuvaśaśśatrughnō.pi samaṅ gataḥ. lakṣmaṇō hi yathā rāmaṅ tathā.sau bharataṅ gataḥ৷৷

श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीविभिः। सन्निकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद्भयात्।।

śrūyatē hi drumaḥ kaścicchēttavyō vanajīvibhiḥ. sannikarṣādiṣīkābhirmōcitaḥ paramādbhayāt৷৷

गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः। अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्।।

gōptā hi rāmaṅ saumitrirlakṣmaṇaṅ cāpi rāghavaḥ. aśvinōriva saubhrātraṅ tayōrlōkēṣu viśrutam৷৷

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति। रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः।।

tasmānna lakṣmaṇē rāmaḥ pāpaṅ kiñcitkariṣyati. rāmastu bharatē pāpaṅ kuryāditi na saṅśayaḥ৷৷

तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः। एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव।।

tasmādrājagṛhādēva vanaṅ gacchatu tē sutaḥ. ētaddhi rōcatē mahyaṅ bhṛśaṅ cāpi hitaṅ tava৷৷

एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति। यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यसि।।

ēvaṅ tē jñātipakṣasya śrēyaścaiva bhaviṣyati. yadi cēdbharatō dharmātpitryaṅ rājyamavāpsyasi৷৷

स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः। समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे।।

sa tē sukhōcitō bālō rāmasya sahajō ripuḥ. samṛddhārthasya naṣṭārthō jīviṣyati kathaṅ vaśē৷৷

अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्। प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि।।

abhidrutamivāraṇyē siṅhēna gajayūthapam. pracchādyamānaṅ rāmēṇa bharataṅ trātumarhasi৷৷

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया। राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत्।।

darpānnirākṛtā pūrvaṅ tvayā saubhāgyavattayā. rāmamātā sapatnī tē kathaṅ vairaṅ na śātayēt৷৷

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति प्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम्। तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं सहैव दीना भरतेन भामिनि।।

yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati prabhūtaratnākaraśailapattanām. tadā gamiṣyasyaśubhaṅ parābhavaṅ sahaiva dīnā bharatēna bhāmini!৷৷

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति। अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवाद्य विवासकारणम्।।

yadā hi rāmaḥ pṛthivīmavāpsyati dhruvaṅ praṇaṣṭō bharatō bhaviṣyati. atō hi sañcintaya rājyamātmajē parasya caivādya vivāsakāraṇam৷৷