प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः। अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।

pratibuddhō muhūrtēna śōkōpahatacētanaḥ. atha rājā daśarathassacintāmabhyapadyata৷৷

रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम्। आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम्।।

rāmalakṣmaṇayōścaiva vivāsā dvāsavōpamam. āvivēśōpasargastaṅ tama ssūryamivāsuram৷৷

सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः। विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।।

sabhāryē nirgatē rāmē kausalyāṅ kōśalēśvaraḥ. vivakṣurasitāpāṅgāṅ smṛtvā duṣkṛtamātmanaḥ৷৷

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम्। अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम्।।

sa rājā rajanīṅ ṣaṣṭhīṅ rāmē pravrājitē vanam. ardharātrē daśaratha ssaṅsmaran duṣkṛtaṅ kṛtam৷৷

स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः। कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत्।।

sa rājā putraśōkārtaḥ smṛtvā duṣkṛtamātmanaḥ. kausalyāṅ putraśōkārtāmidaṅ vacanamabravīt৷৷

यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम्। तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः।।

yadācarati kalyāṇi! śubhaṅ vā yadi vā.śubham. tadēva labhatē bhadrē! kartā karmajamātmanaḥ৷৷

गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम्। दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते।।

gurulāghavamarthānāmārambhē karmaṇāṅ phalam. dōṣaṅ vā yō na jānāti na bāla iti hōcyatē৷৷

कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति। पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे।।

kaścidāmravaṇaṅ chittvā palāśāṅ śca niṣiñcati. puṣpaṅ dṛṣṭvā phalē gṛdhnu ssa śōcati phalāgamē৷৷

अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति। स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः।।

avijñāya phalaṅ yō hi karma tvēvānudhāvati. sa śōcētphalavēlāyāṅ yathā kiṅśukasēcakaḥ৷৷

सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम्। रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः।।

sō.hamāmravaṇaṅ chitvā palāśāṅśca nyaṣēcayam. rāmaṅ phalāgamē tyaktvā paścācchōcāmi durmatiḥ৷৷

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता। कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम्।।

labdhaśabdēna kausalyē! kumārēṇa dhanuṣmatā. kumāraśśabdavēdhīti mayā pāpamidaṅ kṛtam৷৷

तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्। सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम्।।

tadidaṅ mē.nusaṅmprāptaṅ dēvi! duḥkhaṅ svayaṅ kṛtam. sammōhādiha bālēna yathā syādbhakṣitaṅ viṣam৷৷

यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत्। एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्।।

yathānyaḥ puruṣaḥ kaścitpalāśairmōhitō bhavēt. ēvaṅ mamā.pyavijñātaṅ śabdavēdhyamayaṅ phalam৷৷

देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्। ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी।।

dēvyanūḍhā tvamabhavō yuvarājō bhavāmyaham. tataḥ prāvṛḍanuprāptā madakāmavivardhinī৷৷

उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः। परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम्।।

upāsya ca rasānbhaumāṅ staptvā ca jagadaṅśubhiḥ. parētācaritāṅ bhīmāṅ ravirāviśatē diśam৷৷

उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः। ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः।।

uṣṇamantardadhē sadya ssnigdhā dadṛśirē ghanāḥ. tatō jahṛṣirē sarvē bhēkasāraṅgabarhiṇaḥ৷৷

क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः। वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे।।

klinna pakṣōttarāssnātāḥ kṛcchrādiva patatriṇaḥ. vṛṣṭivātāvadhūtāgrānpādapānabhipēdirē৷৷

पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत्। आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः।।

patitēnāmbhasācchannaḥ patamānēna cāsakṛt. ābabhau mattasāraṅgastōyarāśirivācalaḥ৷৷

पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि। सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गवत्।।

pāṇḍurāruṇavarṇāni srōtāṅsi vimalānyapi. susruvurgiridhātubhyassabhasmāni bhujaṅgavat৷৷

आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि। उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे।।

ākulāruṇa tōyāni srōtāṅsi vimalānyapi. unmārgajalavāhinī babhūvurjaladāgamē৷৷

तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी। व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम्।।

tasminnatisukhē kālē dhanuṣmāniṣumānrathī. vyāyāmakṛtasaṅkalpassarayūmanvagāṅ nadīm৷৷

निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम्। अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन्द्रियः। तस्मिं स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः।।

nipānē mahiṣaṅ rātrau gajaṅ vā.bhyāgataṅ nadīm. anyaṅ vā śvāpadaṅ kañcijjighāṅsu rajitēndriyaḥ. tasmiṅ statrāhamēkāntē rātrau vivṛtakārmukaḥ৷৷

तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम्। अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम्।।

tatrāhaṅ saṅvṛtaṅ vanyaṅ hatavāṅstīramāgatam. anyaṅ cāpi mṛgaṅ hiṅsraṅ śabdaṅ śrutvā.bhyupāgatam৷৷

अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः। अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः।।

athāndhakārē tvaśrauṣaṅ jalē kumbhasya pūryataḥ. acakṣurviṣayē ghōṣaṅ vāraṇasyēva nardataḥ৷৷

ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम्। शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम्।।

tatō.haṅ śaramudhṛtya dīptamāśīviṣōpamam. śabdaṅ prati gajaprēpsurabhilakṣya tvapātayam৷৷

अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्। तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।

amuñcaṅ niśitaṅ bāṇamahamāśīviṣōpamam. tatra vāguṣasi vyaktā prādurāsīdvanaukasaḥ৷৷

।। हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।

৷৷ hāhēti patatastōyē bāṇābhihatamarmaṇaḥ৷৷

तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी। कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि।।

tasminnipatitē bāṇē vāgabhūttatra mānuṣī. kathamasmadvidhē śastraṅ nipatēttu tapasvini৷৷

प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः। इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया।।

praviviktāṅ nadīṅ rātrāvudāhā.rōhamāgataḥ. iṣuṇā.bhihataḥ kēna kasya vā kiṅ kṛtaṅ mayā৷৷

ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः। कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते।।

ṛṣērhinyastadaṇḍasya vanē vanyēna jīvataḥ. kathaṅ nu śasrēṇa vadhō madvidhasya vidhīyatē৷৷

जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः। को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया।।

jaṭābhāradharasyaiva valkalājinavāsasaḥ. kō vadhēna mamarthī syātkiṅvā.syāpakṛtaṅ mayā৷৷

एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्। न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्।।

ēvaṅ niṣphalamārabdhaṅ kēvalānarthasaṅhitam. na kaścitsādhu manyēta yathaiva gurutalpagam৷৷

नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः। मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे।।

nāhaṅ tathā.nu śōcāmi jīvitakṣayamātmanaḥ. mātaraṅ pitaraṅ cōbhāvanuśōcāmi madvadhē৷৷

तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया। मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति।।

tadētanmithunaṅ vṛddhaṅ cirakālabhṛtaṅ mayā. mayi pañcatvamāpannē kāṅ vṛttiṅ vartayiṣyati৷৷

वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता। केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना।।

vṛddhai ca matāpitarāvahaṅ caikēṣuṇā hatā. kēna smanihatā ssarvē subālēnākṛtātmanā৷৷

तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः। कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि।।

tāṅ giraṅ karuṇāṅ śrutvā mama dharmānukāṅkṣiṇaḥ. karābhyāṅ saśaraṅ cāpaṅ vyathitasyāpatadbhuvi৷৷

तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु। सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः।।

tasyāhaṅ karuṇaṅ śrutvā niśi lālavatō bahu. sambhrānta śśōkavēgēna bhṛśamāsaṅ vicētanaḥ৷৷

तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः। अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।

taṅ dēśamahamāgamya dīnasattvassudurmanāḥ. apaśyamiṣuṇā tīrē sarayvāstāpasaṅ hatam৷৷

।। अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्। पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।

৷৷ avakīrṇa jaṭābhāraṅ praviddhakalaśōdakam. pāṅsuśōṇitadigdhāṅgaṅ śayānaṅ śalyapīḍitam৷৷

स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम्। इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा।।

sa māmudvīkṣya nētrābhyāṅ trastamasvasthacētasam. ityuvāca tataḥ krūraṅ didhakṣanniva tējasā৷৷

किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया। जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया।।

kiṅ tavāpakṛtaṅ rājanvanē nivasatā mayā. jihīrṣurambhō gurvurthaṅ yadahaṅ tāḍitastvayā৷৷

एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि। द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे।।

ēkēna khalu bāṇēna marmaṇyabhihatē mayi. dvāvandhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca mē৷৷

तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ। चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष्यतः।।

tau kathaṅ durbalāvandhau matpratīkṣau pipāsitau. ciramāśākṛtāṅ tṛṣṇāṅ kaṣṭāṅ sandhārayiṣyataḥ৷৷

न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा। पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि।।

na nūnaṅ tapasō vāsti phalayōgaśśrutasya vā. pitā yanmāṅ na jānāti śayānaṅ patitaṅ bhuvi৷৷

जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः। भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम्।।

jānannapi ca kiṅ kuryādaśaktiraparikramaḥ. bhidyamānamivāśakta stratumanyō nagō nagam৷৷

पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव। न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः।।

pitustvamēva mē gatvā śīghramācakṣya rāghava. na tvāmanudahētkruddhō vanaṅ vahnirivaidhitaḥ৷৷

इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः। तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत्।।

iyamēkapadī rājanyatō mē piturāśramaḥ. taṅ prasādaya gatvā tvaṅ na tvāṅ sa kupitaśśapēt৷৷

विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः। रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा।।

viśalyaṅ kuru māṅ rājanmarma mē niśitaśśaraḥ. ruṇaddhi mṛdusōtsēdhaṅ tīramamburayō yathā৷৷

सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति। इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे।।

saśalyaḥ kliśyatē prāṇairviśalyō vinaśiṣyati. iti māmaviśaccintā tasya śalyāpakarṣaṇē৷৷

दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च। लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा।।

duḥkhitasya ca dīnasya mama śōkāturasya ca. lakṣayāmāsa hṛdayē cintāṅ munisutastadā৷৷

ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत्। सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम्।।

tāmyamānassa māṅ kṛcchrāduvāca paramārtavat. sīdamānō vivṛttāṅgō vēṣṭamānō gataḥ kṣayam৷৷

संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम्। ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम्।।

saṅstabhya śōkaṅ dhairyēṇa sthiracittō bhavāmyaham. brahmahatyākṛtaṅ pāpaṅ hṛdayādapanīyatām৷৷

न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा। शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप।।

na dvijātirahaṅ rājanmā bhūttē manasō vyathā. śūdrāyāmasmi vaiśyēna jātō janapadādhipa!৷৷

इतीव वदतः कृच्छ्राद्बाणाभिहतमर्मणः विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमानस्य भूतले। तस्यत्वानम्यमानस्य तं बाणमहमुद्धरम् स मामुद्वीक्ष्य सन्त्रस्तो जहौ प्राणांस्तपोधनः।।

itīva vadataḥ kṛcchrādbāṇābhihatamarmaṇaḥ vighūrṇatō vicēṣṭasya vēpamānasya bhūtalē. tasyatvānamyamānasya taṅ bāṇamahamuddharam sa māmudvīkṣya santrastō jahau prāṇāṅstapōdhanaḥ৷৷

जलार्द्रगात्रन्तु विलप्य कृच्छ्रान्मर्मव्रणं सन्ततमुच्छवसन्तम्। तत स्सरय्वां तमहं शयानं समीक्ष्य भद्रेऽस्मि भृशं विषण्णः।।

jalārdragātrantu vilapya kṛcchrānmarmavraṇaṅ santatamucchavasantam. tata ssarayvāṅ tamahaṅ śayānaṅ samīkṣya bhadrē.smi bhṛśaṅ viṣaṇṇaḥ৷৷