[Kausalya insists on Rama to take her along with him to the forest --Rama tells her that service to one's husband is the supreme virtue--Kauslaya allows Rama to proceed.] तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने। कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत्।।

[Kausalya insists on Rama to take her along with him to the forest --Rama tells her that service to one's husband is the supreme virtue--Kauslaya allows Rama to proceed.] taṅ samīkṣya tvavahitaṅ piturnirdēśa pālanē. kauśalyā bāṣpasaṅruddhā vacō dharmiṣṭhamabravīt৷৷

अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः। मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत्।।

adṛṣṭaduḥkhō dharmātmā sarvabhūtapriyaṅvadaḥ. mayi jātō daśarathātkathamuñchēna vartayēt৷৷

यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते। कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान्ययम्।।

yasya bhṛtyāśca dāsāśca mṛṣṭānyannāni bhuñjatē. kathaṅ sa bhōkṣyatē.nāthō vanē mūlaphalānyayam৷৷

कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्। गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवास्यते।।

kaḥ ētacchraddadhēcchrutvā kasya vā na bhavēdbhayam. guṇavāndayitō rājñā rāghavō yadvivāsyatē৷৷

नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन्। लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि।।

nūnaṅ tu balavān lōkē kṛtāntassarvamādiśan. lōkē rāmābhirāmastvaṅ vanaṅ yatra gamiṣyasi৷৷

अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः। विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।

ayaṅ tu māmātmabhava stavādarśanamārutaḥ. vilāpaduḥkhasamidhō ruditāśruhutāhutiḥ৷৷

।। चिन्ताबाष्पमहाधूमस्तवागमनचित्तजः। कर्शयित्वा भृशं पुत्र निश्वासायाससम्भवः।।

৷৷ cintābāṣpamahādhūmastavāgamanacittajaḥ. karśayitvā bhṛśaṅ putra! niśvāsāyāsasambhavaḥ৷৷

।। त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्। प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये।।

৷৷ tvayā vihīnāmiha māṅ śōkāgniratulō mahān. pradhakṣyati yathā kakṣaṅ citrabhānurhimātyayē৷৷

कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति। अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि।।

kathaṅ hi dhēnu ssvaṅ vatsaṅ gacchantaṅ nānugacchati. ahaṅ tvā.nugamiṣyāmi yatra putra! gamiṣyasi৷৷

तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः। श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।

tathā nigaditaṅ mātrā tadvākyaṅ puruṣarṣabhaḥ. śrutvā rāmō.bravīdvākyaṅ mātaraṅ bhṛśaduḥkhitām৷৷

कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते। भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति।।

kaikēyyā vañcitō rājā mayi cāraṇyamāśritē. bhavatyā ca parityaktō na nūnaṅ vartayiṣyati৷৷

भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः। स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हितः।।

bhartuḥ kila parityāgō nṛśaṅsaḥ kēvalaṅ striyāḥ. sa bhavatyā na kartavyō manasā.pi vigarhitaḥ৷৷

यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः। शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः।।

yāvajjīvati kākutsthaḥ pitā mē jagatīpatiḥ. śuśrūṣā kriyatāṅ tāvatsahi dharmassanātanaḥ৷৷

एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना। तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्।।

ēvamuktā tu rāmēṇa kauśalyā śubhadarśanā. tathētyuvāca suprītā rāmamakliṣṭakāriṇam৷৷

एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः। भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्।।

ēvamuktastu vacanaṅ rāmō dharmabhṛtāṅ varaḥ. bhūyastāmabravīdvākyaṅ mātaraṅ bhṛśaduḥkhitām৷৷

मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः। राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः प्रभुः।।

mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṅ vacanaṅ pituḥ. rājā bhartā guru śśrēṣṭhassarvēṣāmīśvaraḥ prabhuḥ৷৷

इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च। वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव।।

imāni tu mahāraṇyē vihṛtya nava pañca ca. varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacanē tava৷৷

एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा। उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला।।

ēvamuktā priyaṅ putraṅ bāṣpapūrṇānanā tadā. uvāca paramārtā tu kauśalyā putravatsalā৷৷

आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्। नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं यथा।।

āsāṅ rāma! sapatnīnāṅ vastuṅ madhyē na mē kṣamam. naya māmapi kākutstha! vanaṅ vanyāṅ mṛgīṅ yathā৷৷

तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्।।

tāṅ tathā rudatīṅ rāmō rudanvacanamabravīt৷৷

भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः। न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता।।

bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ. na hyanāthā vayaṅ rājñā lōkanāthēna dhīmatā৷৷

भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः। भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा।।

bharataścāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṅvadaḥ. bhavatīmanuvartēta sa hi dharmaratassadā৷৷

यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः। श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता तथा कुरु।।

yathā mayi tu niṣkrāntē putraśōkēna pārthivaḥ. śramaṅ nāvāpnuyātkiñcidapramattā tathā kuru৷৷

दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्। राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता।।

dāruṇaścāpyayaṅ śōkō yathainaṅ na vināśayēt. rājñō vṛddhasya satataṅ hitaṅ cara samāhitā৷৷

व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा। भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत्।।

vratōpavāsaniratā yā nārī paramōttamā. bhartāraṅ nānuvartēta sā tu pāpagatirbhavēt৷৷

भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्। अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजनात्।।

bhartu śśuśrūṣayā nārī labhatē svargamuttamam. api yā nirnamaskārā nivṛttā dēvapūjanāt৷৷

शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता। एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः।।

śuśrūṣāmēva kurvīta bhartuḥ priyahitē ratā. ēṣa dharmaḥ purā dṛṣṭō lōkē vēdē śrutaḥ smṛtaḥ৷৷

अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः। पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्रताः।।

agnikāryēṣu ca sadā sumanōbhiśca dēvatāḥ. pūjyāstē matkṛtē dēvi! bāhmaṇāścaiva suvratāḥ৷৷

एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी। नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता।।

ēvaṅ kālaṅ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī. niyatā niyatāhārā bhartṛśuśrūṣaṇē ratā৷৷

प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति। यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्।।

prāpsyasē paramaṅ kāmaṅ mayi pratyāgatē sati. yadi dharmabhṛtāṅ śrēṣṭhō dhārayiṣyati jīvitam৷৷

एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा। कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्।।

ēvamuktā tu rāmēṇa bāṣpaparyākulēkṣaṇā. kauśalyā putraśōkārtā rāmaṅ vacanamabravīt৷৷

गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक। विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः।।

gamanē sukṛtāṅ buddhiṅ na tē śaknōmi putraka. vinivartayituṅ vīra! nūnaṅ kālō duratyayaḥ৷৷

गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः। पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि गतव्यथा।।

gaccha putra! tvamēkāgrō bhadraṅ tē.stu sadā vibhuḥ. punastvayi nivṛttē tu bhaviṣyāmi gatavyathā৷৷

प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते। पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं सुखम्।।

pratyāgatē mahābhāgē kṛtārthē caritavratē. piturānṛṇyatāṅ prāptē tvayi lapsyē paraṅ sukham৷৷

कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि। यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य राघव।।

kṛtāntasya gatiḥ putra durvibhāvyā sadā bhuvi. yastvāṅ sañcōdayati mē vaca ācchidya rāghava!৷৷

गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः। नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा।।

gacchēdānīṅ mahābāhō kṣēmēṇa punarāgataḥ. nandayiṣyasi māṅ putra sāmnā vākyēna cāruṇā৷৷

अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः। यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारिणम्।।

apīdānīṅ sa kālassyādvanātpratyāgataṅ punaḥ. yattvāṅ putraka! paśyēyaṅ jaṭāvalkaladhāriṇam৷৷

तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा। उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी।।

tathā hi rāmaṅ vanavāsaniścitaṅ samīkṣya dēvī paramēṇa cētasā. uvāca rāmaṅ śubhalakṣaṇaṅ vacō babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī৷৷