स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे। कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता।।

sa dadarśāsanē rāmō niṣaṇṇaṅ pitaraṅ śubhē. kaikēyīsahitaṅ dīnaṅ mukhēna pariśuṣyatā৷৷

स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्। ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्या स्सुसमाहितः।।

sa pituścaraṇau pūrvamabhivādya vinītavat. tatō vavandē caraṇau kaikēyyā ssusamāhitaḥ৷৷

रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः। शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्।।

rāmētyuktvā tu vacanaṅ bāṣpaparyākulēkṣaṇaḥ. śaśāka nṛpatirdīnō nēkṣituṅ nābhibhāṣitum৷৷

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्। रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्।।

tadapūrvaṅ narapatērdṛṣṭvā rūpaṅ bhayāvaham. rāmō.pi bhayamāpannaḥ padā spṛṣṭvēva pannagam৷৷

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्। निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।

indriyairaprahṛṣṭaistaṅ śōkasantāpakarśitam. niśśvasantaṅ mahārājaṅ vyathitākulacētasam৷৷

।। ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्। उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।

৷৷ ūrmimālinamakṣōbhyaṅ kṣubhyantamiva sāgaram. upaplutamivādityamuktānṛtamṛṣiṅ yathā৷৷

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन्। बभूव संरब्धतर स्समुद्र इव पर्वणि।।

acintyakalpaṅ hi pitustaṅ śōkamupadhārayan. babhūva saṅrabdhatara ssamudra iva parvaṇi৷৷

चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः। किं स्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति।।

cintayāmāsa ca tadā rāmaḥ pitṛhitē rataḥ. kiṅ svidadyaiva nṛpatirna māṅ pratyabhinandati৷৷

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति। तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते।।

anyadā māṅ pitā dṛṣṭvā kupitō.pi prasīdati. tasya māmadya saṅprēkṣya kimāyāsaḥ pravartatē৷৷

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः। कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्।।

sa dīna iva śōkārtō viṣaṇṇavadanadyutiḥ. kaikēyīmabhivādyaiva rāmō vacanamabravīt৷৷

कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता। कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय।।

kaccinmayā nāparāddhamajñānādyēna mē pitā. kupitastanmamācakṣva tvaṅ caivainaṅ prasādaya৷৷

अप्रसन्नमनाः किन्नु सदा मां प्रति वत्सलः। विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते।।

aprasannamanāḥ kinnu sadā māṅ prati vatsalaḥ. vivarṇavadanō dīnō na hi māmabhibhāṣatē৷৷

शरीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते। सन्तापोवाऽभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्।।

śarīrō mānasō vāpi kaccidēnaṅ na bādhatē. santāpōvā.bhitāpō vā durlabhaṅ hi sadā sukham৷৷

कच्चिन्न किञ्चिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने। शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मात्रूणां वा ममाशुभम्।।

kaccinna kiñcidbharatē kumārē priyadarśanē. śatrughnē vā mahāsattvē mātrūṇāṅ vā mamāśubham৷৷

अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः। मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे।।

atōṣayanmahārājamakurvanvā piturvacaḥ. muhūrtamapi nēcchēyaṅ jīvituṅ kupitē nṛpē৷৷

यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः। कथं तस्मिन्नवर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते।।

yatōmūlaṅ naraḥ paśyētprādurbhāvamihātmanaḥ. kathaṅ tasminnavartēta pratyakṣē sati daivatē৷৷

कच्चित्ते परुषं किञ्चिदभिमानात्पतिता मम। उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः।।

kaccittē paruṣaṅ kiñcidabhimānātpatitā mama. uktō bhavatyā kōpēna yatrāsya lulitaṅ manaḥ৷৷

एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः। किं निमित्तमपूर्वोयं विकारो मनुजाधिपे।।

ētadācakṣva mē dēvi tattvēna paripṛcchataḥ. kiṅ nimittamapūrvōyaṅ vikārō manujādhipē৷৷

एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना। उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः।।

ēvamuktā tu kaikēyī rāghavēṇa mahātmanā. uvācēdaṅ sunirlajjā dhṛṣṭamātmahitaṅ vacaḥ৷৷

न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन। किञ्चिन्मनोगतंत्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते।।

na rājā kupitō rāma! vyasanaṅ nāsya kiñcana. kiñcinmanōgataṅtvasya tvadbhayānnābhibhāṣatē৷৷

प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्योपवर्तते। तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम।।

priyaṅ tvāmapriyaṅ vaktuṅ vāṇī nāsyōpavartatē. tadavaśyaṅ tvayā kāryaṅ yadanēnāśrutaṅ mama৷৷

एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च। स पश्चात्तप्यते राजा यथाऽन्यः प्राकृतस्तथा।।

ēṣa mahyaṅ varaṅ dattvā purā māmabhipūjya ca. sa paścāttapyatē rājā yathā.nyaḥ prākṛtastathā৷৷

अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशांपतिः। स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति।।

atisṛjya dadānīti varaṅ mama viśāṅpatiḥ. sa nirarthaṅ gatajalē sētuṅ bandhitumicchati৷৷

धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि। तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा।।

dharmamūlamidaṅ rāma! viditaṅ ca satāmapi. tatsatyaṅ na tyajēdrājā kupitastvatkṛtē yathā৷৷

यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाऽशुभम्। करिष्यसि ततस्सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम्।।

yadi tadvakṣyatē rājā śubhaṅ vā yadi vā.śubham. kariṣyasi tatassarvamākhyāsyāmi punastvaham৷৷

यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते। ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति।।

yadi tvabhihitaṅ rājñā tvayi tanna vipatsyatē. tatō.hamabhidhāsyāmi na hyēṣa tvayi vakṣyati৷৷

एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्। उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ।।

ētattu vacanaṅ śrutvā kaikēyyā samudāhṛtam. uvāca vyathitō rāmastāṅ dēvīṅ nṛpasannidhau৷৷

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः। अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।

ahō dhiṅnārhasē dēvi vaktuṅ māmīdṛśaṅ vacaḥ. ahaṅ hi vacanādrājñaḥ patēyamapi pāvakē৷৷

।। भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे। नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।

৷৷ bhakṣayēyaṅ viṣaṅ tīkṣṇaṅ majjēyamapi cārṇavē. niyuktō guruṇā pitrā nṛpēṇa ca hitēna ca৷৷

तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्। करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते।।

tadbrūhi vacanaṅ dēvi rājñō yadabhikāṅkṣitam. kariṣyē pratijānē ca rāmō dvirnābhibhāṣatē৷৷

तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्। उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्।।

tamārjavasamāyuktamanāryā satyavādinam. uvāca rāmaṅ kaikēyī vacanaṅ bhṛśadāruṇam৷৷

पुरा दैवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव। रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे।।

purā daivāsurē yuddhē pitrā tē mama rāghava. rakṣitēna varau dattau saśalyēna mahāraṇē৷৷

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्। गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव।।

tatra mē yācitō rājā bharatasyābhiṣēcanam. gamanaṅ daṇḍakāraṇyē tava cādyaiva rāghava৷৷

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि। आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु।।

yadi satyapratijñaṅ tvaṅ pitaraṅ kartumicchasi. ātmānaṅ ca naraśrēṣṭha! mama vākyamidaṅ śṛṇu৷৷

सन्निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम्। त्वयाऽरण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च।।

sannidēśē pitustiṣṭha yathā tēna pratiśrutam. tvayā.raṇyaṅ pravēṣṭavyaṅ nava varṣāṇi pañca ca৷৷

भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्। त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव।।

bharatastvabhiṣicyēta yadētadabhiṣēcanam. tvadarthē vihitaṅ rājñā tēna sarvēṇa rāghava!৷৷

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः। अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाजिनधरो वस।।

sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ. abhiṣēkamimaṅ tyaktvā jaṭājinadharō vasa৷৷

भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम्। नानारत्न समाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्।।

bharataḥ kōsalapurē praśāstu vasudhāmimām. nānāratna samākīrṇāṅ savājirathakuñjarām৷৷

एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः। शोकसंक्लिष्ट वदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्।।

ētēna tvāṅ narēndrō.yaṅ kāruṇyēna samāplutaḥ. śōkasaṅkliṣṭa vadanō na śaknōti nirīkṣitum৷৷

एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन। सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्।।

ētatkuru narēndrasya vacanaṅ raghunandana. satyēna mahatā rāma tārayasva narēśvaram৷৷

इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां न चैव रामः प्रविवेश शोकम्। प्रविव्यथे चापि महानुभावो राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः।।

itīva tasyāṅ paruṣaṅ vadantyāṅ na caiva rāmaḥ pravivēśa śōkam. pravivyathē cāpi mahānubhāvō rājā tu putravyasanābhitaptaḥ৷৷