भगवन सम्यग आख्यातं यत पृष्टो ऽसि मयाखिलम भूसमुद्रादिसरितां संस्थानं ग्रहसंस्थितिः ।।

bhagavan samyag ākhyātaṃ yat pṛṣṭo 'si mayākhilam bhūsamudrādisaritāṃ saṃsthānaṃ grahasaṃsthitiḥ ||

विष्ण्वाधारं यथा चैतत त्रैलोक्यं समवस्थितम परमार्थश च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः ।।

viṣṇvādhāraṃ yathā caitat trailokyaṃ samavasthitam paramārthaś ca me prokto yathā jñānaṃ pradhānataḥ ||

यत तु तद भगवान आह भरतस्य महीपतेः कथयिष्यामि चरितं तन ममाख्यातुम अर्हसि ।।

yat tu tad bhagavān āha bharatasya mahīpateḥ kathayiṣyāmi caritaṃ tan mamākhyātum arhasi ||

भरतः स महीपालः सालग्रामे ऽवसत किल योगयुक्तः समाधाय वासुदेवे मनः सदा ।।

bharataḥ sa mahīpālaḥ sālagrāme 'vasat kila yogayuktaḥ samādhāya vāsudeve manaḥ sadā ||

पुण्यदेशप्रभावेन ध्यायतश च सदा हरिम कथं तु नाभवन मुक्तिर यदाभूत स द्विजः पुनः ।।

puṇyadeśaprabhāvena dhyāyataś ca sadā harim kathaṃ tu nābhavan muktir yadābhūt sa dvijaḥ punaḥ ||

विप्रत्वे च कृतं तेन यद भूयः सुमहात्मना पूर्वकर्मस्वभावेन तन ममाख्यातुम अर्हसि ।।

vipratve ca kṛtaṃ tena yad bhūyaḥ sumahātmanā pūrvakarmasvabhāvena tan mamākhyātum arhasi ||

सालग्रामे महाभागो भगवन्न्यस्तमानसः उवास सुचिरं कालं मैत्रेय पृथिवीपतिः ।।

sālagrāme mahābhāgo bhagavannyastamānasaḥ uvāsa suciraṃ kālaṃ maitreya pṛthivīpatiḥ ||

अहिंसादिष्व अशेषेषु गुणेषु गुणिनां वरः अवाप परमां काष्ठां मनसश चापि संयमे ।।

ahiṃsādiṣv aśeṣeṣu guṇeṣu guṇināṃ varaḥ avāpa paramāṃ kāṣṭhāṃ manasaś cāpi saṃyame ||

यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव कृष्ण विष्णो हृषीकेशेत्य आह राजा स केवलम ।।

yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava kṛṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśety āha rājā sa kevalam ||

नान्यज जगाद मैत्रेय किंचित स्वप्नान्तरेष्व अपि एतत पदं तदर्थं च विना नान्यद अचिन्तयत ।।

nānyaj jagāda maitreya kiṃcit svapnāntareṣv api etat padaṃ tadarthaṃ ca vinā nānyad acintayat ||

समित्पुष्पकुशादानं चक्रे देवक्रियाकृते नान्यानि चक्रे कर्माणि निःसङ्गो योगतापसः ।।

samitpuṣpakuśādānaṃ cakre devakriyākṛte nānyāni cakre karmāṇi niḥsaṅgo yogatāpasaḥ ||

जगाम सो ऽभिषेकार्थम एकदा तु महानदीम सस्नौ तत्र तदा चक्रे स्नानस्यानन्तरक्रियाः ।।

jagāma so 'bhiṣekārtham ekadā tu mahānadīm sasnau tatra tadā cakre snānasyānantarakriyāḥ ||

अथाजगाम तत तीर्थं जलं पातुं पिपासिता आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्न एकैव हरिणी वनात ।।

athājagāma tat tīrthaṃ jalaṃ pātuṃ pipāsitā āsannaprasavā brahmann ekaiva hariṇī vanāt ||

ततः समभवत तत्र पीतप्राये जले तया सिंहस्य नादः सुमहान सर्वप्राणिभयंकरः ।।

tataḥ samabhavat tatra pītaprāye jale tayā siṃhasya nādaḥ sumahān sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ ||

ततः सा सहसा त्रासाद आप्लुता निम्नगातटम अत्युच्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात सः ।।

tataḥ sā sahasā trāsād āplutā nimnagātaṭam atyuccārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta saḥ ||

तम ऊह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम जग्राह स नृपो गर्भात पतितं मृगपोतकम ।।

tam ūhyamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam jagrāha sa nṛpo garbhāt patitaṃ mṛgapotakam ||

गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुङ्गाक्रमणेन च मैत्रेय सापि हरिणी पपात च ममार च ।।

garbhapracyutiduḥkhena prottuṅgākramaṇena ca maitreya sāpi hariṇī papāta ca mamāra ca ||

हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः मृगपोतं समादाय पुनर आश्रमम आगतः ।।

hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ nṛpatāpasaḥ mṛgapotaṃ samādāya punar āśramam āgataḥ ||

चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः पोषणं पुष्यमाणश च स तेन ववृधे मुने ।।

cakārānudinaṃ cāsau mṛgapotasya vai nṛpaḥ poṣaṇaṃ puṣyamāṇaś ca sa tena vavṛdhe mune ||

चचाराश्रमपर्यन्ते तृणानि गहनेषु सः दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासाद अभ्याययौ पुनः ।।

cacārāśramaparyante tṛṇāni gahaneṣu saḥ dūraṃ gatvā ca śārdūlatrāsād abhyāyayau punaḥ ||

प्रातर गत्वातिदूरं च सायम आयात तदाश्रमम पुनश च भरतस्याभूद आश्रमस्योटजाजिरे ।।

prātar gatvātidūraṃ ca sāyam āyāt tadāśramam punaś ca bharatasyābhūd āśramasyoṭajājire ||

तस्य तस्मिन मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि आसीच चेतः समासक्तं न ययाव अन्यतो द्विज ।।

tasya tasmin mṛge dūrasamīpaparivartini āsīc cetaḥ samāsaktaṃ na yayāv anyato dvija ||

विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः ममत्वं स चकारोच्चैस तस्मिन हरिणबालके ।।

vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ mamatvaṃ sa cakāroccais tasmin hariṇabālake ||

किं वृकैर भक्षितो व्याघ्रैः किं सिंहेन निपातितः चिरायमाणे निष्क्रान्ते तस्यासीद इति मानसम ।।

kiṃ vṛkair bhakṣito vyāghraiḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ cirāyamāṇe niṣkrānte tasyāsīd iti mānasam ||

एषा वसुमती तस्य खुराग्रक्षतकर्बुरा ।।

eṣā vasumatī tasya khurāgrakṣatakarburā ||

प्रीतये मम यातो ऽसौ क्व ममैणकबालकः विषाणाग्रेण मद्बाहुकण्डूयनपरो हि सः क्षेमेणाभ्यागतो ऽरण्याद अपि मां सुखयिष्यति ।।

prītaye mama yāto 'sau kva mamaiṇakabālakaḥ viṣāṇāgreṇa madbāhukaṇḍūyanaparo hi saḥ kṣemeṇābhyāgato 'raṇyād api māṃ sukhayiṣyati ||

एते लूनशिखास तस्य दशनैर अचिरोद्गतैः कुशकाशा विराजन्ते बटवः सामगा इव ।।

ete lūnaśikhās tasya daśanair acirodgataiḥ kuśakāśā virājante baṭavaḥ sāmagā iva ||

इत्थं चिरगते तस्मिन स चक्रे मानसं मुनिः प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन मृगे ।।

itthaṃ ciragate tasmin sa cakre mānasaṃ muniḥ prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavan mṛge ||

समाधिभङ्गस तस्यासीत तन्मयत्वादृतात्मनः संत्यक्तराज्यभोगर्द्धिस्वजनस्यापि भूपतेः ।।

samādhibhaṅgas tasyāsīt tanmayatvādṛtātmanaḥ saṃtyaktarājyabhogarddhisvajanasyāpi bhūpateḥ ||

चपले चपलं तस्मिन दूरगं दूरगामिनि मृगपोते ऽभवच चित्तं स्थैर्यवत तस्य भूपतेः ।।

capale capalaṃ tasmin dūragaṃ dūragāmini mṛgapote 'bhavac cittaṃ sthairyavat tasya bhūpateḥ ||

कालेन गच्छता सो ऽथ कालं चक्रे महीपतिः पितेव सास्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः ।।

kālena gacchatā so 'tha kālaṃ cakre mahīpatiḥ piteva sāsraṃ putreṇa mṛgapotena vīkṣitaḥ ||

मृगम एष तदाद्राक्षीत त्यजन प्राणान असाव अपि तन्मयत्वेन मैत्रेय नान्यत किंचिद अचिन्तयत ।।

mṛgam eṣa tadādrākṣīt tyajan prāṇān asāv api tanmayatvena maitreya nānyat kiṃcid acintayat ||

ततश च तत्कालकृतां भावनां प्राप्य तादृशीम जम्बूमार्गे महारण्ये जज्ञे जातिस्मरो मृगः ।।

tataś ca tatkālakṛtāṃ bhāvanāṃ prāpya tādṛśīm jambūmārge mahāraṇye jajñe jātismaro mṛgaḥ ||

जातिस्मरत्वाद उद्विग्नः संसारात स द्विजोत्तम विहाय मातरं भूयः सालग्रामम उपाययौ ।।

jātismaratvād udvignaḥ saṃsārāt sa dvijottama vihāya mātaraṃ bhūyaḥ sālagrāmam upāyayau ||

शुष्कैस तृणैस तथा पर्णैः स कुर्वन्न आत्मपोषणम मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ ।।

śuṣkais tṛṇais tathā parṇaiḥ sa kurvann ātmapoṣaṇam mṛgatvahetubhūtasya karmaṇo niṣkṛtiṃ yayau ||

तत्र चोत्सृष्टदेहो ऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः सदाचारवतां शुद्धे योगिनां प्रवरे कुले ।।

tatra cotsṛṣṭadeho 'sau jajñe jātismaro dvijaḥ sadācāravatāṃ śuddhe yogināṃ pravare kule ||

सर्वविज्ञानसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित अपश्यत स च मैत्रेय आत्मानं प्रकृतेः परम ।।

sarvavijñānasaṃpannaḥ sarvaśāstrārthatattvavit apaśyat sa ca maitreya ātmānaṃ prakṛteḥ param ||

आत्मनो ऽधिगतज्ञानो देवादीनि महामुने सर्वभूतान्य अभेदेन ददर्श स महामतिः ।।

ātmano 'dhigatajñāno devādīni mahāmune sarvabhūtāny abhedena dadarśa sa mahāmatiḥ ||

न पपाठ गुरुप्रोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च ।।

na papāṭha guruproktāṃ kṛtopanayanaḥ śrutim na dadarśa ca karmāṇi śāstrāṇi jagṛhe na ca ||

उक्तो ऽपि बहुशः किंचिज जडवाक्यम अभाषत तद अप्य असंस्कारगुणं ग्राम्यवाक्योक्तिसंश्रितम ।।

ukto 'pi bahuśaḥ kiṃcij jaḍavākyam abhāṣata tad apy asaṃskāraguṇaṃ grāmyavākyoktisaṃśritam ||

अपध्वस्तवपुः सो ऽथ मलिनाम्बरधृग द्विजः क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः ।।

apadhvastavapuḥ so 'tha malināmbaradhṛg dvijaḥ klinnadantāntaraḥ sarvaiḥ paribhūtaḥ sa nāgaraiḥ ||

संमानना परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति ।।

saṃmānanā parāṃ hāniṃ yogarddheḥ kurute yataḥ janenāvamato yogī yogasiddhiṃ ca vindati ||

तस्माच चरेत वै योगी सतां धर्मम अदूषयन जना यथावमन्येरन गच्छेयुर नैव संगतिम ।।

tasmāc careta vai yogī satāṃ dharmam adūṣayan janā yathāvamanyeran gaccheyur naiva saṃgatim ||

हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः आत्मानं दर्शयाम आस जडोन्मत्ताकृतिं जने ।।

hiraṇyagarbhavacanaṃ vicintyetthaṃ mahāmatiḥ ātmānaṃ darśayām āsa jaḍonmattākṛtiṃ jane ||

भुङ्क्ते कुल्माषवाट्यादिशाकं वन्यं फलं कणान यद यद आप्नोति सुबहु तद अत्ते कालसंयमम ।।

bhuṅkte kulmāṣavāṭyādiśākaṃ vanyaṃ phalaṃ kaṇān yad yad āpnoti subahu tad atte kālasaṃyamam ||

पितर्य उपरते सो ऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबान्धवैः कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः ।।

pitary uparate so 'tha bhrātṛbhrātṛvyabāndhavaiḥ kāritaḥ kṣetrakarmādi kadannāhārapoṣitaḥ ||

स रूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः ।।

sa rūkṣapīnāvayavo jaḍakārī ca karmaṇi sarvalokopakaraṇaṃ babhūvāhāravetanaḥ ||

तं तादृशम असंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम क्षत्ता सौवीरराजस्य विष्टियोग्यम अमन्यत ।।

taṃ tādṛśam asaṃskāraṃ viprākṛtiviceṣṭitam kṣattā sauvīrarājasya viṣṭiyogyam amanyata ||

स राजा शिबिकारूढो गन्तुं कृतमतिर द्विज बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर वराश्रमम ।।

sa rājā śibikārūḍho gantuṃ kṛtamatir dvija babhūvekṣumatītīre kapilarṣer varāśramam ||

श्रेयः किम अत्र संसारे दुःखप्राये नृणाम इति प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम ।।

śreyaḥ kim atra saṃsāre duḥkhaprāye nṛṇām iti praṣṭuṃ taṃ mokṣadharmajñaṃ kapilākhyaṃ mahāmunim ||

उवाह शिबिकां तस्य क्षत्तुर वचनचोदितः नृणां विष्टिगृहीतानाम अन्येषां सो ऽपि मध्यगः ।।

uvāha śibikāṃ tasya kṣattur vacanacoditaḥ nṛṇāṃ viṣṭigṛhītānām anyeṣāṃ so 'pi madhyagaḥ ||

गृहीतो विष्टिना विप्रः सर्वज्ञानैकभाजनः जातिस्मरो ऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम ।।

gṛhīto viṣṭinā vipraḥ sarvajñānaikabhājanaḥ jātismaro 'sau pāpasya kṣayakāma uvāha tām ||

ययौ जडगतिः सो ऽथ युगमात्रावलोकनम कुर्वन मतिमतां श्रेष्ठस ते त्व अन्ये त्वरितं ययुः ।।

yayau jaḍagatiḥ so 'tha yugamātrāvalokanam kurvan matimatāṃ śreṣṭhas te tv anye tvaritaṃ yayuḥ ||

विलोक्य नृपतिः सो ऽपि विषमां शिबिकागतिम किम एतद इत्य आह समं गम्यतां शिबिकावहाः ।।

vilokya nṛpatiḥ so 'pi viṣamāṃ śibikāgatim kim etad ity āha samaṃ gamyatāṃ śibikāvahāḥ ||

पुनस तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन नृपः किम एतद इत्य आह भवद्भिर गम्यते ऽन्यथा ।।

punas tathaiva śibikāṃ vilokya viṣamāṃ hasan nṛpaḥ kim etad ity āha bhavadbhir gamyate 'nyathā ||

भूपतेर वदतस तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः शिबिकोद्वाहकाः प्रोचुर अयं यातीत्य असत्वरम ।।

bhūpater vadatas tasya śrutvetthaṃ bahuśo vacaḥ śibikodvāhakāḥ procur ayaṃ yātīty asatvaram ||

किं श्रान्तो ऽस्य अल्पम अध्वानं त्वयोढा शिबिका मम किम आयाससहो न त्वं पीवान असि निरीक्ष्यसे ।।

kiṃ śrānto 'sy alpam adhvānaṃ tvayoḍhā śibikā mama kim āyāsasaho na tvaṃ pīvān asi nirīkṣyase ||

नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न चायासः सोढव्यो ऽस्ति महीपते ।।

nāhaṃ pīvā na caivoḍhā śibikā bhavato mayā na śrānto 'smi na cāyāsaḥ soḍhavyo 'sti mahīpate ||

प्रत्यक्षं दृश्यसे पीवान अद्यापि शिबिका त्वयि श्रमश च भारोद्वहने भवत्य एव हि देहिनाम ।।

pratyakṣaṃ dṛśyase pīvān adyāpi śibikā tvayi śramaś ca bhārodvahane bhavaty eva hi dehinām ||

प्रत्यक्षं भवता भूप यद दृष्टं मम तद वद बलवान अबलश चेति वाच्यं पश्चाद विशेषणम ।।

pratyakṣaṃ bhavatā bhūpa yad dṛṣṭaṃ mama tad vada balavān abalaś ceti vācyaṃ paścād viśeṣaṇam ||

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्य अद्यापि च संस्थिता मिथ्यैतद अत्र तु भवाञ शृणोतु वचनं मम ।।

tvayoḍhā śibikā ceti tvayy adyāpi ca saṃsthitā mithyaitad atra tu bhavāñ śṛṇotu vacanaṃ mama ||

भूमौ पादयुगस्यास्था जङ्घे पादद्वये स्थिते ऊरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम ।।

bhūmau pādayugasyāsthā jaṅghe pādadvaye sthite ūrū jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram ||

वक्षःस्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धाश्रितेयं शिबिका मम भारो ऽत्र किं कृतः ।।

vakṣaḥsthalaṃ tathā bāhū skandhau codarasaṃsthitau skandhāśriteyaṃ śibikā mama bhāro 'tra kiṃ kṛtaḥ ||

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम तत्र त्वम अहम अप्य अत्र प्रोच्यते चेदम अन्यथा ।।

śibikāyāṃ sthitaṃ cedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitam tatra tvam aham apy atra procyate cedam anyathā ||

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैर उह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गो ऽपि यात्य अयम ।।

ahaṃ tvaṃ ca tathānye ca bhūtair uhyāma pārthiva guṇapravāhapatito bhūtavargo 'pi yāty ayam ||

कर्मवश्या गुणा ह्य एते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासंचितं कर्म तच चाशेषेषु जन्तुषु ।।

karmavaśyā guṇā hy ete sattvādyāḥ pṛthivīpate avidyāsaṃcitaṃ karma tac cāśeṣeṣu jantuṣu ||

आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु ।।

ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ pravṛddhyapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu ||

यदा नोपचयस तस्य न चैवापचयो नृप तदा पीवान असीतीत्थं कया युक्त्या त्वयेरितम ।।

yadā nopacayas tasya na caivāpacayo nṛpa tadā pīvān asītītthaṃ kayā yuktyā tvayeritam ||

भूपादजङ्घाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिते शिबिकेयं यदा स्कन्धे तदा भारः समस त्वया ।।

bhūpādajaṅghākaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthite śibikeyaṃ yadā skandhe tadā bhāraḥ samas tvayā ||

तथान्यैर जन्तुभिर भूप शिबिकोत्थो न केवलम शैलद्रुमगृहोत्थो ऽपि पृथिवीसंभवो ऽपि वा ।।

tathānyair jantubhir bhūpa śibikottho na kevalam śailadrumagṛhottho 'pi pṛthivīsaṃbhavo 'pi vā ||

यदा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः कारणैर नृप वोढव्यस तु तदा भारः कतमो नृपते मया ।।

yadā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ kāraṇair nṛpa voḍhavyas tu tadā bhāraḥ katamo nṛpate mayā ||

यद्द्रव्या शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य ममत्वेनोपबृंहितः ।।

yaddravyā śibikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ bhavato me 'khilasyāsya mamatvenopabṛṃhitaḥ ||

एवम उक्त्वाभवन मौनी स वहञ छिबिकां द्विजः सो ऽपि राजावतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन ।।

evam uktvābhavan maunī sa vahañ chibikāṃ dvijaḥ so 'pi rājāvatīryorvyāṃ tatpādau jagṛhe tvaran ||

भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज कथ्यतां को भवान अत्र जाल्मरूपधरः स्थितः ।।

bho bho visṛjya śibikāṃ prasādaṃ kuru me dvija kathyatāṃ ko bhavān atra jālmarūpadharaḥ sthitaḥ ||

यो भवान यन निमित्तं वा यद आगमनकारणम तत सर्वं कथ्यतां विद्वन मह्यं शुश्रूषवे त्वया ।।

yo bhavān yan nimittaṃ vā yad āgamanakāraṇam tat sarvaṃ kathyatāṃ vidvan mahyaṃ śuśrūṣave tvayā ||

श्रूयतां को ऽहम इत्य एतद वक्तुं भूप न शक्यते उपभोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ।।

śrūyatāṃ ko 'ham ity etad vaktuṃ bhūpa na śakyate upabhoganimittaṃ ca sarvatrāgamanakriyā ||

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर देहादिम ऋच्छति ।।

sukhaduḥkhopabhogau tu tau dehādyupapādakau dharmādharmodbhavau bhoktuṃ jantur dehādim ṛcchati ||

सर्वस्यैव हि भूपाल जन्तोः सर्वत्र कारणम धर्माधर्मौ यतस तस्मात कारणं पृच्छ्यते कुतः ।।

sarvasyaiva hi bhūpāla jantoḥ sarvatra kāraṇam dharmādharmau yatas tasmāt kāraṇaṃ pṛcchyate kutaḥ ||

धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम उपभोगनिमित्तं च देहीदेशान्तरागमः ।।

dharmādharmau na saṃdehaḥ sarvakāryeṣu kāraṇam upabhoganimittaṃ ca dehīdeśāntarāgamaḥ ||

यत त्व एतद भवता प्रोक्तं को ऽहम इत्य एतद आत्मनः वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन ममेच्छा प्रवर्तते ।।

yat tv etad bhavatā proktaṃ ko 'ham ity etad ātmanaḥ vaktuṃ na śakyate śrotuṃ tan mamecchā pravartate ||

यो ऽस्ति सो ऽहम इति ब्रह्मन कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्य एव न दोषाय शब्दो ऽहम इति यो द्विज ।।

yo 'sti so 'ham iti brahman kathaṃ vaktuṃ na śakyate ātmany eva na doṣāya śabdo 'ham iti yo dvija ||

शब्दो ऽहम इति दोषाय नात्मन्य एष तथैव तत अनात्मन्य आत्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः ।।

śabdo 'ham iti doṣāya nātmany eṣa tathaiva tat anātmany ātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇaḥ ||

जिह्वा ब्रवीत्य अहम इति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ।।

jihvā bravīty aham iti dantauṣṭhau tālukaṃ nṛpa ete nāhaṃ yataḥ sarve vāṅniṣpādanahetavaḥ ||

किं हेतुभिर वदत्य एषा वाग एवाहम इति स्वयम तथापि वाङ नाहम एतद वक्तुम इत्थं न युज्यते ।।

kiṃ hetubhir vadaty eṣā vāg evāham iti svayam tathāpi vāṅ nāham etad vaktum itthaṃ na yujyate ||

पिण्डः पृथग यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः ततो ऽहम इति कुत्रैतां संज्ञां राजन करोम्य अहम ।।

piṇḍaḥ pṛthag yataḥ puṃsaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ tato 'ham iti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājan karomy aham ||

यद्य अन्यो ऽस्ति परः को ऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदैषो ऽहम अयं चान्यो वक्तुम एवम अपीष्यते ।।

yady anyo 'sti paraḥ ko 'pi mattaḥ pārthivasattama tadaiṣo 'ham ayaṃ cānyo vaktum evam apīṣyate ||

यदा समस्तदेहेषु पुमान एको व्यवस्थितः तदा हि को भवान को ऽहम इत्य एतद विफलं वचः ।।

yadā samastadeheṣu pumān eko vyavasthitaḥ tadā hi ko bhavān ko 'ham ity etad viphalaṃ vacaḥ ||

त्वं राजा शिबिका चेयम वयं वाहाः पुरःसराः अयं च भवतो लोको न सद एतन नृपोच्यते ।।

tvaṃ rājā śibikā ceyam vayaṃ vāhāḥ puraḥsarāḥ ayaṃ ca bhavato loko na sad etan nṛpocyate ||

वृक्षाद दारु ततश चेयं शिबिका त्वदधिष्ठिता क्व वृक्षसंज्ञा याता स्याद दारुसंज्ञाथ वा नृप ।।

vṛkṣād dāru tataś ceyaṃ śibikā tvadadhiṣṭhitā kva vṛkṣasaṃjñā yātā syād dārusaṃjñātha vā nṛpa ||

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः न च दारुणि सर्वस त्वां ब्रवीति शिबिकागतम ।।

vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati te janaḥ na ca dāruṇi sarvas tvāṃ bravīti śibikāgatam ||

शिबिकादारुसंघातो रचनास्थितिसंस्थितिः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिबिका त्वया ।।

śibikādārusaṃghāto racanāsthitisaṃsthitiḥ anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭha tadbhede śibikā tvayā ||

एवं छत्रशलाकानां पृथग्भावो विमृश्यताम क्व यातं छत्रम इत्य एष न्यायस त्वयि तथा मयि ।।

evaṃ chatraśalākānāṃ pṛthagbhāvo vimṛśyatām kva yātaṃ chatram ity eṣa nyāyas tvayi tathā mayi ||

पुमान स्त्री गौर अयं वाजी कुञ्जरो विहगस तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ।।

pumān strī gaur ayaṃ vājī kuñjaro vihagas taruḥ deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu ||

पुमान न देवो न नरो न पशुर न च पादपः शरीराकृतिभेदास तु भूपैते कर्मयोनयः ।।

pumān na devo na naro na paśur na ca pādapaḥ śarīrākṛtibhedās tu bhūpaite karmayonayaḥ ||

वस्तु राजेति यल लोके यच च राजभटात्मकम तथान्यच च नृपेत्थं तन न सत्संकल्पनामयम ।।

vastu rājeti yal loke yac ca rājabhaṭātmakam tathānyac ca nṛpetthaṃ tan na satsaṃkalpanāmayam ||

यत तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञाम उपैति वै परिणामादिसंभूतं तद वस्तु नृप तच च किम ।।

yat tu kālāntareṇāpi nānyasaṃjñām upaiti vai pariṇāmādisaṃbhūtaṃ tad vastu nṛpa tac ca kim ||

त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कं त्वां भूप वदाम्य अहम ।।

tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro ripo ripuḥ patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kaṃ tvāṃ bhūpa vadāmy aham ||

त्वं किम एतच छिरः किं नु शिरस तव तथोदरम किम उ पादादिकं त्वं वै तवैतत किं महीपते ।।

tvaṃ kim etac chiraḥ kiṃ nu śiras tava tathodaram kim u pādādikaṃ tvaṃ vai tavaitat kiṃ mahīpate ||

समस्तावयवेभ्यस त्वं पृथग भूप व्यवस्थितः को ऽहम इत्य एव निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव ।।

samastāvayavebhyas tvaṃ pṛthag bhūpa vyavasthitaḥ ko 'ham ity eva nipuṇo bhūtvā cintaya pārthiva ||

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहम इति भाषितुम पृथक्करणनिष्पाद्यं शक्यते नृपते कथम ।।

evaṃ vyavasthite tattve mayāham iti bhāṣitum pṛthakkaraṇaniṣpādyaṃ śakyate nṛpate katham ||