श्रीकृष्ण उवाच ॥ ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् ॥ उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया ॥ १ ॥

zrIkRSNa uvAca ॥ jJAne kriyAyAM caryAyAM sAramuddhRtya saMgrahAt ॥ uktaM bhagavatA sarvaM zrutaM zrutisamaM mayA ॥ 1 ॥

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् ॥ साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम् ॥ २ ॥

idAnIM zrotumicchAmi yogaM paramadurlabham ॥ sAdhikAraM ca sAMgaM ca savidhiM saprayojanam ॥ 2 ॥

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः ॥ सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः ॥ ३ ॥

yadyasti maraNaM pUrvaM yogAdyanupamardataH ॥ sadyaH sAdhayituM zakyaM yena syAnnAtmahA naraH ॥ 3 ॥

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च ॥ तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ ४ ॥

tacca tatkAraNaM caiva tatkAlakaraNAni ca ॥ tadbhedatAratamyaM ca vaktumarhasi tattvataH ॥ 4 ॥

उपमन्युरुवाच ॥ स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना ॥ ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः ॥ ५ ॥

upamanyuruvAca ॥ sthAne pRSTaM tvayA kRSNa sarvapraznArthavedinA ॥ tataH krameNa tatsarvaM vakSye zRNu samAhitaH ॥ 5 ॥

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला ॥ या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा ॥ ६ ॥

niruddhavRttyaMtarasyaM zive cittasya nizcalA ॥ yA vRttiH sa samAsena yogaH sa khalu paJcadhA ॥ 6 ॥

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः ॥ अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः ॥ ७ ॥

maMtrayogaHsparzayogo bhAvayogastathAparaH ॥ abhAvayogassarvebhyo mahAyogaH paro mataH ॥ 7 ॥

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः ॥ अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः ॥ ८ ॥

maMtrAbhyAsavazenaiva maMtravAcyArthagocaraH ॥ avyAkSepA manovRttirmaMtrayoga udAhRtaH ॥ 8 ॥

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते ॥ स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः ॥ ९ ॥

prANAyAmamukhA saiva sparze yogobhidhIyate ॥ sa maMtrasparzanirmukto bhAvayogaH prakIrtitaH ॥ 9 ॥

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः ॥ अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः ॥ १० ॥

vilInAvayavaM vizvaM rUpaM saMbhAvyate yataH ॥ abhAvayogaH saMprokto 'nAbhAsAdvastunaH sataH ॥ 10 ॥

शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः ॥ यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते ॥ ११ ॥

zivasvabhAva evaikazciMtyate nirupAdhikaH ॥ yathA zaivamanovRttirmahAyoga ihocyate ॥ 11 ॥

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः ॥ यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित् ॥ १२ ॥

dRSTe tathAnuzravike viraktaM viSaye manaH ॥ yasya tasyAdhikArosti yoge nAnyasya kasyacit ॥ 12 ॥

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च ॥ दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः ॥ १३ ॥

viSayadvayadoSANAM guNAnAmIzvarasya ca ॥ darzanAdeva satataM viraktaM jAyate manaH ॥ 13 ॥

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः ॥ यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम् ॥ १४ ॥

aSTAMgo vA SaDaMgo vA sarvayogaH samAsataH ॥ yamazca niyamazcaiva svastikAdyaM tathAsanam ॥ 14 ॥

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः ॥ १५ ॥

prANAyAmaH pratyAhAro dhAraNA dhyAnameva ca ॥ samAdhiriti yogAMgAnyaSTAvuktAni sUribhiH ॥ 15 ॥

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा ॥ ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः ॥ १६ ॥

AsanaM prANasaMrodhaH pratyAhArotha dhAraNA ॥ dhyAnaM samAdhiryogasya SaDaMgAni samAsataH ॥ 16 ॥

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् ॥ शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु ॥ १७ ॥

pRthaglakSaNameteSAM zivazAstre samIritam ॥ zivAgameSu cAnyeSu vizeSAtkAmikAdiSu ॥ 17 ॥

योगशास्त्रेष्वपि तथा पुराणेष्वपि केषु च ॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहः ॥ यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः ॥ १८ ॥

yogazAstreSvapi tathA purANeSvapi keSu ca ॥ ahiMsA satyamasteyaM brahmacaryAparigrahaH ॥ yama ityucyate sadbhiH paJcAvayavayogataH ॥ 18 ॥

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च ॥ इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः ॥ १९ ॥

zaucaM tuSTistapazcaiva japaH praNidhireva ca ॥ iti paJcaprabhedassyAnniyamaH svAMzabhedataH ॥ 19 ॥

स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम् ॥ पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा ॥ २० ॥

svastikaM padmamadhyeMduM vIraM yogaM prasAdhitam ॥ paryaMkaM ca yatheSTaM ca proktamAsanamaSTadhA ॥ 20 ॥

प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम् ॥ तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते ॥ २१ ॥

prANaH svadehajo vAyustasyAyAmo nirodhanam ॥ tadrocakaM pUrakaM ca kuMbhakaM ca tridhocyate ॥ 21 ॥

नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु ॥ औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः ॥ २२ ॥

nAsikApuTamaMgulyA pIDyaikamapareNa tu ॥ audaraM recayedvAyuM tathAyaM recakaH smRtaH ॥ 22 ॥

बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत् ॥ नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम् ॥ २३ ॥

bAhyena marutA dehaM dRtivatparipUrayet ॥ nAsApuTenApareNa pUraNAtpUrakaM matam ॥ 23 ॥

न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम् ॥ संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक ॥ २४ ॥

na muMcati na gRhNAti vAyumaMtarbahiH sthitam ॥ saMpUrNaM kuMbhavattiSThedacalaH sa tu kuMbhaka ॥ 24 ॥

रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम् ॥ तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः ॥ २५ ॥

recakAdyaM trayamidaM na drutaM na vilaMbitam ॥ tadyataH kramayogena tvabhyasedyogasAdhakaH ॥ 25 ॥

रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः ॥ स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने ॥ २६ ॥

recakAdiSu yobhyAso nADIzodhanapUrvakaH ॥ svecchotkramaNaparyaMtaH prokto yogAnuzAsane ॥ 26 ॥

कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम् ॥ तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः ॥ २७ ॥

kanyakAdikramavazAtprANAyAmanirodhanam ॥ taccaturdhopadiSTaM syAnmAtrAguNavibhAgataH ॥ 27 ॥

कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः ॥ मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः ॥ २८ ॥

kanyakastu caturdhA syAtsa ca dvAdazamAtrakaH ॥ madhyamastu dviruddhAtazcaturviMzatimAtrakaH ॥ 28 ॥

उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः ॥ स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः ॥ २९ ॥

uttamastu triruddhAtaH SaDviMzanmAtrakaH paraH ॥ svedakaMpAdijanakaH prANAyAmastaduttaraH ॥ 29 ॥

आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम् ॥ जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम् ॥ ३० ॥

AnaMdodbhavaromAMcanetrAzrUNAM vimocanam ॥ jalpabhramaNamUrchAdyaM jAyate yoginaH param ॥ 30 ॥

जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम् ॥ अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥

jAnuM pradakSiNIkRtya na drutaM na vilaMbitam ॥ aMgulIsphoTanaM kuryAtsA mAtreti prakIrtitA ॥ 31 ॥

मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः ॥ नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत् ॥ ३२ ॥

mAtrAkrameNa vijJeyAzcodvAtakramayogataH ॥ nADIvizuddhipUrvaM tu prANAyAmaM samAcaret ॥ 32 ॥

अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः ॥ जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात् ॥ ३३ ॥

agarbhazca sagarbhazca prANAyAmo dvidhA smRtaH ॥ japaM dhyAnaM vinAgarbhaH sagarbhastatsamanvayAt ॥ 33 ॥

अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः ॥ तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम् ॥ ३४ ॥

agarbhAdgarbhasaMyuktaH prANAyAmaHzatAdhikaH ॥ tasmAtsagarbhaM kurvanti yoginaH prANasaMyamam ॥ 34 ॥

प्राणस्य विजयादेव जीयंते देह १ आयवः ॥ प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च ॥ ३५ ॥

prANasya vijayAdeva jIyaMte deha 1 AyavaH ॥ prANo 'pAnaH samAnazca hyudAno vyAna eva ca ॥ 35 ॥

नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः ॥ प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते ॥ ३६ ॥

nAgaH kUrmazca kRkalo devadatto dhanaMjayaH ॥ prayANaM kurute yasmAttasmAtprANo 'bhidhIyate ॥ 36 ॥

अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते ॥ व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन् ॥ ३७ ॥

avAGnayatyapAnAkhyo yadAhArAdi bhujyate ॥ vyAno vyAnazayatyaMgAnyazeSANi vivardhayan ॥ 37 ॥

उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः ॥ समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते ॥ ३८ ॥

udvejayati marmANItyudAno vAyurIritaH ॥ samaM nayati sarvAMgaM samAnastena gIyate ॥ 38 ॥

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः ॥ कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे ॥ ३९ ॥

udgAre nAga AkhyAtaH kUrma unmIlane sthitaH ॥ kRkalaH kSavathau jJeyo devadatto vijRMbhaNe ॥ 39 ॥

न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः ॥ क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान् ॥ ४० ॥

na jahAti mRtaM cApi sarvavyApI dhanaMjayaH ॥ krameNAbhyasyamAnoyaM prANAyAmapramANavAn ॥ 40 ॥

निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति ॥ प्राणे तु विजिते सम्यक्तच्चिह्नान्युपलक्षयेत् ॥ ४१ ॥

nirdahatyakhilaM doSaM karturdehaM ca rakSati ॥ prANe tu vijite samyaktaccihnAnyupalakSayet ॥ 41 ॥

विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते ॥ बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा ॥ ४२ ॥

viNmUtrazleSmaNAM tAvadalpabhAvaH prajAyate ॥ bahubhojanasAmarthyaM cirAducchvAsanaM tathA ॥ 42 ॥

लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् ॥ सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता ॥ ४३ ॥

laghutvaM zIghragAmitvamutsAhaH svarasauSThavam ॥ sarvarogakSayazcaiva balaM tejaH surUpatA ॥ 43 ॥

धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता ॥ तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः ॥ ४४ ॥

dhRtirmedhA yuvatvaM ca sthiratA ca prasannatA ॥ tapAMsi pApakSayatA yajJadAnavratAdayaH ॥ 44 ॥

प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह ॥ ४५ ॥

prANAyAmasya tasyaite kalAM nArhanti SoDazIm ॥ indriyANi prasaktAni yathAsvaM viSayeSviha ॥ 45 ॥

आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते ॥ नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च ॥ ४६ ॥

Ahatya yannigRhNAti sa pratyAhAra ucyate ॥ namaHpUrvANIMdriyANi svargaM narakameva ca ॥ 46 ॥

निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः ॥ ४७ ॥

nigRhItanisRSTAni svargAya narakAya ca ॥ tasmAtsukhArthI matimAJjJAnavairAgyamAsthitaH ॥ 47 ॥

इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः ॥ ४८ ॥

iMdriyAzvAnnigRhyAzu svAtmanAtmAnamuddharet ॥ dhAraNA nAma cittasya sthAnabandhassamAsataH ॥ 48 ॥

स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः ॥ कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः ॥ ४९ ॥

sthAnaM ca ziva evaiko nAnyaddoSatrayaM yataH ॥ kAlaM kaMcAvadhIkRtya sthAne 'vasthApitaM manaH ॥ 49 ॥

न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा ॥ मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते ॥ ५० ॥

na tu pracyavate lakSyAddhAraNA syAnna cAnyathA ॥ manasaH prathamaM sthairyaM dhAraNAtaH prajAyate ॥ 50 ॥

तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः ॥ ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः ॥ ५१ ॥

tasmAddhIraM manaH kuryAddhAraNAbhyAsayogataH ॥ dhyai ciMtAyAM smRto dhAtuH zivaciMtA muhurmuhuH ॥ 51 ॥

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते ॥ ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः ॥ ५२ ॥

avyAkSiptena manasA dhyAnaM nAma taducyate ॥ dhyeyAvasthitacittasya sadRzaH pratyayazca yaH ॥ 52 ॥

प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते ॥ सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः ॥ ५३ ॥

pratyayAntaranirmuktaH pravAho dhyAnamucyate ॥ sarvamanyatparityajya ziva eva zivaMkaraH ॥ 53 ॥

परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः ॥ तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ ॥ ५४ ॥

paro dhyeyo 'dhidevezaH samAptAtharvaNI zrutiH ॥ tathA zivA parA dhyeyA sarvabhUtagatau zivau ॥ 54 ॥

तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ ॥ सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः ॥ ५५ ॥

tau zrutau smRtizAstrebhyaH sarvagau sarvadoditau ॥ sarvajJau satataM dhyeyau nAnArUpavibhedataH ॥ 55 ॥

विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम् ॥ इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम् ॥ ५६ ॥

vimuktiH pratyayaH pUrvaH pratyayazcANimAdikam ॥ ityetaddvividhaM jJeyaM dhyAnasyAsya prayojanam ॥ 56 ॥

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम् ॥ एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित् ॥ ५७ ॥

dhyAtA dhyAnaM tathA dhyeyaM yacca dhyAnaprayojanam ॥ etaccatuSTayaM jJAtvA yogaM yuJjIta yogavit ॥ 57 ॥

ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः ॥ निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः ॥ ५८ ॥

jJAnavairAgyasaMpannaH zraddadhAnaH kSamAnvitaH ॥ nirmamazca sadotsAhI dhyAtetthaM puruSaH smRtaH ॥ 58 ॥

जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत् ॥ जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति ॥ ५९ ॥

japAcchrAMtaH punardhyAyeddhyAnAcchrAMtaH punarjapet ॥ japadhyanAbhiyuktasya kSipraM yogaH prasiddhyati ॥ 59 ॥

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम् ॥ ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते ॥ ६० ॥

dhAraNA dvAdazAyAmA dhyAnaM dvAdazadhAraNam ॥ dhyAnadvAdazakaM yAvatsamAdhirabhidhIyate ॥ 60 ॥

समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम् ॥ समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते ॥ ६१ ॥

samAdhirnnAma yogAMgamantimaM parikIrtitam ॥ samAdhinA ca sarvatra prajJAlokaH pravartate ॥ 61 ॥

यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम् ॥ स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते ॥ ६२ ॥

yadarthamAtranirbhAsaM stimito dadhivatsthitam ॥ svarUpazUnyavadbhAnaM samAdhirabhidhIyate ॥ 62 ॥

ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम् ॥ निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते ॥ ६३ ॥

dhyeye manaH samAvezya pazyedapi ca susthiram ॥ nirvANAnalavadyogI samAdhisthaH pragIyate ॥ 63 ॥

न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति ॥ न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥ ६४ ॥

na zRNoti na cAghrAti na jalpati na pazyati ॥ na ca sparzaM vijAnAti na saMkalpayate manaH ॥ 64 ॥

नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत् ॥ एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते ॥ ६५ ॥

navAbhimanyate kiMcidbadhyate na ca kASTavat ॥ evaM zive vilInAtmA samAdhistha ihocyate ॥ 65 ॥

यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन ॥ तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः ॥ ६६ ॥

yathA dIpo nivAtasthaH spandate na kadAcana ॥ tathA samAdhiniSTho 'pi tasmAnna vicaletsudhIH ॥ 66 ॥

एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम् ॥ तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः ॥ ६७ ॥

evamabhyasatazcAraM yogino yogamuttamam ॥ tadantarAyA nazyaMti vighnAH sarve zanaiHzanaiH ॥ 67 ॥