ऋषय ऊचुः ॥ अन्तर्धानगतो देव्या सह सानुचरो हरः ॥ क्व यातः कुत्र वासः किं कृत्वा विरराम ह ॥ १ ॥

RSaya UcuH ॥ antardhAnagato devyA saha sAnucaro haraH ॥ kva yAtaH kutra vAsaH kiM kRtvA virarAma ha ॥ 1 ॥

वायुरुवाच ॥ महीधरवरः श्रीमान्मंदरश्चित्रकंदरः ॥ दयितो देवदेवस्य निवासस्तपसो ऽभवत् ॥ २ ॥

vAyuruvAca ॥ mahIdharavaraH zrImAnmaMdarazcitrakaMdaraH ॥ dayito devadevasya nivAsastapaso 'bhavat ॥ 2 ॥

तपो महत्कृतं तेन वोढुं स्वशिरसा शिवौ ॥ चिरेण लब्धं तत्पादपंकजस्पर्शजं सुखम् ॥ ३ ॥

tapo mahatkRtaM tena voDhuM svazirasA zivau ॥ cireNa labdhaM tatpAdapaMkajasparzajaM sukham ॥ 3 ॥

तस्य शैलस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि ॥ न शक्यं विस्तराद्वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि ॥ ४ ॥

tasya zailasya saundaryaM sahasravadanairapi ॥ na zakyaM vistarAdvaktuM varSakoTizatairapi ॥ 4 ॥

शक्यमप्यस्य सौन्दर्यं न वर्णयितुमुत्सहे ॥ पर्वतान्तरसौन्दर्यं साधारणविधारणात् ॥ ५ ॥

zakyamapyasya saundaryaM na varNayitumutsahe ॥ parvatAntarasaundaryaM sAdhAraNavidhAraNAt ॥ 5 ॥

इदन्तु शक्यते वक्तुमस्मिन्पर्वतसुन्दरे ॥ ऋद्ध्या कयापि सौन्दर्यमीश्वरावासयोग्यता ॥ ६ ॥

idantu zakyate vaktumasminparvatasundare ॥ RddhyA kayApi saundaryamIzvarAvAsayogyatA ॥ 6 ॥

अत एव हि देवेन देव्याः प्रियचिकीर्षया ॥ अतीव रमणीयोयं गिरिरन्तःपुरीकृतः ॥ ७ ॥

ata eva hi devena devyAH priyacikIrSayA ॥ atIva ramaNIyoyaM girirantaHpurIkRtaH ॥ 7 ॥

मेखलाभूमयस्तस्य विमलोपलपादपाः ॥ शिवयोर्नित्यसान्निध्यान्न्यक्कुर्वंत्यखिलंजगत् ॥ ८ ॥

mekhalAbhUmayastasya vimalopalapAdapAH ॥ zivayornityasAnnidhyAnnyakkurvaMtyakhilaMjagat ॥ 8 ॥

पितृभ्यां जगतो नित्यं स्नानपानोपयोगतः ॥ अवाप्तपुण्यसंस्कारः प्रसरद्भिरितस्ततः ॥ ९ ॥

pitRbhyAM jagato nityaM snAnapAnopayogataH ॥ avAptapuNyasaMskAraH prasaradbhiritastataH ॥ 9 ॥

लघुशीतलसंस्पर्शैरच्छाच्छैर्निर्झराम्बुभिः ॥ अधिराज्येन चाद्रीणामद्रीरेषो ऽभिषिच्यते ॥ १० ॥

laghuzItalasaMsparzairacchAcchairnirjharAmbubhiH ॥ adhirAjyena cAdrINAmadrIreSo 'bhiSicyate ॥ 10 ॥

निशासु शिखरप्रान्तर्वर्तिना स शिलोच्चयः ॥ चंद्रेणाचल साम्राज्यच्छत्रेणेव विराजते ॥ ११ ॥

nizAsu zikharaprAntarvartinA sa ziloccayaH ॥ caMdreNAcala sAmrAjyacchatreNeva virAjate ॥ 11 ॥

स शैलश्चंचलीभूतैर्बालैश्चामरयोषिताम् ॥ सर्वपर्वतसाम्राज्यचामरैरिव वीज्यते ॥ १२ ॥

sa zailazcaMcalIbhUtairbAlaizcAmarayoSitAm ॥ sarvaparvatasAmrAjyacAmarairiva vIjyate ॥ 12 ॥

प्रातरभ्युदिते भानौ भूधरो रत्नभूषितः ॥ दर्पणे देहसौभाग्यं द्रष्टुकाम इव स्थितः ॥ १३ ॥

prAtarabhyudite bhAnau bhUdharo ratnabhUSitaH ॥ darpaNe dehasaubhAgyaM draSTukAma iva sthitaH ॥ 13 ॥

कूजद्विहंगवाचालैर्वातोद्धृतलताभुजैः ॥ विमुक्तपुष्पैः सततं व्यालम्बिमृदुपल्लवैः ॥ १४ ॥

kUjadvihaMgavAcAlairvAtoddhRtalatAbhujaiH ॥ vimuktapuSpaiH satataM vyAlambimRdupallavaiH ॥ 14 ॥

लताप्रतानजटिलैस्तरुभिस्तपसैरिव ॥ जयाशिषा सहाभ्यर्च्य निषेव्यत इवाद्रिराट् ॥ १५ ॥

latApratAnajaTilaistarubhistapasairiva ॥ jayAziSA sahAbhyarcya niSevyata ivAdrirAT ॥ 15 ॥

अधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्शृंगैस्तिर्यङ्मुखैस्तथा ॥ प्रपतन्निव पाताले भूपृष्ठादुत्पतन्निव ॥ १६ ॥

adhomukhairUrdhvamukhaizzRMgaistiryaGmukhaistathA ॥ prapatanniva pAtAle bhUpRSThAdutpatanniva ॥ 16 ॥

परीतः सर्वतो दिक्षु भ्रमन्निव विहायसि ॥ पश्यन्निव जगत्सर्वं नृत्यन्निव निरन्तरम् ॥ १७ ॥

parItaH sarvato dikSu bhramanniva vihAyasi ॥ pazyanniva jagatsarvaM nRtyanniva nirantaram ॥ 17 ॥

गुहामुखैः प्रतिदिनं व्यात्तास्यो विपुलोदरैः ॥ अजीर्णलावण्यतया जृंभमाण इवाचलः ॥ १८ ॥

guhAmukhaiH pratidinaM vyAttAsyo vipulodaraiH ॥ ajIrNalAvaNyatayA jRMbhamANa ivAcalaH ॥ 18 ॥

ग्रसन्निव जगत्सर्वं पिबन्निव पयोनिधिम् ॥ वमन्निव तमोन्तस्थं माद्यन्निव खमम्बुदैः ॥ १९ ॥

grasanniva jagatsarvaM pibanniva payonidhim ॥ vamanniva tamontasthaM mAdyanniva khamambudaiH ॥ 19 ॥

निवास भूमयस्तास्ता दर्पणप्रतिमोदराः ॥ तिरस्कृतातपास्स्निग्धाश्रमच्छायामहीरुहाः ॥ २० ॥

nivAsa bhUmayastAstA darpaNapratimodarAH ॥ tiraskRtAtapAssnigdhAzramacchAyAmahIruhAH ॥ 20 ॥

सरित्सरस्तडागादिसंपर्कशिशिरानिलाः ॥ तत्र तत्र निषण्णाभ्यां शिवाभ्यां सफलीकृताः ॥ २१ ॥

saritsarastaDAgAdisaMparkazizirAnilAH ॥ tatra tatra niSaNNAbhyAM zivAbhyAM saphalIkRtAH ॥ 21 ॥

तमिमं सर्वतः श्रेष्ठं स्मृत्वा साम्बस्त्रियम्बकः ॥ रैभ्याश्रमसमीपस्थश्चान्तर्धानं गतो ययौ ॥ २२ ॥

tamimaM sarvataH zreSThaM smRtvA sAmbastriyambakaH ॥ raibhyAzramasamIpasthazcAntardhAnaM gato yayau ॥ 22 ॥

तत्रोद्यानमनुप्राप्य देव्या सह महेश्वरः ॥ रराम रमणीयासु देव्यान्तःपुरभूमिषु ॥ २३ ॥

tatrodyAnamanuprApya devyA saha mahezvaraH ॥ rarAma ramaNIyAsu devyAntaHpurabhUmiSu ॥ 23 ॥

तथा गतेषु कालेषु प्रवृद्धासु प्रजासु च ॥ दैत्यौ शुंभनिशुंभाख्यौ भ्रातरौ संबभूवतुः ॥ २४ ॥

tathA gateSu kAleSu pravRddhAsu prajAsu ca ॥ daityau zuMbhanizuMbhAkhyau bhrAtarau saMbabhUvatuH ॥ 24 ॥

ताभ्यां तपो बलाद्दत्तं ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ अवध्यत्वं जगत्यस्मिन्पुरुषैरखिलैरपि ॥ २५ ॥

tAbhyAM tapo balAddattaM brahmaNA parameSThinA ॥ avadhyatvaM jagatyasminpuruSairakhilairapi ॥ 25 ॥

अयोनिजा तु या कन्या ह्यंबिकांशसमुद्भवा ॥ अजातपुंस्पर्शरतिरविलंघ्यपराक्रमा ॥ २६ ॥

ayonijA tu yA kanyA hyaMbikAMzasamudbhavA ॥ ajAtapuMsparzaratiravilaMghyaparAkramA ॥ 26 ॥

तया तु नौ वधः संख्ये तस्यां कामाभिभूतयोः ॥ इति चाभ्यर्थितो ब्रह्मा ताभ्याम्प्राह तथास्त्विति ॥ २७ ॥

tayA tu nau vadhaH saMkhye tasyAM kAmAbhibhUtayoH ॥ iti cAbhyarthito brahmA tAbhyAmprAha tathAstviti ॥ 27 ॥

ततः प्रभृति शक्रादीन्विजित्य समरे सुरान् ॥ निःस्वाध्यायवषट्कारं जगच्चक्रतुरक्रमात् ॥ २८ ॥

tataH prabhRti zakrAdInvijitya samare surAn ॥ niHsvAdhyAyavaSaTkAraM jagaccakraturakramAt ॥ 28 ॥

तयोर्वधाय देवेशं ब्रह्माभ्यर्थितवान्पुनः ॥ विनिंद्यापि रहस्यं वां क्रोधयित्वा यथा तथा ॥ २९ ॥

tayorvadhAya devezaM brahmAbhyarthitavAnpunaH ॥ viniMdyApi rahasyaM vAM krodhayitvA yathA tathA ॥ 29 ॥

तद्वर्णकोशजां शक्तिमकामां कन्यकात्मिकाम् ॥ निशुम्भशुंभयोर्हंत्रीं सुरेभ्यो दातुमर्हसि ॥ ३० ॥

tadvarNakozajAM zaktimakAmAM kanyakAtmikAm ॥ nizumbhazuMbhayorhaMtrIM surebhyo dAtumarhasi ॥ 30 ॥

एवमभ्यर्थितो धात्रा भगवान्नीललोहितः ॥ कालीत्याह रहस्यं वां निन्दयन्निव सस्मितः ॥ ३१ ॥

evamabhyarthito dhAtrA bhagavAnnIlalohitaH ॥ kAlItyAha rahasyaM vAM nindayanniva sasmitaH ॥ 31 ॥

ततः क्रुद्धा तदा देवी सुवर्णा वर्णकारणात् ॥ स्मयन्ती चाह भर्तारमसमाधेयया गिरा ॥ ३२ ॥

tataH kruddhA tadA devI suvarNA varNakAraNAt ॥ smayantI cAha bhartAramasamAdheyayA girA ॥ 32 ॥

देव्युवाच ॥ ईदृशो मम वर्णेस्मिन्न रतिर्भवतो ऽस्ति चेत् ॥ एवावन्तं चिरं कालं कथमेषा नियम्यते ॥ ३३ ॥

devyuvAca ॥ IdRzo mama varNesminna ratirbhavato 'sti cet ॥ evAvantaM ciraM kAlaM kathameSA niyamyate ॥ 33 ॥

अरत्या वर्तमानो ऽपि कथं च रमसे मया ॥ न ह्यशक्यं जगत्यस्मिन्नीश्वरस्य जगत्प्रभोः ॥ ३४ ॥

aratyA vartamAno 'pi kathaM ca ramase mayA ॥ na hyazakyaM jagatyasminnIzvarasya jagatprabhoH ॥ 34 ॥

स्वात्मारामस्य भवतो रतिर्न सुखसाधनम् ॥ इति हेतोः स्मरो यस्मात्प्रसभं भस्मसात्कृतः ॥ ३५ ॥

svAtmArAmasya bhavato ratirna sukhasAdhanam ॥ iti hetoH smaro yasmAtprasabhaM bhasmasAtkRtaH ॥ 35 ॥

या च नाभिमता भर्तुरपि सर्वांगसुन्दरी ॥ सा वृथैव हि जायेत सर्वैरपि गुणान्तरैः ॥ ३६ ॥

yA ca nAbhimatA bharturapi sarvAMgasundarI ॥ sA vRthaiva hi jAyeta sarvairapi guNAntaraiH ॥ 36 ॥

भर्तुर्भोगैकशेषो हि सर्ग एवैष योषिताम् ॥ तथासत्यन्यथाभूता नारी कुत्रोपयुज्यते ॥ ३७ ॥

bharturbhogaikazeSo hi sarga evaiSa yoSitAm ॥ tathAsatyanyathAbhUtA nArI kutropayujyate ॥ 37 ॥

तस्माद्वर्णमिमं त्यक्त्वा त्वया रहसि निन्दितम् ॥ वर्णान्तरं भजिष्ये वा न भजिष्यामि वा स्वयम् ॥ ३८ ॥

tasmAdvarNamimaM tyaktvA tvayA rahasi ninditam ॥ varNAntaraM bhajiSye vA na bhajiSyAmi vA svayam ॥ 38 ॥

इत्युक्त्वोत्थाय शयनाद्देवी साचष्ट गद्गदम् ॥ ययाचे ऽनुमतिं भर्तुस्तपसे कृतनिश्चया ॥ ३९ ॥

ityuktvotthAya zayanAddevI sAcaSTa gadgadam ॥ yayAce 'numatiM bhartustapase kRtanizcayA ॥ 39 ॥

तथा प्रणयभंगेन भीतो भूतपतिः स्वयम् ॥ पादयोः प्रणमन्नेव भवानीं प्रत्यभाषत ॥ ४० ॥

tathA praNayabhaMgena bhIto bhUtapatiH svayam ॥ pAdayoH praNamanneva bhavAnIM pratyabhASata ॥ 40 ॥

ईश्वर उवाच ॥ अजानती च क्रीडोक्तिं प्रिये किं कुपितासि मे ॥ रतिः कुतो वा जायेत त्वत्तश्चेदरतिर्मम ॥ ४१ ॥

Izvara uvAca ॥ ajAnatI ca krIDoktiM priye kiM kupitAsi me ॥ ratiH kuto vA jAyeta tvattazcedaratirmama ॥ 41 ॥

माता त्वमस्य जगतः पिताहमधिपस्तथा ॥ कथं तदुत्पपद्येत त्वत्तो नाभिरतिर्मम ॥ ४२ ॥

mAtA tvamasya jagataH pitAhamadhipastathA ॥ kathaM tadutpapadyeta tvatto nAbhiratirmama ॥ 42 ॥

आवयोरभिकामो ऽपि किमसौ कामकारितः ॥ यतः कामसमुत्पत्तिः प्रागेव जगदुद्भवः ॥ ४३ ॥

AvayorabhikAmo 'pi kimasau kAmakAritaH ॥ yataH kAmasamutpattiH prAgeva jagadudbhavaH ॥ 43 ॥

पृथग्जनानां रतये कामात्मा कल्पितो मया ॥ ततः कथमुपालब्धः कामदाहादहं त्वया ॥ ४४ ॥

pRthagjanAnAM rataye kAmAtmA kalpito mayA ॥ tataH kathamupAlabdhaH kAmadAhAdahaM tvayA ॥ 44 ॥

मां वै त्रिदशसामान्यं मन्यमानो मनोभवः ॥ मनाक्परिभवं कुर्वन्मया वै भस्मसात्कृतः ॥ ४५ ॥

mAM vai tridazasAmAnyaM manyamAno manobhavaH ॥ manAkparibhavaM kurvanmayA vai bhasmasAtkRtaH ॥ 45 ॥

विहारोप्यावयोरस्य जगतस्त्राणकारणात् ॥ ततस्तदर्थं त्वय्यद्य क्रीडोक्तिं कृतवाहनम् ॥ ४६ ॥

vihAropyAvayorasya jagatastrANakAraNAt ॥ tatastadarthaM tvayyadya krIDoktiM kRtavAhanam ॥ 46 ॥

स चायमचिरादर्थस्तवैवाविष्करिष्यते ॥ क्रोधस्य जनकं वाक्यं हृदि कृत्वेदमब्रवीत् ॥ ४७ ॥

sa cAyamacirAdarthastavaivAviSkariSyate ॥ krodhasya janakaM vAkyaM hRdi kRtvedamabravIt ॥ 47 ॥

देव्युवाच ॥ श्रुतपूर्वं हि भगवंस्तव चाटु वचो मया ॥ येनैवमतिधीराहमपि प्रागभिवंचिता ॥ ४८ ॥

devyuvAca ॥ zrutapUrvaM hi bhagavaMstava cATu vaco mayA ॥ yenaivamatidhIrAhamapi prAgabhivaMcitA ॥ 48 ॥

प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत् ॥ कुलांगना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते ॥ ४९ ॥

prANAnapyapriyA bharturnArI yA na parityajet ॥ kulAMganA zubhA sadbhiH kutsitaiva hi gamyate ॥ 49 ॥

भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः ॥ क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा ॥ ५० ॥

bhUyasI ca tavAprItiragauramiti me vapuH ॥ krIDoktirapi kAlIti ghaTate kathamanyathA ॥ 50 ॥

सद्भिर्विगर्हितं तस्मात्तव कार्ष्ण्यमसंमतम् ॥ अनुत्सृज्य तपोयोगात्स्थातुमेवेह नोत्सहे ॥ ५१ ॥

sadbhirvigarhitaM tasmAttava kArSNyamasaMmatam ॥ anutsRjya tapoyogAtsthAtumeveha notsahe ॥ 51 ॥

शिव उवाच ॥ स यद्येवंविधतापस्ते तपसा किं प्रयोजनम् ॥ ममेच्छया स्वेच्छया वा वर्णान्तरवती भव ॥ ५२ ॥

ziva uvAca ॥ sa yadyevaMvidhatApaste tapasA kiM prayojanam ॥ mamecchayA svecchayA vA varNAntaravatI bhava ॥ 52 ॥

देव्युवाच नेच्छामि भवतो वर्णं स्वयं वा कर्तुमन्यथा ॥ ब्रह्माणं तपसाराध्य क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम् ॥ ५३ ॥

devyuvAca necchAmi bhavato varNaM svayaM vA kartumanyathA ॥ brahmANaM tapasArAdhya kSipraM gaurI bhavAmyaham ॥ 53 ॥

ईश्वर उवाच ॥ मत्प्रसादात्पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्पुरा ॥ तमाहूय महादेवि तपसा किं करिष्यसि ॥ ५४ ॥

Izvara uvAca ॥ matprasAdAtpurA brahmA brahmatvaM prAptavAnpurA ॥ tamAhUya mahAdevi tapasA kiM kariSyasi ॥ 54 ॥

देव्युवाच ॥ त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः ॥ तथाप्याराध्य तपसा ब्रह्माणं त्वन्नियोगतः ॥ ५५ ॥

devyuvAca ॥ tvatto labdhapadA eva sarve brahmAdayaH surAH ॥ tathApyArAdhya tapasA brahmANaM tvanniyogataH ॥ 55 ॥

पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम् ॥ जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा ॥ ५६ ॥

purA kila satI nAmnA dakSasya duhitA 'bhavam ॥ jagatAM patimevaM tvAM patiM prAptavatI tathA ॥ 56 ॥

एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम् ॥ गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह ॥ ५७ ॥

evamadyApi tapasA toSayitvA dvijaM vidhim ॥ gaurI bhavitumicchAmi ko doSaH kathyatAmiha ॥ 57 ॥

एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव ॥ न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया ॥ ५८ ॥

evamukto mahAdevyA vAmadevaH smayanniva ॥ na tAM nirbaMdhayAmAsa devakAryacikIrSayA ॥ 58 ॥