॥ ब्रह्मोवाच ॥ एवं तपत्यां पार्वत्यां शिवप्राप्तौ मुनीश्वर॥ चिरकालो व्यतीयाय प्रादुर्भूतो हरो न हि ॥ १ ॥

॥ brahmovAca ॥ evaM tapatyAM pArvatyAM zivaprAptau munIzvara॥ cirakAlo vyatIyAya prAdurbhUto haro na hi ॥ 1 ॥

हिमालयस्तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम्॥ सभार्यस्ससुतामात्य उवाच परमेश्वरीम् ॥२॥

himAlayastadAgatya pArvatIM kRtanizcayAm॥ sabhAryassasutAmAtya uvAca paramezvarIm ॥2॥

हिमालय उवाच॥ मा खिद्यतां महाभागे तपसानेन पार्वती ॥ रुद्रो न दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः ॥ ३ ॥

himAlaya uvAca॥ mA khidyatAM mahAbhAge tapasAnena pArvatI ॥ rudro na dRzyate bAle virakto nAtra saMzayaH ॥ 3 ॥

त्वं तन्वी सुकुमारांगी तपसा च विमोहिता ॥ भविष्यसि न संदेहस्सत्यं सत्यं वदामि ते ॥४॥

tvaM tanvI sukumArAMgI tapasA ca vimohitA ॥ bhaviSyasi na saMdehassatyaM satyaM vadAmi te ॥4॥

तस्मादुत्तिष्ठ चैहि त्वं स्वगृहं वरवर्णिनि ॥ किं तेन तव रुद्रेण येन दग्धः पुरा स्मरः ॥ ५ ॥

tasmAduttiSTha caihi tvaM svagRhaM varavarNini ॥ kiM tena tava rudreNa yena dagdhaH purA smaraH ॥ 5 ॥

अतो हि निर्विकार त्वात्त्वामादातुं वरां हराः ॥ नागमिष्यति देवेशि तं कथं प्रार्थयिष्यसि ॥ ६ ॥

ato hi nirvikAra tvAttvAmAdAtuM varAM harAH ॥ nAgamiSyati devezi taM kathaM prArthayiSyasi ॥ 6 ॥

गगनस्थो यथा चंद्रो ग्रहीतुं न हि शक्यते ॥ तथैव दुर्गमं शंभुं जानीहि त्वमिहानघे ॥ ७ ॥

gaganastho yathA caMdro grahItuM na hi zakyate ॥ tathaiva durgamaM zaMbhuM jAnIhi tvamihAnaghe ॥ 7 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती ॥ मेरुणा मंदरेणैव मैनाकेन तथैव सा ॥ ८ ॥

॥ brahmovAca ॥ tathaiva menayA coktA tathA sahyAdriNA satI ॥ meruNA maMdareNaiva mainAkena tathaiva sA ॥ 8 ॥

एवमन्यैः क्षितिभैश्च क्रौंचादिभिरनातुरा ॥ तथैव गिरिजा प्रोक्ता नानावादविधायिभिः ॥ ९ ॥

evamanyaiH kSitibhaizca krauMcAdibhiranAturA ॥ tathaiva girijA proktA nAnAvAdavidhAyibhiH ॥ 9 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ एवं प्रोक्ता यदा तन्वी सा सर्वैस्तपसि स्थिता ॥ उवाच प्रहसंत्येव हिमवंतं शुचिस्मिता ॥2-3-23-१०॥

॥ brahmovAca ॥ evaM proktA yadA tanvI sA sarvaistapasi sthitA ॥ uvAca prahasaMtyeva himavaMtaM zucismitA ॥2-3-23-10॥

पार्वत्युवाच ॥ पुरा प्रोक्तं मया तात मातः किं विस्मृतं त्वया ॥ अधुनापि प्रतिज्ञां च शृणुध्वं मम बांधवाः ॥ ११ ॥

pArvatyuvAca ॥ purA proktaM mayA tAta mAtaH kiM vismRtaM tvayA ॥ adhunApi pratijJAM ca zRNudhvaM mama bAMdhavAH ॥ 11 ॥

विरक्तोसौ महादेवो येन दग्धा रुषा स्मरः ॥ तं तोषयामि तपसा शंकरं भक्तवत्सलम् ॥ १२ ॥

viraktosau mahAdevo yena dagdhA ruSA smaraH ॥ taM toSayAmi tapasA zaMkaraM bhaktavatsalam ॥ 12 ॥

सर्वे भवंतो गच्छंतु स्वं स्वं धाम प्रहर्षिताः ॥ भविष्यत्येव तुष्टोऽसौ नात्र कार्य्या विचारणा ॥ १३॥

sarve bhavaMto gacchaMtu svaM svaM dhAma praharSitAH ॥ bhaviSyatyeva tuSTo'sau nAtra kAryyA vicAraNA ॥ 13॥

दग्धो हि मदनो येन येन दग्धं गिरेर्वनम् ॥ तमानयिष्ये चात्रैव तपसा केव लेन हि ॥ १४॥

dagdho hi madano yena yena dagdhaM girervanam ॥ tamAnayiSye cAtraiva tapasA keva lena hi ॥ 14॥

तपोबलेन महता सुसेव्यो हि सदाशिवः ॥ जानीध्वं हि महाभागास्सत्यं सत्यं वदामि वः ॥ १५ ॥

tapobalena mahatA susevyo hi sadAzivaH ॥ jAnIdhvaM hi mahAbhAgAssatyaM satyaM vadAmi vaH ॥ 15 ॥

आभाष्य चैवं गिरिजा च मेनकां मैनाकबंधुं पितरं हिमालयम् ॥ तूष्णीं बभूवाशु सुभाषिणी शिवा समंदरं पर्वतराजबालिका ॥१६॥

AbhASya caivaM girijA ca menakAM mainAkabaMdhuM pitaraM himAlayam ॥ tUSNIM babhUvAzu subhASiNI zivA samaMdaraM parvatarAjabAlikA ॥16॥

जग्मुस्तथोक्ताः शिवया हि पर्वता यथागतेनापि विचक्षणास्ते ॥ प्रशंसमाना गिरिजा मुहुर्मुहुस्सुविस्मिता हेमनगेश्वराद्याः ॥ १७॥

jagmustathoktAH zivayA hi parvatA yathAgatenApi vicakSaNAste ॥ prazaMsamAnA girijA muhurmuhussuvismitA hemanagezvarAdyAH ॥ 17॥

गतेषु तेषु सूर्येषु सखीभिः परिवारिता ॥ तपस्तेपे तदधिकं परमार्थसुनिश्चया ॥ १८ ॥ ॥ ॥

gateSu teSu sUryeSu sakhIbhiH parivAritA ॥ tapastepe tadadhikaM paramArthasunizcayA ॥ 18 ॥ ॥ ॥

तपसा महता तेन तप्तमासीच्चराचरम् ॥ त्रैलोक्यं हि मुनिश्रेष्ठ सदेवासुरमानुषम् ॥ १९ ॥

tapasA mahatA tena taptamAsIccarAcaram ॥ trailokyaM hi munizreSTha sadevAsuramAnuSam ॥ 19 ॥

तदा सुरासुराः सर्वे यक्षकिन्नरचारणाः॥ सिद्धास्साध्याश्च मुनयो विद्याधरमहोरगाः॥ ॥ 2-3-23-२० ॥

tadA surAsurAH sarve yakSakinnaracAraNAH॥ siddhAssAdhyAzca munayo vidyAdharamahoragAH॥ ॥ 2-3-23-20 ॥

सप्रजापतयश्चैव गुह्यकाश्च तथापरे ॥ कष्टात् कष्टतरं प्राप्ताः कारणं न विदुः स्म तत् ॥२१॥

saprajApatayazcaiva guhyakAzca tathApare ॥ kaSTAt kaSTataraM prAptAH kAraNaM na viduH sma tat ॥21॥

सर्वे मिलित्वा शक्राद्या गुरुमामंत्र्य विह्वलाः ॥ सुमेरौ तप्तसर्वांगा विधिं मां शरणं ययुः ॥ २२ ॥

sarve militvA zakrAdyA gurumAmaMtrya vihvalAH ॥ sumerau taptasarvAMgA vidhiM mAM zaraNaM yayuH ॥ 22 ॥

तत्र गत्वा प्रणम्याशु विह्वला नष्टसुत्विषः ॥ ऊचुस्सर्वे च संस्तूय ह्यैकपद्येन मां हि ते ॥ २३ ॥

tatra gatvA praNamyAzu vihvalA naSTasutviSaH ॥ Ucussarve ca saMstUya hyaikapadyena mAM hi te ॥ 23 ॥

देवा ऊचुः ॥ त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् ॥ संतप्तमति कस्माद्वै न ज्ञातं कारणं विभो॥२४॥

devA UcuH ॥ tvayA sRSTamidaM sarvaM jagadetaccarAcaram ॥ saMtaptamati kasmAdvai na jJAtaM kAraNaM vibho॥24॥

तद्ब्रूहि कारणं ब्रह्मन् ज्ञातुमर्हसि नः प्रभो ॥ दग्धभूततनून्देवान् त्वत्तो नान्योऽस्ति रक्षक ॥२८॥

tadbrUhi kAraNaM brahman jJAtumarhasi naH prabho ॥ dagdhabhUtatanUndevAn tvatto nAnyo'sti rakSaka ॥28॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तेषामहं स्मृत्वा शिवं हृदा ॥ विचार्य मनसा सर्वं गिरिजायास्तपः फलम् ॥ २६ ॥

॥ brahmovAca ॥ ityAkarNya vacasteSAmahaM smRtvA zivaM hRdA ॥ vicArya manasA sarvaM girijAyAstapaH phalam ॥ 26 ॥

दग्धं विश्वमिति ज्ञात्वा तैः सर्वैरिह सादरात् ॥ हरये तत्कथयितुं क्षीराब्धिमगमं द्रुतम् ॥२७॥

dagdhaM vizvamiti jJAtvA taiH sarvairiha sAdarAt ॥ haraye tatkathayituM kSIrAbdhimagamaM drutam ॥27॥

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा विलसंतं सुखासने ॥ सुप्रणम्य सुसंस्तूय प्रावोचं सांजलिः सुरैः ॥२८॥

tatra gatvA hariM dRSTvA vilasaMtaM sukhAsane ॥ supraNamya susaMstUya prAvocaM sAMjaliH suraiH ॥28॥

त्राहि त्राहि महाविष्णो तप्तान्नश्शरणागतान् ॥ तपसोग्रेण पार्वत्यास्तपत्याः परमेण हि ॥२९।

trAhi trAhi mahAviSNo taptAnnazzaraNAgatAn ॥ tapasogreNa pArvatyAstapatyAH parameNa hi ॥29।

इत्याकर्ण्य वचस्तेषामस्मदादि दिवौकसाम् ॥ शेषासने समाविष्टोऽस्मानुवाच रमेश्वरः ॥2-3-23-३०॥

ityAkarNya vacasteSAmasmadAdi divaukasAm ॥ zeSAsane samAviSTo'smAnuvAca ramezvaraH ॥2-3-23-30॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ ज्ञातं सर्वं निदानं मे पार्वती तपसोद्य वै ॥ युष्माभिस्सहितस्त्वद्य व्रजामि परमेश्वरम् ॥ ३१ ॥

॥ viSNuruvAca ॥ jJAtaM sarvaM nidAnaM me pArvatI tapasodya vai ॥ yuSmAbhissahitastvadya vrajAmi paramezvaram ॥ 31 ॥

महादेवं प्रार्थयामो गिरिजाप्रापणाय तम् ॥ पाणिग्रहार्थमधुना लोकानां स्वस्तयेऽमराः॥३२॥

mahAdevaM prArthayAmo girijAprApaNAya tam ॥ pANigrahArthamadhunA lokAnAM svastaye'marAH॥32॥

वरं दातुं शिवायै हि देवदेव पिनाकधृक् ॥ यथा चेष्यति तत्रैव करिष्यामोऽधुना हि तत्॥२३॥

varaM dAtuM zivAyai hi devadeva pinAkadhRk ॥ yathA ceSyati tatraiva kariSyAmo'dhunA hi tat॥23॥

तस्माद्वयं गमिष्यामो यत्र रुद्रो महाप्रभुः ॥ तपसोग्रेण संयुक्तोऽद्यास्ते परममंगलः ॥ ३४ ॥

tasmAdvayaM gamiSyAmo yatra rudro mahAprabhuH ॥ tapasogreNa saMyukto'dyAste paramamaMgalaH ॥ 34 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्व ऊचुस्सुरादयः ॥ महाभीता हठात् क्रुद्धाद्दग्धुकामात् लयंकरात् ॥ ३५ ॥

॥ brahmovAca ॥ viSNostadvacanaM zrutvA sarva UcussurAdayaH ॥ mahAbhItA haThAt kruddhAddagdhukAmAt layaMkarAt ॥ 35 ॥

देवा ऊचुः ॥ महाभयंकरं क्रुद्धं कालानलसमप्रभम् ॥ न यास्यामो वयं सर्वे विरूपाक्षं महाप्रभम् ॥ ३६ ॥

devA UcuH ॥ mahAbhayaMkaraM kruddhaM kAlAnalasamaprabham ॥ na yAsyAmo vayaM sarve virUpAkSaM mahAprabham ॥ 36 ॥

यथा दग्धः पुरा तेन मदनो दुरतिक्रमः ॥ तथैव क्रोधयुक्तो नः स धक्ष्यति न संशयः ॥ ३७ ॥

yathA dagdhaH purA tena madano duratikramaH ॥ tathaiva krodhayukto naH sa dhakSyati na saMzayaH ॥ 37 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ तदाकर्ण्य वचस्तेषां शक्रादीनां रमेश्वरः ॥ सांत्वयंस्तान्सुरान्सर्वान्प्रोवाच स हरिर्मुने ॥ ३८ ॥

brahmovAca ॥ tadAkarNya vacasteSAM zakrAdInAM ramezvaraH ॥ sAMtvayaMstAnsurAnsarvAnprovAca sa harirmune ॥ 38 ॥

॥ हरिरुवाच ॥ हे सुरा मद्वचः प्रीत्या शृणुतादरतोऽखिलाः ॥ न वो धक्ष्यति स स्वामी देवानां भयनाशनः ॥ ३९ ॥

॥ hariruvAca ॥ he surA madvacaH prItyA zRNutAdarato'khilAH ॥ na vo dhakSyati sa svAmI devAnAM bhayanAzanaH ॥ 39 ॥

तस्माद्भवद्भिर्गंतव्यं मया सार्द्धं विचक्षणैः ॥ शंभुं शुभकरं मत्वा शरणं तस्य सुप्रभो ॥2-3-23-४०॥

tasmAdbhavadbhirgaMtavyaM mayA sArddhaM vicakSaNaiH ॥ zaMbhuM zubhakaraM matvA zaraNaM tasya suprabho ॥2-3-23-40॥

शिवं पुराणं पुरुषमधीशं वरेण्यरूपं हि परं पुराणम् ॥ तपोजुषाणां परमात्मरूपं परात्परं तं शरणं व्रजामः ॥ ४१ ॥

zivaM purANaM puruSamadhIzaM vareNyarUpaM hi paraM purANam ॥ tapojuSANAM paramAtmarUpaM parAtparaM taM zaraNaM vrajAmaH ॥ 41 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ एवमुक्तास्तदा देवा विष्णुना प्रभवि ष्णुना ॥ जग्मुस्सर्वे तेन सह द्रष्टुकामाः पिनाकिनम् ॥४२॥

brahmovAca ॥ evamuktAstadA devA viSNunA prabhavi SNunA ॥ jagmussarve tena saha draSTukAmAH pinAkinam ॥42॥

प्रथमं शैलपुत्र्यास्तत्तपो द्रष्टुं तदाश्रमम् ॥ जग्मुर्मार्गवशात्सर्वे विष्ण्वाद्यस्सकुतूहलाः ॥ ४३ ॥

prathamaM zailaputryAstattapo draSTuM tadAzramam ॥ jagmurmArgavazAtsarve viSNvAdyassakutUhalAH ॥ 43 ॥

पार्वत्यास्तु तपो दृष्ट्वा तेजसा व्यापृतास्तदा ॥ प्रणेमुस्तां जगद्धात्रीं तेजोरूपां तपः स्थिताम् ॥ ४४ ॥

pArvatyAstu tapo dRSTvA tejasA vyApRtAstadA ॥ praNemustAM jagaddhAtrIM tejorUpAM tapaH sthitAm ॥ 44 ॥

प्रशंसंतस्तपस्तस्यास्साक्षात्सिद्धितनोस्सुराः ॥ जग्मुस्तत्र तदा ते च यत्रास्ते वृषभध्वजः ॥ ४५ ॥

prazaMsaMtastapastasyAssAkSAtsiddhitanossurAH ॥ jagmustatra tadA te ca yatrAste vRSabhadhvajaH ॥ 45 ॥

तत्र गत्वा च ते देवास्त्वां मुने प्रैषयंस्तदा ॥ पश्यतो दूरतस्तस्थुः कामभस्मकृतोहरात् ॥४६॥

tatra gatvA ca te devAstvAM mune praiSayaMstadA ॥ pazyato dUratastasthuH kAmabhasmakRtoharAt ॥46॥

नारद त्वं शिवस्थानं तदा गत्वाऽभयस्सदा ॥ शिवभक्तो विशेषेण प्रसन्नं दृष्टवान् प्रभुम् ॥४७॥

nArada tvaM zivasthAnaM tadA gatvA'bhayassadA ॥ zivabhakto vizeSeNa prasannaM dRSTavAn prabhum ॥47॥

पुनरागत्य यत्नेन देवानाहूय तांस्ततः ॥ निनाय शंकरस्थानं तदा विष्ण्वादिकान्मुने ॥ ४८ ॥

punarAgatya yatnena devAnAhUya tAMstataH ॥ ninAya zaMkarasthAnaM tadA viSNvAdikAnmune ॥ 48 ॥

अथ विष्ण्वादयस्सर्वे तत्र गत्वा शिवं प्रभुम् ॥ ददृशुस्सुखमासीनं प्रसन्नं भक्तवत्सलम् ॥४९॥

atha viSNvAdayassarve tatra gatvA zivaM prabhum ॥ dadRzussukhamAsInaM prasannaM bhaktavatsalam ॥49॥

योगपट्टस्थितं शंभुं गणैश्च परिवारितम् ॥ तपोरूपं दधानं च परमेश्वररूपिणम्॥2-3-23-५०॥

yogapaTTasthitaM zaMbhuM gaNaizca parivAritam ॥ taporUpaM dadhAnaM ca paramezvararUpiNam॥2-3-23-50॥

ततो विष्णुर्मयान्ये च सुरसिद्धमुनीश्वराः॥ प्रणम्य तुष्टुवुस्सूक्तैर्वेदोपनिषदन्वितैः॥५१॥

tato viSNurmayAnye ca surasiddhamunIzvarAH॥ praNamya tuSTuvussUktairvedopaniSadanvitaiH॥51॥