ब्रह्मोवाच ॥ श्रुत्वा तथा स वृत्तांतं प्राक्तनं स्वं विनिंद्य च ॥ कांचिद्दिशं समालोक्य निर्ययौ दीक्षितांगजः ॥ १ ॥

brahmovAca ॥ zrutvA tathA sa vRttAMtaM prAktanaM svaM viniMdya ca ॥ kAMciddizaM samAlokya niryayau dIkSitAMgajaH ॥ 1 ॥

कियच्चिरं ततो गत्वा यज्ञदत्तात्मजस्स हि ॥ दुष्टो गुणनिधिस्तस्थौ गतोत्साहो विसर्जितः ॥२ ॥

kiyacciraM tato gatvA yajJadattAtmajassa hi ॥ duSTo guNanidhistasthau gatotsAho visarjitaH ॥2 ॥

चिंतामवाप महतीं क्व यामि करवाणि किम् ॥ नाहमभ्यस्तविद्योऽस्मि न चैवातिधनोऽस्म्यहम् ॥ ३ ॥

ciMtAmavApa mahatIM kva yAmi karavANi kim ॥ nAhamabhyastavidyo'smi na caivAtidhano'smyaham ॥ 3 ॥

देशांतरे यस्य धनं स सद्यस्सुखमेधते ॥ भयमस्ति धने चौरात्स विघ्नस्सर्वतोभवः ॥४॥

dezAMtare yasya dhanaM sa sadyassukhamedhate ॥ bhayamasti dhane caurAtsa vighnassarvatobhavaH ॥4॥

याजकस्य कुले जन्म कथं मे व्यसनं महत्॥ अहो बलीयान्हि विधिर्भाविकर्मानुसंधयेत् ॥५॥

yAjakasya kule janma kathaM me vyasanaM mahat॥ aho balIyAnhi vidhirbhAvikarmAnusaMdhayet ॥5॥

भिक्षितुन्नाधिगच्छामि न मे परिचितिः क्वचित् ॥ न च पार्श्वे धनं किञ्चित्किमत्र शरणं भवेत् ॥६॥

bhikSitunnAdhigacchAmi na me paricitiH kvacit ॥ na ca pArzve dhanaM kiJcitkimatra zaraNaM bhavet ॥6॥

सदानभ्युदिते भानौ प्रसूर्मे मिष्टभोजनम् ॥ दद्यादद्यात्र कं याचे न चेह जननी मम ॥ ७ ॥

sadAnabhyudite bhAnau prasUrme miSTabhojanam ॥ dadyAdadyAtra kaM yAce na ceha jananI mama ॥ 7 ॥

भिक्षितुन्नाधिगच्छामि न मे परिचितिः क्वचित् ॥ न च पार्श्वे धनं किञ्चित्किमत्र शरणं भवेत् ॥६॥

bhikSitunnAdhigacchAmi na me paricitiH kvacit ॥ na ca pArzve dhanaM kiJcitkimatra zaraNaM bhavet ॥6॥

एतस्मिन्नेव समये कश्चिन्माहेश्वरो नरः ॥ सहोपहारानादाय नगराद्बहिरभ्यगात् ॥९॥

etasminneva samaye kazcinmAhezvaro naraH ॥ sahopahArAnAdAya nagarAdbahirabhyagAt ॥9॥

नानाविधान्महादिव्यान्स्वजनैः परिवारितः ॥ समभ्यर्चितुमीशानं शिवरात्रावुपोषितः ॥2-1-18-१०॥

nAnAvidhAnmahAdivyAnsvajanaiH parivAritaH ॥ samabhyarcitumIzAnaM zivarAtrAvupoSitaH ॥2-1-18-10॥

शिवालयं प्रविश्याथ स भक्तश्शिवसक्तधीः ॥ यथोचितं सुचित्तेन पूजयामास शंकरम् ॥ ११ ॥

zivAlayaM pravizyAtha sa bhaktazzivasaktadhIH ॥ yathocitaM sucittena pUjayAmAsa zaMkaram ॥ 11 ॥

पक्वान्नगंधमाघ्राय यज्ञदत्तात्मजो द्विजः ॥ पितृत्यक्तो मातृहीनः क्षुधितः स तमन्वगात् ॥१२॥

pakvAnnagaMdhamAghrAya yajJadattAtmajo dvijaH ॥ pitRtyakto mAtRhInaH kSudhitaH sa tamanvagAt ॥12॥

इदमन्नं मया ग्राह्यं शिवायोपकृतं निशि ॥ सुप्ते शैवजने दैवात्सर्वस्मिन्विविधं महत् ॥ १३ ॥

idamannaM mayA grAhyaM zivAyopakRtaM nizi ॥ supte zaivajane daivAtsarvasminvividhaM mahat ॥ 13 ॥

इत्याशामवलम्ब्याथ द्वारि शंभोरुपाविशत् ॥ ददर्श च महापूजां तेन भक्तेन निर्मिताम् ॥१४॥

ityAzAmavalambyAtha dvAri zaMbhorupAvizat ॥ dadarza ca mahApUjAM tena bhaktena nirmitAm ॥14॥

विधाय नृत्यगीतादि भक्तास्सुप्ताः क्षणे यदा ॥ नैवेद्यं स तदादातुं भर्गागारं विवेश ह ॥१५॥

vidhAya nRtyagItAdi bhaktAssuptAH kSaNe yadA ॥ naivedyaM sa tadAdAtuM bhargAgAraM viveza ha ॥15॥

दीपं मंदप्रभं दृष्ट्वा पक्वान्नवीक्षणाय सः ॥ निजचैलांजलाद्वर्तिं कृत्वा दीपं प्रकाश्य च ॥१६॥

dIpaM maMdaprabhaM dRSTvA pakvAnnavIkSaNAya saH ॥ nijacailAMjalAdvartiM kRtvA dIpaM prakAzya ca ॥16॥

यज्ञदत्तात्मजस्सोऽथ शिवनैवेद्यमादरात् ॥ जग्राह सहसा प्रीत्या पक्वान्न वहुशस्ततः ॥ १७ ॥

yajJadattAtmajasso'tha zivanaivedyamAdarAt ॥ jagrAha sahasA prItyA pakvAnna vahuzastataH ॥ 17 ॥

ततः पक्वान्नमादाय त्वरितं गच्छतो बहिः ॥ तस्य पादतलाघातात्प्रसुप्तः कोप्यबुध्यत ॥१८॥

tataH pakvAnnamAdAya tvaritaM gacchato bahiH ॥ tasya pAdatalAghAtAtprasuptaH kopyabudhyata ॥18॥

कोऽयं कोऽयं त्वरापन्नो गृह्यतां गृह्यता मसौ ॥ इति चुक्रोश स जनो गिरा भयमहोच्चया ॥ १९ ॥

ko'yaM ko'yaM tvarApanno gRhyatAM gRhyatA masau ॥ iti cukroza sa jano girA bhayamahoccayA ॥ 19 ॥

यावद्भयात्समागत्य तावत्स पुररक्षकैः ॥ पलायमानो निहतः क्षणादंधत्वमागतः ॥ 2-1-18-२० ॥

yAvadbhayAtsamAgatya tAvatsa purarakSakaiH ॥ palAyamAno nihataH kSaNAdaMdhatvamAgataH ॥ 2-1-18-20 ॥

अभक्षयच्च नैवेद्यं यज्ञदत्तात्मजो मुने ॥ शिवानुग्रहतो नूनं भाविपुण्यबलान्न सः ॥ २१ ॥

abhakSayacca naivedyaM yajJadattAtmajo mune ॥ zivAnugrahato nUnaM bhAvipuNyabalAnna saH ॥ 21 ॥

अथ बद्धस्समागत्य पाशमुद्गरपाणिभिः ॥ निनीषुभिः संयमनीं याम्यैस्स विकटैर्भटैः ॥ २२ ॥

atha baddhassamAgatya pAzamudgarapANibhiH ॥ ninISubhiH saMyamanIM yAmyaissa vikaTairbhaTaiH ॥ 22 ॥

तावत्पारिषदाः प्राप्ताः किंकि णीजालमालिनः ॥ दिव्यं विमानमादाय तं नेतुं शूलपाणयः ॥ २३ ॥

tAvatpAriSadAH prAptAH kiMki NIjAlamAlinaH ॥ divyaM vimAnamAdAya taM netuM zUlapANayaH ॥ 23 ॥

शिवगणा ऊचुः ॥ ॥ मुंचतैनं द्विजं याम्या गणाः परम धार्मिकम् ॥ दण्डयोग्यो न विप्रोऽसौ दग्धसर्वाघसंचयः ॥ २४ ॥

zivagaNA UcuH ॥ ॥ muMcatainaM dvijaM yAmyA gaNAH parama dhArmikam ॥ daNDayogyo na vipro'sau dagdhasarvAghasaMcayaH ॥ 24 ॥

इत्याकर्ण्य वचस्ते हि यमराजगणास्ततः ॥ महादेवगणानाहुर्बभूवुश्चकिता भृशम् ॥ २५ ॥

ityAkarNya vacaste hi yamarAjagaNAstataH ॥ mahAdevagaNAnAhurbabhUvuzcakitA bhRzam ॥ 25 ॥

शंभोर्गणानथालोक्य भीतैस्तैर्यमकिंकरैः ॥ अवादि प्रणतैरित्थं दुर्वृत्तोऽयं गणा द्विजः ॥ २६ ॥

zaMbhorgaNAnathAlokya bhItaistairyamakiMkaraiH ॥ avAdi praNatairitthaM durvRtto'yaM gaNA dvijaH ॥ 26 ॥

यमगणा ऊचुः ॥ कुलाचारं प्रतीर्य्यैष पित्रोर्वाक्यपराङ्मुखः ॥ सत्यशौचपरिभ्रष्टस्संध्यास्नानविवर्जितः ॥ २७ ॥

yamagaNA UcuH ॥ kulAcAraM pratIryyaiSa pitrorvAkyaparAGmukhaH ॥ satyazaucaparibhraSTassaMdhyAsnAnavivarjitaH ॥ 27 ॥

आस्तां दूरेस्य कर्मान्यच्छिवनिर्माल्यलंघकः ॥ प्रत्यक्षतोऽत्र वीक्षध्वमस्पृश्योऽयं भवादृशाम् ॥ २८ ॥

AstAM dUresya karmAnyacchivanirmAlyalaMghakaH ॥ pratyakSato'tra vIkSadhvamaspRzyo'yaM bhavAdRzAm ॥ 28 ॥

शिवनिर्माल्यभोक्तारश्शिवनिर्म्माल्यलंघकाः ॥ शिवनिर्माल्यदातारः स्पर्शस्तेषां ह्यपुण्यकृत्॥२९॥

zivanirmAlyabhoktArazzivanirmmAlyalaMghakAH ॥ zivanirmAlyadAtAraH sparzasteSAM hyapuNyakRt॥29॥

विषमालोक्य वा पेयं श्रेयो वा स्पर्शनं परम्॥ सेवितव्यं शिवस्वं न प्राणः कण्ठगतैरपि ॥2-1-18-३०॥

viSamAlokya vA peyaM zreyo vA sparzanaM param॥ sevitavyaM zivasvaM na prANaH kaNThagatairapi ॥2-1-18-30॥

यूयं प्रमाणं धर्मेषु यथा न च तथा वयम् ॥ अस्ति चेद्धर्मलेशोस्य गणास्तं शृणुमो वयम्॥३१॥

yUyaM pramANaM dharmeSu yathA na ca tathA vayam ॥ asti ceddharmalezosya gaNAstaM zRNumo vayam॥31॥

इत्थं तद्वाक्यमाकर्ण्य यामानां शिवकिंकराः ॥ स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं प्रोचुः पारिषदास्तु तान् ॥ ३२ ॥

itthaM tadvAkyamAkarNya yAmAnAM zivakiMkarAH ॥ smRtvA zivapadAmbhojaM procuH pAriSadAstu tAn ॥ 32 ॥

शिवकिंकरा ऊचुः ॥ ॥ किंकराश्शिवधर्मा ये सूक्ष्मास्ते तु भवादृशैः ॥ स्थूललक्ष्यैः कथं लक्ष्या लक्ष्या ये सूक्ष्मदृष्टिभिः ॥ ३३ ॥

zivakiMkarA UcuH ॥ ॥ kiMkarAzzivadharmA ye sUkSmAste tu bhavAdRzaiH ॥ sthUlalakSyaiH kathaM lakSyA lakSyA ye sUkSmadRSTibhiH ॥ 33 ॥

अनेनानेनसा कर्म यत्कृतं शृणुतेह तत् ॥ यज्ञदत्तात्मजेनाथ सावधानतया गणाः ॥ ३४ ॥

anenAnenasA karma yatkRtaM zRNuteha tat ॥ yajJadattAtmajenAtha sAvadhAnatayA gaNAH ॥ 34 ॥

पतंती लिंगशिरसि दीपच्छाया निवारिता ॥ स्वचैलांचलतोऽनेन दत्त्वा दीपदशां निशि ॥ ३९ ॥

pataMtI liMgazirasi dIpacchAyA nivAritA ॥ svacailAMcalato'nena dattvA dIpadazAM nizi ॥ 39 ॥

अपरोपि परो धर्मो जातस्तत्रास्य किंकरः ॥ शृण्वतः शिवनामानि प्रसंगादपि गृह्णताम्।ऽ।३६॥

aparopi paro dharmo jAtastatrAsya kiMkaraH ॥ zRNvataH zivanAmAni prasaMgAdapi gRhNatAm।'।36॥

भक्तेन विधिना पूजा क्रियमाणा निरीक्षिता ॥ उपोषितेन भूतायामनेनास्थितचेतसा॥३७॥

bhaktena vidhinA pUjA kriyamANA nirIkSitA ॥ upoSitena bhUtAyAmanenAsthitacetasA॥37॥

शिवलोकमयं ह्यद्य गंतास्माभिस्सहैव तु ॥ कंचित्कालं महाभोगान्करिष्यति शिवानुगः॥३८॥

zivalokamayaM hyadya gaMtAsmAbhissahaiva tu ॥ kaMcitkAlaM mahAbhogAnkariSyati zivAnugaH॥38॥

कलिंगराजो भविता ततो निर्धूतकल्मषः॥ एष द्विजवरो नूनं शिवप्रियतरो यतः ॥ ३९ ॥

kaliMgarAjo bhavitA tato nirdhUtakalmaSaH॥ eSa dvijavaro nUnaM zivapriyataro yataH ॥ 39 ॥

अन्यत्किंचिन्न वक्तव्यं यूयं यात यथागतम् ॥ यमदूतास्स्वलोकं तु सुप्रसन्नेन चेतसा॥2-1-18-४०॥

anyatkiMcinna vaktavyaM yUyaM yAta yathAgatam ॥ yamadUtAssvalokaM tu suprasannena cetasA॥2-1-18-40॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तेषां यमदूता मुनीश्वर ॥ यथागतं ययुस्सर्वे यमलोकं पराङ्मुखाः ॥ ४१ ॥

॥ brahmovAca ॥ ॥ ityAkarNya vacasteSAM yamadUtA munIzvara ॥ yathAgataM yayussarve yamalokaM parAGmukhAH ॥ 41 ॥

सर्वं निवेदयामासुश्शमनाय गणा मुने ॥ तद्वृत्तमादितः प्रोक्तं शंभुदूतैश्च धर्मतः ॥ ४२ ॥

sarvaM nivedayAmAsuzzamanAya gaNA mune ॥ tadvRttamAditaH proktaM zaMbhudUtaizca dharmataH ॥ 42 ॥

॥ धर्मराज उवाच ॥ ॥ सर्वे शृणुत मद्वाक्यं सावधानतया गणाः ॥ तदेव प्रीत्या कुरुत मच्छासनपुरस्सरम् ॥४३॥

॥ dharmarAja uvAca ॥ ॥ sarve zRNuta madvAkyaM sAvadhAnatayA gaNAH ॥ tadeva prItyA kuruta macchAsanapurassaram ॥43॥

ये त्रिपुण्ड्रधरा लोके विभूत्या सितया गणाः॥ ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन ॥४४॥

ye tripuNDradharA loke vibhUtyA sitayA gaNAH॥ te sarve parihartavyA nAnetavyAH kadAcana ॥44॥

उद्धूलनकरा ये हि विभूत्या सितया गणाः ॥ ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन॥४५॥

uddhUlanakarA ye hi vibhUtyA sitayA gaNAH ॥ te sarve parihartavyA nAnetavyAH kadAcana॥45॥

शिववेषतया लोके येन केनापि हेतुना॥ ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन ॥४६॥

zivaveSatayA loke yena kenApi hetunA॥ te sarve parihartavyA nAnetavyAH kadAcana ॥46॥

ये रुद्राक्षधरा लोके जटाधारिण एव ये ॥ ते सवे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन ॥४७॥

ye rudrAkSadharA loke jaTAdhAriNa eva ye ॥ te save parihartavyA nAnetavyAH kadAcana ॥47॥

उपजीवनहेतोश्च शिववेषधरा हि ये ॥ ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन॥ ॥४८॥

upajIvanahetozca zivaveSadharA hi ye ॥ te sarve parihartavyA nAnetavyAH kadAcana॥ ॥48॥

शिववेषतया लोके येन केनापि हेतुना॥ ते सर्वे परिहर्तव्या नानेतव्याः कदाचन ॥४६॥

zivaveSatayA loke yena kenApi hetunA॥ te sarve parihartavyA nAnetavyAH kadAcana ॥46॥

एवमाज्ञापयामास स यमो निज किंकरान् ॥ तथेति मत्वा ते सर्वे तूष्णीमासञ्छुचिस्मिताः ॥2-1-18-५०॥

evamAjJApayAmAsa sa yamo nija kiMkarAn ॥ tatheti matvA te sarve tUSNImAsaJchucismitAH ॥2-1-18-50॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ पार्षदैर्यमदूतेभ्यो मोचितस्त्विति स द्विजः॥ शिवलोकं जगामाशु तैर्गणैश्शुचिमानसः ॥५१॥

॥ brahmovAca ॥ pArSadairyamadUtebhyo mocitastviti sa dvijaH॥ zivalokaM jagAmAzu tairgaNaizzucimAnasaH ॥51॥

तत्र भुक्त्वाखिलान्भोगान्संसेव्य च शिवाशिवौ ॥ अरिंदमस्य तनयः कलिंगाधिपतेरभूत्॥५२॥

tatra bhuktvAkhilAnbhogAnsaMsevya ca zivAzivau ॥ ariMdamasya tanayaH kaliMgAdhipaterabhUt॥52॥

दम इत्यभिधानोऽभूच्छिवसेवापरायणः॥ बालोऽपि शिशुभिः साकं शिवभक्तिं चकार सः॥५३॥

dama ityabhidhAno'bhUcchivasevAparAyaNaH॥ bAlo'pi zizubhiH sAkaM zivabhaktiM cakAra saH॥53॥

क्रमाद्राज्यमवापाथ पितर्युपरते युवा ॥ प्रीत्या प्रवर्तयामास शिवधर्मांश्च सर्वशः॥५४॥

kramAdrAjyamavApAtha pitaryuparate yuvA ॥ prItyA pravartayAmAsa zivadharmAMzca sarvazaH॥54॥

नान्यं धर्मं स जानाति दुर्दमो भूपतिर्दमः॥ शिवालयेषु सर्वेषु दीपदानादृते द्विजः ॥ ५५ ॥

nAnyaM dharmaM sa jAnAti durdamo bhUpatirdamaH॥ zivAlayeSu sarveSu dIpadAnAdRte dvijaH ॥ 55 ॥

ग्रामाधीशान्समाहूय सर्वान्स विषयस्थितान् ॥ इत्थमाज्ञापयामास दीपा देयाश्शिवालये ॥५६॥

grAmAdhIzAnsamAhUya sarvAnsa viSayasthitAn ॥ itthamAjJApayAmAsa dIpA deyAzzivAlaye ॥56॥

अन्यथा सत्यमेवेदं स मे दण्ड्यो भविष्यति ॥ दीप दानाच्छिवस्तुष्टो भवतीति श्रुतीरितम् ॥ ५७ ॥

anyathA satyamevedaM sa me daNDyo bhaviSyati ॥ dIpa dAnAcchivastuSTo bhavatIti zrutIritam ॥ 57 ॥

यस्ययस्याभितो ग्रामं यावतश्च शिवालयाः॥ तत्रतत्र सदा दीपो द्योतनीयोऽविचारितम् ॥५८॥

yasyayasyAbhito grAmaM yAvatazca zivAlayAH॥ tatratatra sadA dIpo dyotanIyo'vicAritam ॥58॥

ममाज्ञाभंगदोषेण शिरश्छेत्स्याम्यसंशयम्॥ इति तद्भयतो दीपा दीप्ताः प्रतिशिवालयम् ॥ ५९ ॥

mamAjJAbhaMgadoSeNa zirazchetsyAmyasaMzayam॥ iti tadbhayato dIpA dIptAH pratizivAlayam ॥ 59 ॥

अनेनैव स धर्मेण यावज्जीवं दमो नृपः ॥ धर्मर्द्धिं महतीं प्राप्य कालधर्मवशं गतः ॥2-1-18-६०॥

anenaiva sa dharmeNa yAvajjIvaM damo nRpaH ॥ dharmarddhiM mahatIM prApya kAladharmavazaM gataH ॥2-1-18-60॥

स दीपवासनायोगाद्बहून्दीपान्प्रदीप्य वै ॥ अलकायाः पतिरभूद्रत्नदीपशिखाश्रयः ॥ ६१ ॥

sa dIpavAsanAyogAdbahUndIpAnpradIpya vai ॥ alakAyAH patirabhUdratnadIpazikhAzrayaH ॥ 61 ॥

एवं फलति कालेन शिवेऽल्पमपि यत्कृतम् ॥ इति ज्ञात्वा शिवे कार्यं भजनं सुसुखार्थिभिः ॥६२॥

evaM phalati kAlena zive'lpamapi yatkRtam ॥ iti jJAtvA zive kAryaM bhajanaM susukhArthibhiH ॥62॥

क्व स दीक्षितदायादः सर्वधर्मारतिः सदा ॥ शिवालये दैवयोगाद्यातश्चोरयितुं वसु ॥ स्वार्थदीपदशोद्योतलिंगमौलितमोहरः ॥ ६३ ॥

kva sa dIkSitadAyAdaH sarvadharmAratiH sadA ॥ zivAlaye daivayogAdyAtazcorayituM vasu ॥ svArthadIpadazodyotaliMgamaulitamoharaH ॥ 63 ॥

कलिंगविषये राज्यं प्राप्तो धर्मरतिं सदा ॥ शिवालये समुद्दीप्य दीपान्प्राग्वासनोदयात् ॥ ६४ ॥

kaliMgaviSaye rAjyaM prApto dharmaratiM sadA ॥ zivAlaye samuddIpya dIpAnprAgvAsanodayAt ॥ 64 ॥

कैषा दिक्पालपदवी मुनीश्वर विलोकय ॥ मनुष्यधर्मिणानेन सांप्रतं येह भुज्यते॥६५॥

kaiSA dikpAlapadavI munIzvara vilokaya ॥ manuSyadharmiNAnena sAMprataM yeha bhujyate॥65॥

इति प्रोक्तं गुणनिधेर्यज्ञदत्तात्मजस्य हि ॥ चरितं शिवसंतोषं शृण्वतां सर्वकामदम् ॥६६॥

iti proktaM guNanidheryajJadattAtmajasya hi ॥ caritaM zivasaMtoSaM zRNvatAM sarvakAmadam ॥66॥

सर्वदेवशिवेनासौ सखित्वं च यथेयिवान् ॥ तदप्येकमना भूत्वा शृणु तात ब्रवीमि ते ॥ ६७ ॥

sarvadevazivenAsau sakhitvaM ca yatheyivAn ॥ tadapyekamanA bhUtvA zRNu tAta bravImi te ॥ 67 ॥