अन्यद गुह्यतमं ज्ञानं वक्ष्ये ब्राह्मणपुङ्गवाः। येनासौ तरते जन्तुर्घोरं संसारसागरम।।

anyad guhyatamaṃ jñānaṃ vakṣye brāhmaṇapuṅgavāḥ| yenāsau tarate janturghoraṃ saṃsārasāgaram||

एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च। यदा चास्य प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त धीमतः।।

evaṃ bhūtāni sṛṣṭāni sthāvarāṇi carāṇi ca| yadā cāsya prajāḥ sṛṣṭā na vyavardhanta dhīmataḥ||

तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाशोचत दुः खितः। ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम।।

tamomātrāvṛto brahmā tadāśocata duḥ khitaḥ| tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagāminīm||

अहं ब्रह्ममयः शान्तः शाश्वतो निर्मलो ऽव्ययः। एकाकी भगवानुक्तः केवलः परमेश्वरः।।

ahaṃ brahmamayaḥ śāntaḥ śāśvato nirmalo 'vyayaḥ| ekākī bhagavānuktaḥ kevalaḥ parameśvaraḥ||

मम योनिर्महद ब्रह्म तत्र गर्भं दधाम्यहम। मूलं मायाभिधानं तु ततो जातमिदं जगत।।

mama yonirmahad brahma tatra garbhaṃ dadhāmyaham| mūlaṃ māyābhidhānaṃ tu tato jātamidaṃ jagat||

अथात्मनि समद्राक्षीत तमोमात्रां नियामिकाम। रजः सत्त्वं च संवृत्य वर्तमानां स्वधर्मतः।।

athātmani samadrākṣīt tamomātrāṃ niyāmikām| rajaḥ sattvaṃ ca saṃvṛtya vartamānāṃ svadharmataḥ||

तमस्तद व्यनुदत पश्चात रजः सत्त्वेन संयुतः। तत तमः प्रतिनुन्नं वै मिथुनं समजायत।।

tamastad vyanudat paścāt rajaḥ sattvena saṃyutaḥ| tat tamaḥ pratinunnaṃ vai mithunaṃ samajāyata||

प्रधानं पुरुषो ह्यत्मा महान भूतादिरेव च। तन्मात्राणि महाभूतानीन्द्रियाणि च जज्ञिरे।।

pradhānaṃ puruṣo hyatmā mahān bhūtādireva ca| tanmātrāṇi mahābhūtānīndriyāṇi ca jajñire||

अधर्माचरणो विप्रा हिंसा चाशुभलक्षणा। स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपोहत भास्वराम।।

adharmācaraṇo viprā hiṃsā cāśubhalakṣaṇā| svāṃ tanuṃ sa tato brahmā tāmapohata bhāsvarām||

ततो ऽण्डमभवद्धैमं सूर्यकोटिसमप्रभम। तस्मिन जज्ञे महाब्रह्मा मच्छक्त्या चोपबृंहितः।।

tato 'ṇḍamabhavaddhaimaṃ sūryakoṭisamaprabham| tasmin jajñe mahābrahmā macchaktyā copabṛṃhitaḥ||

द्विधाकरोत पुनर्देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत। अर्धेन नारी पुरुषो विराजमसृजत प्रभुः।।

dvidhākarot punardehamardhena puruṣo 'bhavat| ardhena nārī puruṣo virājamasṛjat prabhuḥ||

ये चान्ये बहवो जीवा मन्मयाः सर्व एव ते। न मां पश्यन्ति पितरं मायया मम मोहिताः।।

ye cānye bahavo jīvā manmayāḥ sarva eva te| na māṃ paśyanti pitaraṃ māyayā mama mohitāḥ||

नारीं च शतरूपाख्यां योगिनीं ससृजे शुभाम। सा दिवं पृथिवीं चैव महम्ना व्याप्य संस्थिता।।

nārīṃ ca śatarūpākhyāṃ yoginīṃ sasṛje śubhām| sā divaṃ pṛthivīṃ caiva mahamnā vyāpya saṃsthitā||

याश्च योनिषु सर्वासु संभवन्ति हि मूर्तयः। तासां माया परा योनिर्मामेव पितरं विदुः।।

yāśca yoniṣu sarvāsu saṃbhavanti hi mūrtayaḥ| tāsāṃ māyā parā yonirmāmeva pitaraṃ viduḥ||

योगैश्वर्यबलोपेता ज्ञानविज्ञानसंयुता। यो ऽभवत पुरुषात पुत्रो विराडव्यक्तजन्मनः।।

yogaiśvaryabalopetā jñānavijñānasaṃyutā| yo 'bhavat puruṣāt putro virāḍavyaktajanmanaḥ||

यो मामेवं विजानाति बीजिनं पितरं प्रभुम। स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति।।

yo māmevaṃ vijānāti bījinaṃ pitaraṃ prabhum| sa dhīraḥ sarvalokeṣu na mohamadhigacchati||

स्वायंभुवो मनुर्देवः सो ऽभवत पुरुषो मुनिः। सा देवी शतरूपाख्या तपः कृत्वा सुदुश्चरम।।

svāyaṃbhuvo manurdevaḥ so 'bhavat puruṣo muniḥ| sā devī śatarūpākhyā tapaḥ kṛtvā suduścaram||

ईशानः सर्वविद्यानां भूतानां परमेश्वरः। ओङ्कारमूर्तिर्भगवानहं ब्रह्मा प्रजापतिः।।

īśānaḥ sarvavidyānāṃ bhūtānāṃ parameśvaraḥ| oṅkāramūrtirbhagavānahaṃ brahmā prajāpatiḥ||

भर्तारं ब्रह्मणः पुत्रं मनुमेवानुपद्यत। तस्माच्च शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत।।

bhartāraṃ brahmaṇaḥ putraṃ manumevānupadyata| tasmācca śatarūpā sā putradvayamasūyata||

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम। विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।।

samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram| vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati||

समं पश्यन हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम। न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति पराङ्गतिम।।

samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitamīśvaram| na hinastyātmanātmānaṃ tato yāti parāṅgatim||

प्रियव्रतोत्तानपादौ कन्याद्वयमनुत्तमम। तयोः प्रसूतिं दक्षाय मनुः कन्यां ददौ पुनः।।

priyavratottānapādau kanyādvayamanuttamam| tayoḥ prasūtiṃ dakṣāya manuḥ kanyāṃ dadau punaḥ||

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम। प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति।।

viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ ca maheśvaram| pradhānaviniyogajñaḥ paraṃ brahmādhigacchati||

प्रजापतिरथाकूतिं मानसो जगृहे रुचिः। आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम। यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्धितं जगत।।

prajāpatirathākūtiṃ mānaso jagṛhe ruciḥ| ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham| yajñaśca dakṣiṇā caiva yābhyāṃ saṃvardhitaṃ jagat||

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे। यामा इति समाक्यता देवाः स्वायंभुवे ऽन्तरे।।

yajñasya dakṣiṇāyāṃ tu putrā dvādaśa jajñire| yāmā iti samākyatā devāḥ svāyaṃbhuve 'ntare||

स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः। षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य।।

svatantratā nityamaluptaśaktiḥ| ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya||

सूक्ष्माण्याहुः सप्त तत्त्वात्मकानि। बन्धः प्रोक्तो विनियोगो ऽपि तेन।।

sūkṣmāṇyāhuḥ sapta tattvātmakāni| bandhaḥ prokto viniyogo 'pi tena||

प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्त्रो विंशतिं तथा। ससर्ज कन्या नामानि तासां सम्यम निबोधत।।

prasūtyāṃ ca tathā dakṣaścatastro viṃśatiṃ tathā| sasarja kanyā nāmāni tāsāṃ samyam nibodhata||

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा। बुद्धिर्लज्जावपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी।।

śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā kriyā tathā| buddhirlajjāvapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtistrayodaśī||

वेदेषूक्ता कारणं ब्रह्मयोनिः। न्महेश्वरः पुरुषः सत्यरूपः।।

vedeṣūktā kāraṇaṃ brahmayoniḥ| nmaheśvaraḥ puruṣaḥ satyarūpaḥ||

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः शुभाः। ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः।।

patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ śubhāḥ| tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ||

व्योमव्यापी वेदवेद्यः पुराणः। बीजं विश्वं देव एकः स एव।।

vyomavyāpī vedavedyaḥ purāṇaḥ| bījaṃ viśvaṃ deva ekaḥ sa eva||

त्वेकात्मानं केचिदन्यत्तथाहुः। महादेवः प्रोच्यते वेदविद्भिः।।

tvekātmānaṃ kecidanyattathāhuḥ| mahādevaḥ procyate vedavidbhiḥ||

ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा। संततिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा।।

khyātiḥ satyatha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā| saṃtatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā||

भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः। पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुः परमधर्मवित।।

bhṛgurbhavo marīciśca tathā caivāṅgirā muniḥ| pulastyaḥ pulahaścaiva kratuḥ paramadharmavit||

प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम। स बुद्धिमान बुद्धिमतीत्य तिष्ठति।।

prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam| sa buddhimān buddhimatītya tiṣṭhati||

अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम। ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः।।

atrirvasiṣṭho vahniśca pitaraśca yathākramam| khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattamāḥ||

श्रद्धाया आत्मजः कामो दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः। धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते।।

śraddhāyā ātmajaḥ kāmo darpo lakṣmīsutaḥ smṛtaḥ| dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭyāḥ saṃtoṣa ucyate||

पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा। क्रियायाश्चाभवत पुत्रो दण्डः समय एव च।।

puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā| kriyāyāścābhavat putro daṇḍaḥ samaya eva ca||

बुद्ध्या बोधः सुतस्तद्वदप्रमादो व्यजायत। लज्जाया विनयः पुत्रो वपुषो व्यवसायकः।।

buddhyā bodhaḥ sutastadvadapramādo vyajāyata| lajjāyā vinayaḥ putro vapuṣo vyavasāyakaḥ||

क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धिरजायत। यशः कीर्तिसुतस्तद्वदित्येते धर्मसूनवः।।

kṣemaḥ śāntisutaścāpi sukhaṃ siddhirajāyata| yaśaḥ kīrtisutastadvadityete dharmasūnavaḥ||

कामस्य हर्षः पुत्रो ऽभूद देवानन्दो व्यजायत। इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः।।

kāmasya harṣaḥ putro 'bhūd devānando vyajāyata| ityeṣa vai sukhodarkaḥ sargo dharmasya kīrtitaḥ||

जज्ञे हिंसा त्वधर्माद वै निकृतिं चानृतं सुतम। निकृत्यनृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च।।

jajñe hiṃsā tvadharmād vai nikṛtiṃ cānṛtaṃ sutam| nikṛtyanṛtayorjajñe bhayaṃ naraka eva ca||

माया च वेदना चैव मिथुनं त्विदमेतयोः। भयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम।।

māyā ca vedanā caiva mithunaṃ tvidametayoḥ| bhayājjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam||

वेदना च सुतं चापि दुः खं जज्ञे ऽथ रौरवात। मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे।।

vedanā ca sutaṃ cāpi duḥ khaṃ jajñe 'tha rauravāt| mṛtyorvyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāśca jajñire||

दुः खोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः। नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः।।

duḥ khottarāḥ smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ| naiṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve te hyūrdhvaretasaḥ||

इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः। संक्षेपेण मया प्रोक्ता विसृष्टिर्मुनिपुङ्गवा।।

ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyāmakaḥ| saṃkṣepeṇa mayā proktā visṛṣṭirmunipuṅgavā||