श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः। नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन।।

śrutvā'śramavidhiṃ kṛtsanamṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ| namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ punarvacanamabruvan||

वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः। माहात्म्यं देवदेवस्य येनेदं संप्रवर्तते।।

vakṣye samāhitā yūyaṃ śṛṇudhvaṃ brahmavādinaḥ| māhātmyaṃ devadevasya yenedaṃ saṃpravartate||

नाहं तपोभिर्विविधैर्न दानेन न चेज्यया। शक्यो हि पुरुषैर्ज्ञातुमृते भक्तिमनुत्तमाम।।

nāhaṃ tapobhirvividhairna dānena na cejyayā| śakyo hi puruṣairjñātumṛte bhaktimanuttamām||

भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम। इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत।।

bhāṣitaṃ bhavatā sarvaṃ cāturāśramyamuttamam| idānīṃ śrotumicchāmo yathā saṃbhavate jagat||

कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति। नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम।।

kutaḥ sarvamidaṃ jātaṃ kasmiṃśca layameṣyati| niyantā kaśca sarveṣāṃ vadasva puruṣottama||

अहं हि सर्वभावानामन्तस्तिष्ठामि सर्वगः। मां सर्वसाक्षिणं लोको न जानाति मुनीश्वराः।।

ahaṃ hi sarvabhāvānāmantastiṣṭhāmi sarvagaḥ| māṃ sarvasākṣiṇaṃ loko na jānāti munīśvarāḥ||

यस्यान्तरा सर्वमिदं यो हि सर्वान्तरः परः। सो ऽहन्धाता विधाता च कालो ऽग्निर्विश्वतोमुखः।।

yasyāntarā sarvamidaṃ yo hi sarvāntaraḥ paraḥ| so 'handhātā vidhātā ca kālo 'gnirviśvatomukhaḥ||

श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक। प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ।।

śrutvā nārāyaṇo vākyamṛṣīṇāṃ kūrmarūpadhṛk| prāha gambhīrayā vācā bhūtānāṃ prabhavāpyayau||

महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः। अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः।।

maheśvaraḥ paro 'vyaktaścaturvyūhaḥ sanātanaḥ| anantaścāprameyaśca niyantā viśvatomukhaḥ||

न मां पश्यन्ति मुनयः सर्वे ऽपि त्रिदिवौकसः। ब्रह्मा च मनवः शक्रो ये चान्ये प्रथितौजसः।।

na māṃ paśyanti munayaḥ sarve 'pi tridivaukasaḥ| brahmā ca manavaḥ śakro ye cānye prathitaujasaḥ||

गृणन्ति सततं वेदा मामेकं परमेश्वरम। यजन्ति विविधैरग्निं ब्राह्मणा वैदिकैर्मखैः।।

gṛṇanti satataṃ vedā māmekaṃ parameśvaram| yajanti vividhairagniṃ brāhmaṇā vaidikairmakhaiḥ||

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम। प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः।।

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam| pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ||

गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम। अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम।।

gandhavarṇarasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam| ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam||

सर्वे लोका नमस्यन्ति ब्रह्मा लोकपितामहः। ध्यायन्ति योगिनो देवं भूताधिपतिमीश्वरम।।

sarve lokā namasyanti brahmā lokapitāmahaḥ| dhyāyanti yogino devaṃ bhūtādhipatimīśvaram||

जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम। विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत।।

jagadyonirmahābhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam| vigrahaḥ sarvabhūtānāmātmanādhiṣṭhitaṃ mahat||

अहं हि सर्वहविषां भोक्ता चैव फलप्रदः। सर्वदेवतनुर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वसंस्थितः।।

ahaṃ hi sarvahaviṣāṃ bhoktā caiva phalapradaḥ| sarvadevatanurbhūtvā sarvātmā sarvasaṃsthitaḥ||

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम। असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत।।

anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāpyayam| asāṃpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata||

मां पश्यन्तीह विद्वांशो धार्मिका वेदवादिनः। तेषां सन्निहितो नित्यं ये भक्त्या मामुपासते।।

māṃ paśyantīha vidvāṃśo dhārmikā vedavādinaḥ| teṣāṃ sannihito nityaṃ ye bhaktyā māmupāsate||

गुणसाम्ये तदा तस्मिन पुरुषे चात्मनि स्थिते। प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद विश्वसमुद्भवः।।

guṇasāmye tadā tasmin puruṣe cātmani sthite| prākṛtaḥ pralayo jñeyo yāvad viśvasamudbhavaḥ||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या धार्मिका मामुपासते। तेषां ददामि तत स्थानमानन्दं परमं पदम।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā dhārmikā māmupāsate| teṣāṃ dadāmi tat sthānamānandaṃ paramaṃ padam||

अन्ये ऽपि ये विकर्मस्थाः शूद्राद्या नीचजातयः। भक्तिमन्तः प्रमुच्यन्ते कालेन मयि संगताः।।

anye 'pi ye vikarmasthāḥ śūdrādyā nīcajātayaḥ| bhaktimantaḥ pramucyante kālena mayi saṃgatāḥ||

ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता। अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः।।

brāhmī rātririyaṃ proktā ahaḥ sṛṣṭirudāhṛtā| aharna vidyate tasya na rātrirhyupacārataḥ||

न मद्भक्ता विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः। आदावेतत प्रतिज्ञातं न मे भक्तः प्रणश्यति।।

na madbhaktā vinaśyanti madbhaktā vītakalmaṣāḥ| ādāvetat pratijñātaṃ na me bhaktaḥ praṇaśyati||

निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान। सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः।।

niśānte pratibuddho 'sau jagadādiranādimān| sarvabhūtamayo 'vyakto hyantaryāmīśvaraḥ paraḥ||

प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः। क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः।।

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva praviśyāśu maheśvaraḥ| kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ||

यो वै निन्दति तं मूढो देवदेवं स निन्दति। यो हि तं पूजयेद भक्त्या स पूजयति मां सदा।।

yo vai nindati taṃ mūḍho devadevaṃ sa nindati| yo hi taṃ pūjayed bhaktyā sa pūjayati māṃ sadā||

पत्रं पुष्पं फलं तोयं मदाराधनकारणात। यो मे ददाति नियतः स मे भक्तः प्रियो मतः।।

patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ madārādhanakāraṇāt| yo me dadāti niyataḥ sa me bhaktaḥ priyo mataḥ||

यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः। अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान।।

yathā mado narastrīṇāṃ yathā vā mādhavo 'nilaḥ| anupraviṣṭaḥ kṣobhāya tathāsau yogamūrtimān||

स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः। स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः।।

sa eva kṣobhako viprāḥ kṣobhyaśca parameśvaraḥ| sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ||

अहं हि जगतामादौ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम। विधाय दत्तवान वेदानशेषानात्मनिः सृतान।।

ahaṃ hi jagatāmādau brahmāṇaṃ parameṣṭhinam| vidhāya dattavān vedānaśeṣānātmaniḥ sṛtān||

अहमेव हि सर्वेषां योगिनां गुरुरव्ययः। धार्मिकाणां च गोप्ताहं निहन्ता वेदविद्विषाम।।

ahameva hi sarveṣāṃ yogināṃ gururavyayaḥ| dhārmikāṇāṃ ca goptāhaṃ nihantā vedavidviṣām||

प्रधानात क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात। प्रादुरासीन्महद बीजं प्रधानपुरुषात्मकम।।

pradhānāt kṣobhyamāṇācca tathā puṃsaḥ purātanāt| prādurāsīnmahad bījaṃ pradhānapuruṣātmakam||

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः। प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत स्मृतम।।

mahānātmā matirbrahmā prabuddhiḥ khyātirīśvaraḥ| prajñādhṛtiḥ smṛtiḥ saṃvidetasmāditi tat smṛtam||

अहं वै सर्वसंसारान्मोचको योगिनामिह। संसारहेतुरेवाहं सर्वसंसारवर्जितः।।

ahaṃ vai sarvasaṃsārānmocako yogināmiha| saṃsāraheturevāhaṃ sarvasaṃsāravarjitaḥ||

अहमेव हि संहर्ता स्त्रष्टाहं परिपालकः। मायावी मामीका शक्तिर्माया लोकविमोहिनी।।

ahameva hi saṃhartā straṣṭāhaṃ paripālakaḥ| māyāvī māmīkā śaktirmāyā lokavimohinī||

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः। त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह।।

vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasaḥ| trividho 'yamahaṅkāro mahataḥ saṃbabhūva ha||

ममैव च परा शक्तिर्या सा विद्येति गीयते। नाशयामि तया मायां योगिनां हृदि संस्थितः।।

mamaiva ca parā śaktiryā sā vidyeti gīyate| nāśayāmi tayā māyāṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitaḥ||

अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः। आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः।।

ahaṅkāro 'bimānaśca kartā mantā ca sa smṛtaḥ| ātmā ca pudgalo jīvo yataḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ||

पञ्चभूतान्यहङ्कारात तन्मात्राणि च जज्ञिरे। इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत।।

pañcabhūtānyahaṅkārāt tanmātrāṇi ca jajñire| indriyāṇi tathā devāḥ sarvaṃ tasyātmajaṃ jagat||

अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः। आधारभूतः सर्वासां निधानममृतस्य च।।

ahaṃ hi sarvaśaktīnāṃ pravartakanivartakaḥ| ādhārabhūtaḥ sarvāsāṃ nidhānamamṛtasya ca||

मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः। येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति।।

manastvavyaktajaṃ proktaṃ vikāraḥ prathamaḥ smṛtaḥ| yenāsau jāyate kartā bhūtādīṃścānupaśyati||

एका सर्वान्तरा शक्तिः करोति विविधं जगत। आस्थाय ब्रह्माणो रूपं मन्मयी मदधिष्ठिता।।

ekā sarvāntarā śaktiḥ karoti vividhaṃ jagat| āsthāya brahmāṇo rūpaṃ manmayī madadhiṣṭhitā||

वैकारिकादहङ्कारात सर्गो वैकारिको ऽभवत। तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश।।

vaikārikādahaṅkārāt sargo vaikāriko 'bhavat| taijasānīndriyāṇi syurdevā vaikārikā daśa||

अन्या च शक्तिर्विपुला संस्थापयति मे जगत। भूत्वा नारायणो ऽनन्तो जगन्नाथो जगन्मयः।।

anyā ca śaktirvipulā saṃsthāpayati me jagat| bhūtvā nārāyaṇo 'nanto jagannātho jaganmayaḥ||

तृतीया महती शक्तिर्निहन्ति सकलं जगत। तामसी मे समाख्याता कालाख्या रुद्ररूपिणी।।

tṛtīyā mahatī śaktirnihanti sakalaṃ jagat| tāmasī me samākhyātā kālākhyā rudrarūpiṇī||

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम। भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन प्रजाः।।

ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam| bhūtatanmātrasargo 'yaṃ bhūtāderabhavan prajāḥ||

ध्यानेन मां प्रपश्यन्ति केचिज्ज्ञानेन चापरे। अपरे भक्तियोगेन कर्मयोगेन चापरे।।

dhyānena māṃ prapaśyanti kecijjñānena cāpare| apare bhaktiyogena karmayogena cāpare||

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह। आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम।।

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarja ha| ākāśaṃ śuṣiraṃ tasmādutpannaṃ śabdalakṣaṇam||

सर्वेषामेव भक्तानामिष्टः प्रियतरो मम। यो हि ज्ञानेन मां नित्यमाराधयति नान्यथा।।

sarveṣāmeva bhaktānāmiṣṭaḥ priyataro mama| yo hi jñānena māṃ nityamārādhayati nānyathā||

आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह। वायुरुत्पद्यते तस्मात तस्य स्पर्शो गुणो मतः।।

ākāśastu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha| vāyurutpadyate tasmāt tasya sparśo guṇo mataḥ||

अन्ये च ये त्रयो भक्ता मदाराधनकाङ्क्षिणः। ते ऽपि मां प्राप्नुवन्त्येव नावर्तन्ते च वै पुनः।।

anye ca ye trayo bhaktā madārādhanakāṅkṣiṇaḥ| te 'pi māṃ prāpnuvantyeva nāvartante ca vai punaḥ||

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह। ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते।।

vāyuścāpi vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha| jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate||

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह। संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु।।

jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha| saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni tu||

मया ततमिदं कृत्सनं प्रधानपुरुषात्मकम। मय्येव संस्थितं विश्वं मया संप्रेर्यते जगत।।

mayā tatamidaṃ kṛtsanaṃ pradhānapuruṣātmakam| mayyeva saṃsthitaṃ viśvaṃ mayā saṃpreryate jagat||

नाहं प्रेरयिता विप्राः परमं योगमाश्रितः। प्रेरयामि जगत्कृत्स्नमेतद्यो वेद सो ऽमृतः।।

nāhaṃ prerayitā viprāḥ paramaṃ yogamāśritaḥ| prerayāmi jagatkṛtsnametadyo veda so 'mṛtaḥ||

आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे। संघातो जायते तस्मात तस्य गन्धो गुणो मतः।।

āpaścāpi vikurvantyo gandhamātraṃ sasarjire| saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ||

आकाशं शब्दमात्रं यत स्पर्शमात्रं समावृणोत। द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत।।

ākāśaṃ śabdamātraṃ yat sparśamātraṃ samāvṛṇot| dviguṇastu tato vāyuḥ śabdasparśātmako 'bhavat||

पश्याम्यशेषमेवेदं वर्तमानं स्वभावतः। करोति कालो भगवान महायोगेश्वरः स्वयम।।

paśyāmyaśeṣamevedaṃ vartamānaṃ svabhāvataḥ| karoti kālo bhagavān mahāyogeśvaraḥ svayam||

योगः संप्रोच्यते योगी माया शास्त्रेषु सूरिभिः। योगेश्वरो ऽसौ भगवान महादेवो महान प्रभुः।।

yogaḥ saṃprocyate yogī māyā śāstreṣu sūribhiḥ| yogeśvaro 'sau bhagavān mahādevo mahān prabhuḥ||

रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ। त्रिगुणः स्यात ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान।।

rūpaṃ tathaivāviśataḥ śabdasparśau guṇāvubhau| triguṇaḥ syāt tato vahniḥ sa śabdasparśarūpavān||

शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन। तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः।।

śabda sparśaśca rūpaṃ ca rasamātraṃ samāviśan| tasmāccaturguṇā āpo vijñeyāstu rasātmikāḥ||

महत्त्वं सर्वतत्त्वानां परत्वात परमेष्ठिनः। प्रोच्यते भगवान ब्रह्मा महान ब्रह्ममयो ऽमलः।।

mahattvaṃ sarvatattvānāṃ paratvāt parameṣṭhinaḥ| procyate bhagavān brahmā mahān brahmamayo 'malaḥ||

यो मामेवं विजानाति महायोगेश्वरेश्वरम। सो ऽविकल्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः।।

yo māmevaṃ vijānāti mahāyogeśvareśvaram| so 'vikalpena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ||

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन। तसमात पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaṃ samāviśan| tasamāt pañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu śabdyate||

सो ऽहं प्रेरयिता देवः परमानन्दमाश्रितः। नृत्यामि योगी सततं यस्तद वेद स वेदवित।।

so 'haṃ prerayitā devaḥ paramānandamāśritaḥ| nṛtyāmi yogī satataṃ yastad veda sa vedavit||

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः। परस्परानुप्रवेशाद धारयन्ति परस्परम।।

śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ| parasparānupraveśād dhārayanti parasparam||

एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात। नाशक्नुवन प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः।।

ete sapta mahātmāno hyanyonyasya samāśrayāt| nāśaknuvan prajāḥ straṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ||

इति गुह्यतमं ज्ञानं सर्ववेदेषु निष्ठितम। प्रसन्नचेतसे देयं धार्मिकायाहिताग्नये।।

iti guhyatamaṃ jñānaṃ sarvavedeṣu niṣṭhitam| prasannacetase deyaṃ dhārmikāyāhitāgnaye||

पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च। महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते।।

puruṣādhiṣṭhitātvācca avyaktānugraheṇa ca| mahādādayo viśeṣāntā hmaṇḍamutpādayanti te||

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत। विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद बृहत तदुदकेशयम।।

ekakālasamutpannaṃ jalabudbudavacca tat| viśeṣebhyo 'ṇḍamabhavad bṛhat tadudakeśayam||

तस्मिन कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः। प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः।।

tasmin kāryasya karaṇaṃ saṃsiddhiḥ parameṣṭhinaḥ| prākṛte 'ṇḍe vivṛttaḥ sa kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ||

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते। आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत।।

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate| ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata||

यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात परतः स्थितम। हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम।।

yamāhuḥ puruṣaṃ haṃsaṃ pradhānāt parataḥ sthitam| hiraṇyagarbhaṃ kapilaṃ chandomūrti sanātanam||

मेरुरुल्बमभूत तस्य जरायुश्चापि पर्वताः। गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन परमात्मनः।।

merurulbamabhūt tasya jarāyuścāpi parvatāḥ| garbhodakaṃ samudrāśca tasyāsan paramātmanaḥ||

तस्मिन्नण्डे ऽभवद विश्वं सदेवासुरमानुषम। चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना।।

tasminnaṇḍe 'bhavad viśvaṃ sadevāsuramānuṣam| candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā||

अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम। आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः।।

adbhirdaśaguṇābhiśca bāhyato 'ṇḍaṃ samāvṛtam| āpo daśaguṇenaiva tejasā bāhyato vṛtāḥ||

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम। आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम।।

tejo daśaguṇenaiva bāhyato vāyunāvṛtam| ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ tu bhūtādināvṛtam||

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान। एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः।।

bhūtādirmahatā tadvadavyaktenāvṛto mahān| ete lokā mahātmanaḥ sarvatattvābhimāninaḥ||

वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः। ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः।।

vasanti tatra puruṣāstadātmāno vyavasthitāḥ| īśvarā yogadharmāṇo ye cānye tattvacintakāḥ||

सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः। एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम।।

sarvajñāḥ śāntarajaso nityaṃ muditamānasāḥ| etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam||

एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः। एतत प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम। प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः।।

etāvacchakyate vaktuṃ māyaiṣā gahanā dvijāḥ| etat prādhānikaṃ kāryaṃ yanmayā bījamīritam| prajāpateḥ parā mūrtiritīyaṃ vaidikī śrutiḥ||

ब्रह्माण्डमेतत सकलं सप्तलोकतलान्वितम। द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः।।

brahmāṇḍametat sakalaṃ saptalokatalānvitam| dvitīyaṃ tasya devasya śarīraṃ parameṣṭhinaḥ||

हिरण्यगर्भो भगवान ब्रह्मा वै कनकाण्डजः। तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः।।

hiraṇyagarbho bhagavān brahmā vai kanakāṇḍajaḥ| tṛtīyaṃ bhagavadrūpaṃ prāhurvedārthavedinaḥ||

रजोगुणमयं चान्यद रूपं तस्यैव धीमतः। चतुर्मुखः स भगवान जगत्सृष्टौ प्रवर्तते।।

rajoguṇamayaṃ cānyad rūpaṃ tasyaiva dhīmataḥ| caturmukhaḥ sa bhagavān jagatsṛṣṭau pravartate||

सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः। सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम।।

sṛṣṭaṃ ca pāti sakalaṃ viśvātmā viśvatomukhaḥ| sattvaṃ guṇamupāśritya viṣṇurviśveśvaraḥ svayam||

अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः। तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत।।

antakāle svayaṃ devaḥ sarvātmā parameśvaraḥ| tamoguṇaṃ samāśritya rudraḥ saṃharate jagat||

एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः। सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः। एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः।।

eko 'pi sanmahādevastridhāsau samavasthitaḥ| sargarakṣālayaguṇairnirguṇo 'pi nirañjanaḥ| ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ||

योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च। नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया।।

yogeśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca| nānākṛtikriyārūpanāmavanti svalīlayā||

हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः। त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते। सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः।।

hitāya caiva bhaktānāṃ sa eva grasate punaḥ| tridhā vibhajya cātmānaṃ traikālye saṃpravartate| sṛjate grasate caiva vīkṣate ca viśeṣataḥ||

यस्मात सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः। गुणात्मकत्वात त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते।।

yasmāt sṛṣṭvānugṛhṇāti grasate ca punaḥ prajāḥ| guṇātmakatvāt traikālye tasmādekaḥ sa ucyate||

अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः। आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः।।

agre hiraṇyagarbhaḥ sa prādurbhūtaḥ sanātanaḥ| āditvādādidevo 'sau ajātatvādajaḥ smṛtaḥ||

पातियस्मात प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः। देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः।।

pātiyasmāt prajāḥ sarvāḥ prajāpatiriti smṛtaḥ| deveṣu ca mahādevo māhadeva iti smṛtaḥ||

बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात परमेश्वरः। वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः।।

bṛhattvācca smṛto brahmā paratvāt parameśvaraḥ| vaśitvādapyavaśyatvādīśvaraḥ paribhāṣitaḥ||

ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः। अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात स्वयंभूरिति स स्मृतः।।

ṛṣiḥ sarvatragatvena hariḥ sarvaharo yataḥ| anutpādācca pūrvatvāt svayaṃbhūriti sa smṛtaḥ||

नराणामयनो यस्मात तेन नारायणः स्मृतः। हरः संसारहरणाद विभुत्वाद विष्णुरुच्यते।।

narāṇāmayano yasmāt tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ| haraḥ saṃsāraharaṇād vibhutvād viṣṇurucyate||

भगवान सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः। सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात सर्वः सर्वमयो यतः।।

bhagavān sarvavijñānādavanādomiti smṛtaḥ| sarvajñaḥ sarvavijñānāt sarvaḥ sarvamayo yataḥ||

शिवः स निर्मलो यस्माद विभुः सर्वगतो यतः। तारणात सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते।।

śivaḥ sa nirmalo yasmād vibhuḥ sarvagato yataḥ| tāraṇāt sarvaduḥ khānāṃ tārakaḥ parigīyate||

बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत। अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः।।

bahunātra kimuktena sarvaṃ brahmamayaṃ jagat| anekabhedabhinnastu krīḍate parameśvaraḥ||

इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात कथितो मया। अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत।।

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃkṣepāt kathito mayā| abuddhipūrvako viprā brāhmīṃ sṛṣṭiṃ nibodhata||