प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा। ससर्ज देवान गन्धर्वान ऋषींश्चैवासुरोरगान।।

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā| sasarja devān gandharvān ṛṣīṃścaivāsuroragān||

वेदं वेदौ तथा वेदान वेदान वा चतुरो द्विजाः। अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद द्विजोत्तमः।।

vedaṃ vedau tathā vedān vedān vā caturo dvijāḥ| adhītya cādhigamyārthaṃ tataḥ snāyād dvijottamaḥ||

गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया। चीर्णव्रतो ऽथ युक्तात्मा सशक्तः स्नातुमर्हति।।

gurave tu varaṃ dattvā snāyīta tadanujñayā| cīrṇavrato 'tha yuktātmā saśaktaḥ snātumarhati||

यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः। तदा ससर्ज भूतानि मैथुनेनैव धर्मतः।।

yadāsya sṛjamānasya na vyavardhanta tāḥ prajāḥ| tadā sasarja bhūtāni maithunenaiva dharmataḥ||

वैणवीं धारयेद यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम। यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम।।

vaiṇavīṃ dhārayed yaṣṭimantarvāsastathottaram| yajñopavītadvitayaṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum||

असिक्न्यां जनयामास वीरणस्य प्रजापतेः। सुतायां धर्मयुक्तायां पुत्राणां तु सहस्त्रकम।।

asiknyāṃ janayāmāsa vīraṇasya prajāpateḥ| sutāyāṃ dharmayuktāyāṃ putrāṇāṃ tu sahastrakam||

तेषु पुत्रेषु नष्टेषु मायया नारदस्य सः। षष्टिं दक्षो ऽसृजत कन्या वैरण्यां वै प्रजापतिः।।

teṣu putreṣu naṣṭeṣu māyayā nāradasya saḥ| ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjat kanyā vairaṇyāṃ vai prajāpatiḥ||

छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ। रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः।।

chatraṃ coṣṇīṣamamalaṃ pāduke cāpyupānahau| raukme ca kuṇḍale vedaṃ kṛttakeśanakhaḥ śuciḥ||

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद बहिर्माल्यं न धारयेत। अन्यत्रकाञ्चनाद विप्रोनरक्तां बिभृयात स्त्रजम।।

svādhyāye nityayuktaḥ syād bahirmālyaṃ na dhārayet| anyatrakāñcanād vipronaraktāṃ bibhṛyāt strajam||

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। विंशत सप्त च सोमाय चतस्त्रो ऽरिष्टनेमिने।।

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa| viṃśat sapta ca somāya catastro 'riṣṭanemine||

शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः। न जीर्णमलवद्वासा भवेद वै विभवे सति।।

śuklāmbaradharo nityaṃ sugandhaḥ priyadarśanaḥ| na jīrṇamalavadvāsā bhaved vai vibhave sati||

द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते। द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत तासां वक्ष्ये ऽथ निस्तरम।।

dve caiva bahuputrāya dve kṛśāśvāya dhīmate| dve caivāṅgirase tadvat tāsāṃ vakṣye 'tha nistaram||

अरुन्धती वसुर्जामी लम्बा भानुर्मरुत्वती। संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी।।

arundhatī vasurjāmī lambā bhānurmarutvatī| saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca bhāminī||

न रक्तमुल्बणं चान्यधृतं वासो न कुण्डिकाम। नोपानहौ स्त्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत।।

na raktamulbaṇaṃ cānyadhṛtaṃ vāso na kuṇḍikām| nopānahau strajaṃ cātha pāduke ca prayojayet||

उपवीतमलङ्कारं दर्भान कृष्णाजिनानि च। नापसव्यं परीदध्याद वासो न विकृतं वसेत।।

upavītamalaṅkāraṃ darbhān kṛṣṇājināni ca| nāpasavyaṃ parīdadhyād vāso na vikṛtaṃ vaset||

धर्मपत्न्यो दश त्वेतास्तासां पुत्रान निबोधत। विश्वाया विश्वदेवास्तु साध्या साध्यानजीजनत।।

dharmapatnyo daśa tvetāstāsāṃ putrān nibodhata| viśvāyā viśvadevāstu sādhyā sādhyānajījanat||

आहरेद विधिवद दारान सदृशानात्मनः शुभान। रूपलक्षणसंयुक्तान योनिदोषविवर्जितान।।

āhared vidhivad dārān sadṛśānātmanaḥ śubhān| rūpalakṣaṇasaṃyuktān yonidoṣavivarjitān||

मरुत्वन्तो मरुत्वत्यां वसवो ऽष्टौ वसोः सुताः। भानोस्तु भानवश्चैव मुहूर्ता वै मुहूर्तजाः।।

marutvanto marutvatyāṃ vasavo 'ṣṭau vasoḥ sutāḥ| bhānostu bhānavaścaiva muhūrtā vai muhūrtajāḥ||

लम्बायाश्चाथ घोषो वै नागवीथी तु जामिजा। पृथिवीविषयं सर्वमरुन्दत्यामजायत। संकल्पायास्तु संकल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः।।

lambāyāścātha ghoṣo vai nāgavīthī tu jāmijā| pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundatyāmajāyata| saṃkalpāyāstu saṃkalpo dharmaputrā daśa smṛtāḥ||

अमातृगोत्रप्रभवामसमानर्षिगोत्रजाम। आहरेद ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम।।

amātṛgotraprabhavāmasamānarṣigotrajām| āhared brāhmaṇo bhāryāṃ śīlaśaucasamanvitām||

आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलो ऽनलः। प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः।।

āpo dhruvaśca somaśca dharaścaivānilo 'nalaḥ| pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ||

ऋतुकालाभिगामी स्याद यावत पुत्रो ऽभिजायते। वर्जयेत प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु।।

ṛtukālābhigāmī syād yāvat putro 'bhijāyate| varjayet pratiṣiddhāni prayatnena dināni tu||

आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो धुनिस्तथा। ध्रुवस्य पुत्रो भगवान कालो लोकप्रकालनः।।

āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śrānto dhunistathā| dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ||

षष्ठ्यष्टमीं पञ्चदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम। ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि।।

ṣaṣṭhyaṣṭamīṃ pañcadaśīṃ dvādaśīṃ ca caturdaśīm| brahmacārī bhavennityaṃ tadvajjanmatrayāhani||

सोमस्य भगवान वर्चा धरस्य द्रविणः सुतः। पुरोजवो ऽनिलस्य स्यादविज्ञातगतिस्तथा।।

somasya bhagavān varcā dharasya draviṇaḥ sutaḥ| purojavo 'nilasya syādavijñātagatistathā||

आदधीतावसथ्याग्निं जुहुयाज्जातवेदसम। व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत।।

ādadhītāvasathyāgniṃ juhuyājjātavedasam| vratāni snātako nityaṃ pāvanāni ca pālayet||

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः। अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान।।

vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryādatandritaḥ| akurvāṇaḥ patatyāśu narakānatibhīṣaṇān||

कुमारो ह्यनलस्यासीत सेनापतिरिति स्मृतः। देवलो भगवान योगी प्रत्यूषस्याभवत सुतः। विश्वकर्मा प्रभासस्य शिल्पकर्ता प्रजापतिः।।

kumāro hyanalasyāsīt senāpatiriti smṛtaḥ| devalo bhagavān yogī pratyūṣasyābhavat sutaḥ| viśvakarmā prabhāsasya śilpakartā prajāpatiḥ||

अदितिर्दितिर्दनुस्तद्वदरिष्टा सुरसा तथा। सुरभिर्विनता चैव ताम्र क्रोधवशा इरा। कद्रुर्मुनिश्च धर्मज्ञा तत्पुत्रान वै निबोधत।।

aditirditirdanustadvadariṣṭā surasā tathā| surabhirvinatā caiva tāmra krodhavaśā irā| kadrurmuniśca dharmajñā tatputrān vai nibodhata||

अब्यसेत प्रयतो वेदं महायज्ञान न हापयेत। कुर्याद गृह्याणि कर्माणि संध्योपासनमेव च।।

abyaset prayato vedaṃ mahāyajñān na hāpayet| kuryād gṛhyāṇi karmāṇi saṃdhyopāsanameva ca||

अंशो धाता भगस्त्वष्टा मित्रो ऽथ वरुणोरऽयमा। विवस्वान सविता पूषा ह्यंशुमान विष्णुरेव च।।

aṃśo dhātā bhagastvaṣṭā mitro 'tha varuṇor'yamā| vivasvān savitā pūṣā hyaṃśumān viṣṇureva ca||

सख्यं समाधैकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा। दैवतान्यपि गच्छेत कुर्याद भार्याभिपोषणम।।

sakhyaṃ samādhaikaiḥ kuryādupeyādīśvaraṃ sadā| daivatānyapi gaccheta kuryād bhāryābhipoṣaṇam||

न धर्मं ख्यापयेद विद्वान न पापं गूहयेदपि। कुर्वोतात्महितं नित्यं सर्वभूतानिकम्पकः।।

na dharmaṃ khyāpayed vidvān na pāpaṃ gūhayedapi| kurvotātmahitaṃ nityaṃ sarvabhūtānikampakaḥ||

तुषिता नाम ते पूर्वं चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। वैवस्वते ऽन्तरे प्रोक्ता आदित्याश्चादितेः सुताः।।

tuṣitā nāma te pūrvaṃ cākṣuṣasyāntare manoḥ| vaivasvate 'ntare proktā ādityāścāditeḥ sutāḥ||

वयसः कर्मणोरऽथस्य श्रुतस्याभिजनस्य च। वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन विचरेत सदा।।

vayasaḥ karmaṇor'thasya śrutasyābhijanasya ca| veṣavāgbuddhisārūpyamācaran vicaret sadā||

दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद बलसंयुतम। हिरण्यकशिपुं ज्येष्ठं हिरण्याक्षं तथापरम।।

ditiḥ putradvayaṃ lebhe kaśyapād balasaṃyutam| hiraṇyakaśipuṃ jyeṣṭhaṃ hiraṇyākṣaṃ tathāparam||

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो महाबलपराक्रमः। आराध्य तपसा देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम। दृष्ट्वालेभेवरान दिव्यान स्तुत्वासौ विविधैः स्तवै।।

hiraṇyakaśipurdaityo mahābalaparākramaḥ| ārādhya tapasā devaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam| dṛṣṭvālebhevarān divyān stutvāsau vividhaiḥ stavai||

श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक साधुभिर्यश्च सेवितः। तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित।।

śrutismṛtyuditaḥ samyak sādhubhiryaśca sevitaḥ| tamācāraṃ niṣeveta nehetānyatra karhicit||

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः। तेन यायात सतां मार्गं तेन गच्छन न रिष्यति।।

yenāsya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ| tena yāyāt satāṃ mārgaṃ tena gacchan na riṣyati||

अथ तस्य बलाद देवाः सर्व एव सुरर्षयः। बाधितास्ताडिता जग्मुर्देवदेवं पितामहम।।

atha tasya balād devāḥ sarva eva surarṣayaḥ| bādhitāstāḍitā jagmurdevadevaṃ pitāmaham||

नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान। सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते।।

nityaṃ svādhyāyaśīlaḥ syānnityaṃ yajñopavītavān| satyavādī jitakrodho brahmabhūyāya kalpate||

शरण्यं शरणं देवं शंभुं सर्वजगन्मयम। ब्रह्माणं लोककर्तारं त्रातारं पुरुषं परम। कूटस्थं जगतामेकं पुराणं पुरुषोत्तमम।।

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ śaṃbhuṃ sarvajaganmayam| brahmāṇaṃ lokakartāraṃ trātāraṃ puruṣaṃ param| kūṭasthaṃ jagatāmekaṃ purāṇaṃ puruṣottamam||

स याचितो देववरैर्मुनिभिश्च मुनीश्वराः। सर्वदेवहितार्थाय जगाम कमलासनः।।

sa yācito devavarairmunibhiśca munīśvarāḥ| sarvadevahitārthāya jagāma kamalāsanaḥ||

संध्यास्नानपरो नित्यं ब्रह्मयज्ञुपरायणः। अनसूयी मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रेत्य वर्धते।।

saṃdhyāsnānaparo nityaṃ brahmayajñuparāyaṇaḥ| anasūyī mṛdurdānto gṛhasthaḥ pretya vardhate||

वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः। सावित्रीजाप्यनिरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही।।

vītarāgabhayakrodho lobhamohavivarjitaḥ| sāvitrījāpyanirataḥ śrāddhakṛnmucyate gṛhī||

संस्तूयमानः प्रणतैर्मुनीन्द्रैरमरैरपि। क्षीरोदस्योत्तरं कूलं यत्रास्ते हरिरीश्वरः।।

saṃstūyamānaḥ praṇatairmunīndrairamarairapi| kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ yatrāste harirīśvaraḥ||

मातापित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः। दान्तो यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते।।

mātāpitrorhite yukto gobrāhmaṇahite rataḥ| dānto yajvā devabhakto brahmaloke mahīyate||

दृष्ट्वा देवं जगद्योनिं विष्णुं विश्वगुरुं शिवम। ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिरभाषत।।

dṛṣṭvā devaṃ jagadyoniṃ viṣṇuṃ viśvaguruṃ śivam| vavande caraṇau mūrdhnā kṛtāñjalirabhāṣata||

त्रिवर्गसेवी सततं देवतानां च पूजनम। कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत प्रयतः सुरान।।

trivargasevī satataṃ devatānāṃ ca pūjanam| kuryādaharaharnityaṃ namasyet prayataḥ surān||

त्वं गतिः सर्वभूतानामनन्तो ऽस्यखिलात्मकः। व्यापी सर्वामरवपुर्महायोगी सनातनः।।

tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāmananto 'syakhilātmakaḥ| vyāpī sarvāmaravapurmahāyogī sanātanaḥ||

विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः। गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत।।

vibhāgaśīlaḥ satataṃ kṣamāyukto dayālukaḥ| gṛhasthastu samākhyāto na gṛheṇa gṛhī bhavet||

त्वमात्मा सर्वभूतानां प्रधानं प्रकृतिः परा। वैराग्यैश्वर्यनिरतो रागातीतो निरञ्जनः।।

tvamātmā sarvabhūtānāṃ pradhānaṃ prakṛtiḥ parā| vairāgyaiśvaryanirato rāgātīto nirañjanaḥ||

त्वं कर्ता चैव भर्ता च निहन्ता सुरविद्विषाम। त्रातुमर्हस्यनन्तेश त्राता हि परमेश्वरः।।

tvaṃ kartā caiva bhartā ca nihantā suravidviṣām| trātumarhasyananteśa trātā hi parameśvaraḥ||

क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः। अध्यात्मनिरतं ज्ञानमेतद ब्राह्मणलक्षणम।।

kṣamā dayā ca vijñānaṃ satyaṃ caiva damaḥ śamaḥ| adhyātmanirataṃ jñānametad brāhmaṇalakṣaṇam||

एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः। यथाशक्तिं चरन कर्म निन्दितानि विवर्जयेत।।

etasmānna pramādyeta viśeṣeṇa dvijottamaḥ| yathāśaktiṃ caran karma ninditāni vivarjayet||

इत्थं स विष्णुर्भगवान ब्रह्मणा संप्रबोधितः। प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षः पीतवासासुरद्विषः।।

itthaṃ sa viṣṇurbhagavān brahmaṇā saṃprabodhitaḥ| provāconnidrapadmākṣaḥ pītavāsāsuradviṣaḥ||

विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम। गृहस्थो मुच्यते बन्धात नात्र कार्या विचारणा।।

vidhūya mohakalilaṃ labdhvā yogamanuttamam| gṛhastho mucyate bandhāt nātra kāryā vicāraṇā||

किमर्थं सुमहावीर्याः सप्रजापतिकाः सुराः। इमं देशमनुप्राप्ताः किं वा कार्यं करोमि वः।।

kimarthaṃ sumahāvīryāḥ saprajāpatikāḥ surāḥ| imaṃ deśamanuprāptāḥ kiṃ vā kāryaṃ karomi vaḥ||

हिरण्यकशिपुर्नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः। बाधते भगवन दैत्यो देवान सर्वान सहर्षिभिः।।

hiraṇyakaśipurnāma brahmaṇo varadarpitaḥ| bādhate bhagavan daityo devān sarvān saharṣibhiḥ||

विगर्हातिक्रमाक्षेपहिंसाबन्धवधात्मनाम। अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा।।

vigarhātikramākṣepahiṃsābandhavadhātmanām| anyamanyusamutthānāṃ doṣāṇāṃ marṣaṇaṃ kṣamā||

स्वदुः खेष्विव कारुण्यं परदुः खेषु सौहृदात। दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद धर्मस्य साधनम।।

svaduḥ kheṣviva kāruṇyaṃ paraduḥ kheṣu sauhṛdāt| dayeti munayaḥ prāhuḥ sākṣād dharmasya sādhanam||

अवध्यः सर्वभूतानां त्वामृते पुरुषोत्तम। हन्तुमर्हसि सर्वेषां त्वं त्रातासि जगन्मय।।

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ tvāmṛte puruṣottama| hantumarhasi sarveṣāṃ tvaṃ trātāsi jaganmaya||

श्रुत्वा तद्दैवतैरुक्तं स विष्णुर्लोकभावनः। वधाय दैत्यमुख्यस्य सो ऽसृजत पुरुषं स्वयम।।

śrutvā taddaivatairuktaṃ sa viṣṇurlokabhāvanaḥ| vadhāya daityamukhyasya so 'sṛjat puruṣaṃ svayam||

चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यतार्थतः। विज्ञानमिति तद विद्याद येन धर्मो विवर्धते।।

caturdaśānāṃ vidyānāṃ dhāraṇaṃ hi yatārthataḥ| vijñānamiti tad vidyād yena dharmo vivardhate||

अधीत्य विधिवद विद्यामर्थं चैवोपलभ्य तु। धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद विज्ञानमिष्यते।।

adhītya vidhivad vidyāmarthaṃ caivopalabhya tu| dharmakāryānnivṛttaścenna tad vijñānamiṣyate||

मेरुपर्वतवर्ष्माणं घोररूपं भयानकम। शङ्खचक्रगदापाणिं तं प्राह गरुडध्वजः।।

meruparvatavarṣmāṇaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam| śaṅkhacakragadāpāṇiṃ taṃ prāha garuḍadhvajaḥ||

हत्वा तं दैत्यराजं त्वं हिरण्यकशिपुं पुनः। इमं देशं समागन्तुं क्षिप्रमर्हसि पौरुषात।।

hatvā taṃ daityarājaṃ tvaṃ hiraṇyakaśipuṃ punaḥ| imaṃ deśaṃ samāgantuṃ kṣipramarhasi pauruṣāt||

सत्येन लोकाञ्जयति सत्यं तत्परमं पदम। यथाभूतप्रवाद तु सत्यमाहुर्मनीषिणः।।

satyena lokāñjayati satyaṃ tatparamaṃ padam| yathābhūtapravād tu satyamāhurmanīṣiṇaḥ||

निशम्य वैष्णवं वाक्यं प्रणम्य पुरुषोत्तमम। महापुरुषमव्यक्तं ययौ दैत्यमहापुरम।।

niśamya vaiṣṇavaṃ vākyaṃ praṇamya puruṣottamam| mahāpuruṣamavyaktaṃ yayau daityamahāpuram||

दमः शरीरोपरमः शमः प्रज्ञाप्रिसादजः। अध्यात्ममक्षरं विद्याद यत्र गत्वा न शोचति।।

damaḥ śarīroparamaḥ śamaḥ prajñāprisādajaḥ| adhyātmamakṣaraṃ vidyād yatra gatvā na śocati||

विमुञ्चन भैरवं नादं शङ्खचक्रगदाधरः। आरुह्य गरुडं देवो महामेरुरिवापरः।।

vimuñcan bhairavaṃ nādaṃ śaṅkhacakragadādharaḥ| āruhya garuḍaṃ devo mahāmerurivāparaḥ||

यया स देवो भगवान विद्यया वेद्यते परः। साक्षाद देवो महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम।।

yayā sa devo bhagavān vidyayā vedyate paraḥ| sākṣād devo mahādevastajjñānamiti kīrtitam||

तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः। महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम।।

tanniṣṭhastatparo vidvānnityamakrodhanaḥ śuciḥ| mahāyajñaparo vipro labhate tadanuttamam||

आकर्ण्य दैत्यप्रवरा महामेघरवोपमम। समाचचक्षिरे नादं तदा दैत्यपतेर्भयात।।

ākarṇya daityapravarā mahāmegharavopamam| samācacakṣire nādaṃ tadā daityapaterbhayāt||

धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत। न हि देहं विना रुद्रः पुरुषैर्विद्यते परः।।

dharmasyāyatanaṃ yatnāccharīraṃ paripālayet| na hi dehaṃ vinā rudraḥ puruṣairvidyate paraḥ||

कश्चिदागच्छति महान पुरुषो देवचोदितः। विमुञ्चन भैरवं नादं तं जानीमो ऽमरार्दन।।

kaścidāgacchati mahān puruṣo devacoditaḥ| vimuñcan bhairavaṃ nādaṃ taṃ jānīmo 'marārdana||

ततः सहासुरवरैर्हिरण्यकशिपुः स्वयम। संनद्धैः सायुधैः पुत्रैः प्रह्रादाद्यैस्तदा ययौ।।

tataḥ sahāsuravarairhiraṇyakaśipuḥ svayam| saṃnaddhaiḥ sāyudhaiḥ putraiḥ prahrādādyaistadā yayau||

नित्यधर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः। न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत।।

nityadharmārthakāmeṣu yujyeta niyato dvijaḥ| na dharmavarjitaṃ kāmamarthaṃ vā manasā smaret||

दृष्ट्वा तं गरुडासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम। पुरुषं पर्वताकारं नारायणमिवापरम।।

dṛṣṭvā taṃ garuḍāsīnaṃ sūryakoṭisamaprabham| puruṣaṃ parvatākāraṃ nārāyaṇamivāparam||

सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत। धर्मो हि भगवान देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु।।

sīdannapi hi dharmeṇa na tvadharmaṃ samācaret| dharmo hi bhagavān devo gatiḥ sarveṣu jantuṣu||

भूतानां प्रियकारी स्यात न परद्रोहकर्मधीः। न वेददेवतानिन्दां कुर्यात तैश्च न संवसेत।।

bhūtānāṃ priyakārī syāt na paradrohakarmadhīḥ| na vedadevatānindāṃ kuryāt taiśca na saṃvaset||

दुद्रुवुः केचिदन्योन्ममूचुः संभ्रान्तलोचनाः। अयं स देवो देवानां गोप्ता नारायणो रिपुः।।

dudruvuḥ kecidanyonmamūcuḥ saṃbhrāntalocanāḥ| ayaṃ sa devo devānāṃ goptā nārāyaṇo ripuḥ||

अस्माकमव्ययो नूनं तत्सुतो वा समागतः। इत्युक्त्वा शस्त्रवर्षाणि ससृजुः पुरुषाय ते। तानि चाशेषतो देवो नाशयामास लीलया।।

asmākamavyayo nūnaṃ tatsuto vā samāgataḥ| ityuktvā śastravarṣāṇi sasṛjuḥ puruṣāya te| tāni cāśeṣato devo nāśayāmāsa līlayā||

यस्त्विमं नियतं विप्रो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः। अध्यापयेत श्रावयेद वा ब्रह्मलोके महीयते।।

yastvimaṃ niyataṃ vipro dharmādhyāyaṃ paṭhecchuciḥ| adhyāpayet śrāvayed vā brahmaloke mahīyate||

तदा हिरण्यकशिपोश्चत्वारः प्रथितौजसः। पुत्रा नारायणोद्भूतं युयुधुर्मेघनिः स्वनाः। प्रह्रादश्चाप्यनुह्रादः संह्रादो ह्राद एव च।।

tadā hiraṇyakaśipoścatvāraḥ prathitaujasaḥ| putrā nārāyaṇodbhūtaṃ yuyudhurmeghaniḥ svanāḥ| prahrādaścāpyanuhrādaḥ saṃhrādo hrāda eva ca||

प्रह्रादः प्राहिणोद ब्राह्ममनुह्रादो ऽथ वैष्णवम। संह्रादश्चापि कौमारमाग्नेयं ह्राद एव च।।

prahrādaḥ prāhiṇod brāhmamanuhrādo 'tha vaiṣṇavam| saṃhrādaścāpi kaumāramāgneyaṃ hrāda eva ca||

तानि तं पुरुषं प्राप्य चत्वार्यस्त्राणि वैष्णवम। न शेकुर्बाधितुं विष्णुं वासुदेवं यथा तथा।।

tāni taṃ puruṣaṃ prāpya catvāryastrāṇi vaiṣṇavam| na śekurbādhituṃ viṣṇuṃ vāsudevaṃ yathā tathā||

अथासौ चतुरः पुत्रान महाबाहुर्महाबलः। प्रगृह्य पादेषु करैः संचिक्षेप ननाद च।।

athāsau caturaḥ putrān mahābāhurmahābalaḥ| pragṛhya pādeṣu karaiḥ saṃcikṣepa nanāda ca||

विमुक्तेष्वथ पुत्रेषु हिरण्यकशिपुः स्वयम। पादेन ताडयामास वेगेनोरसि तं बली।।

vimukteṣvatha putreṣu hiraṇyakaśipuḥ svayam| pādena tāḍayāmāsa vegenorasi taṃ balī||

स तेन पीडितो ऽत्यर्थं गरुडेन तथाऽशुगः। अदृश्यः प्रययौ तूर्णं यत्र नारायणः प्रभुः। गत्वा विज्ञापयामास प्रवृत्तमखिलं तथा।।

sa tena pīḍito 'tyarthaṃ garuḍena tathā'śugaḥ| adṛśyaḥ prayayau tūrṇaṃ yatra nārāyaṇaḥ prabhuḥ| gatvā vijñāpayāmāsa pravṛttamakhilaṃ tathā||

संचिन्त्य मनसा देवः सर्वज्ञानमयो ऽमलः। नरस्यार्धतनुं कृत्वा सिंहस्यार्धतनुं तथा।।

saṃcintya manasā devaḥ sarvajñānamayo 'malaḥ| narasyārdhatanuṃ kṛtvā siṃhasyārdhatanuṃ tathā||

नृसिंहवपुरव्यक्तो हिरण्यकशिपोः पुरे। आविर्बभूव सहसा मोहयन दैत्यपुङ्गवान।।

nṛsiṃhavapuravyakto hiraṇyakaśipoḥ pure| āvirbabhūva sahasā mohayan daityapuṅgavān||

दंष्ट्राकरालो योगात्मा युगान्तदहनोपमः। समारुह्यात्मनः शक्तिं सर्वसंहारकारिकाम। भाति नारायणो ऽनन्तो यथा मध्यन्दिने रविः।।

daṃṣṭrākarālo yogātmā yugāntadahanopamaḥ| samāruhyātmanaḥ śaktiṃ sarvasaṃhārakārikām| bhāti nārāyaṇo 'nanto yathā madhyandine raviḥ||

दृष्ट्वा नृसिंहवपुषं प्रह्रादं ज्येष्ठपुत्रकम। वधाय प्रेरयामास नरसिहस्य सो ऽसुरः।।

dṛṣṭvā nṛsiṃhavapuṣaṃ prahrādaṃ jyeṣṭhaputrakam| vadhāya prerayāmāsa narasihasya so 'suraḥ||

इमं नृसिंहवपुषं पूर्वस्माद बहुशक्तिकम। सहैव त्वनुजैः सर्वैर्नाशयाशु मयेरितः।।

imaṃ nṛsiṃhavapuṣaṃ pūrvasmād bahuśaktikam| sahaiva tvanujaiḥ sarvairnāśayāśu mayeritaḥ||

तत्संनियोगादसुरः प्रह्रादो विष्णुमव्ययम। युयुधे सर्वयत्नेन नरसिंहेन निर्जितः।।

tatsaṃniyogādasuraḥ prahrādo viṣṇumavyayam| yuyudhe sarvayatnena narasiṃhena nirjitaḥ||

ततः संचोदितो दैत्यो हिरण्याक्षस्तदानुजः। ध्यात्वा पशुपतेरस्त्रं ससर्ज च ननाद च।।

tataḥ saṃcodito daityo hiraṇyākṣastadānujaḥ| dhyātvā paśupaterastraṃ sasarja ca nanāda ca||

तस्य देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः। न हानिमकरोदस्त्रं यथा देवस्य शूलिनः।।

tasya devādidevasya viṣṇoramitatejasaḥ| na hānimakarodastraṃ yathā devasya śūlinaḥ||

दृष्ट्वा पराहतं त्वस्त्रं प्रह्रादो भाग्यगौरवात। मेने सर्वात्मकं देवं वासुदेवं सनातनम।।

dṛṣṭvā parāhataṃ tvastraṃ prahrādo bhāgyagauravāt| mene sarvātmakaṃ devaṃ vāsudevaṃ sanātanam||

संत्यज्य सर्वशस्त्राणि सत्त्वयुक्तेन चेतसा। ननाम शिरसा देवं योगिनां हृदयेशयम।।

saṃtyajya sarvaśastrāṇi sattvayuktena cetasā| nanāma śirasā devaṃ yogināṃ hṛdayeśayam||

स्तुत्वा नारायणैः स्तोत्रैः ऋग्यजुः सामसंभवैः। निवार्य पितरं भ्रातृन हिरण्याक्षं तदाब्रवीत।।

stutvā nārāyaṇaiḥ stotraiḥ ṛgyajuḥ sāmasaṃbhavaiḥ| nivārya pitaraṃ bhrātṛn hiraṇyākṣaṃ tadābravīt||

अयं नारायणो ऽनन्तः शाश्वतो भगवानजः। पुराणपुरुषो देवो महायोगी जगन्मयः।।

ayaṃ nārāyaṇo 'nantaḥ śāśvato bhagavānajaḥ| purāṇapuruṣo devo mahāyogī jaganmayaḥ||

अयं धाता विधाता च स्वयञ्ज्योतिर्निरञ्जनः। प्रधानपुरुषस्तत्त्वं मूलप्रकृतिरव्ययः।।

ayaṃ dhātā vidhātā ca svayañjyotirnirañjanaḥ| pradhānapuruṣastattvaṃ mūlaprakṛtiravyayaḥ||

ईश्वरः सर्वभूतानामन्तर्यामी गुणातिगः। गच्छध्वमेनं शरणं विष्णुमव्यक्तमव्ययम।।

īśvaraḥ sarvabhūtānāmantaryāmī guṇātigaḥ| gacchadhvamenaṃ śaraṇaṃ viṣṇumavyaktamavyayam||

एवमुक्ते सुदुर्बुद्धिर्हिरण्यकशिपुः स्वयम। प्रोवाच पुत्रमत्यर्थं मोहितो विष्णुमायया।।

evamukte sudurbuddhirhiraṇyakaśipuḥ svayam| provāca putramatyarthaṃ mohito viṣṇumāyayā||

अयं सर्वात्मना वध्यो नृसिंहो ऽल्पपराक्रमः। समागतो ऽस्मद्भवनमिदानीं कालचोदितः।।

ayaṃ sarvātmanā vadhyo nṛsiṃho 'lpaparākramaḥ| samāgato 'smadbhavanamidānīṃ kālacoditaḥ||

विहस्य पितरं पुत्रो वचः प्राह महामतिः। मा निन्दस्वैनमीशानं भूतानामेकमव्ययम।।

vihasya pitaraṃ putro vacaḥ prāha mahāmatiḥ| mā nindasvainamīśānaṃ bhūtānāmekamavyayam||

कथं देवो महादेवः शाश्वतः कालवर्जितः। कालेन हन्यते विष्णुः कालात्मा कालरूपधृक।।

kathaṃ devo mahādevaḥ śāśvataḥ kālavarjitaḥ| kālena hanyate viṣṇuḥ kālātmā kālarūpadhṛk||

ततः सुवर्णकशिपुर्दुरात्मा विधिचोदितः। निवारितो ऽपि पुत्रेण युयोध हरिमव्ययम।।

tataḥ suvarṇakaśipurdurātmā vidhicoditaḥ| nivārito 'pi putreṇa yuyodha harimavyayam||

संरक्तनयनो ऽन्तो हिरण्यनयनाग्रजम। नखैर्विदारयामास प्रह्रादस्यैव पश्यतः।।

saṃraktanayano 'nto hiraṇyanayanāgrajam| nakhairvidārayāmāsa prahrādasyaiva paśyataḥ||

हते हिरण्यकशिपौ हिरण्याक्षो महाबलः। विसृज्य पुत्रं प्रह्रादं दुद्रुवे भयविह्वलः।।

hate hiraṇyakaśipau hiraṇyākṣo mahābalaḥ| visṛjya putraṃ prahrādaṃ dudruve bhayavihvalaḥ||

अनुह्रादादयः पुत्रा अन्ये च शतशो ऽसुराः। नृसिंहदेहसंभूतैः सिंहैर्नोता यमालयम।।

anuhrādādayaḥ putrā anye ca śataśo 'surāḥ| nṛsiṃhadehasaṃbhūtaiḥ siṃhairnotā yamālayam||

ततः संहृत्य तद्रूपं हरिर्नारायणः प्रभुः। स्वमेव परमं रूपं ययौ नारायणाह्वयम।।

tataḥ saṃhṛtya tadrūpaṃ harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ| svameva paramaṃ rūpaṃ yayau nārāyaṇāhvayam||

गते नारायणे दैत्यः प्रह्रादो ऽसुरसत्तमः। अभिषेकेण युक्तेन हिरण्याक्षमयोजयत।।

gate nārāyaṇe daityaḥ prahrādo 'surasattamaḥ| abhiṣekeṇa yuktena hiraṇyākṣamayojayat||

स बाधयामास सुरान रणे जित्वा मुनीनपि। लब्ध्वान्धकं महापुत्रं तपसाराध्य शङ्करम।।

sa bādhayāmāsa surān raṇe jitvā munīnapi| labdhvāndhakaṃ mahāputraṃ tapasārādhya śaṅkaram||

देवाञ्जित्वा सदेवेन्द्रान बध्वाच धरणीमिमाम। नीत्वा रसातलं चक्रे वन्दीमिन्दीवरप्रभाम।।

devāñjitvā sadevendrān badhvāca dharaṇīmimām| nītvā rasātalaṃ cakre vandīmindīvaraprabhām||

ततः सब्रह्मका देवाः परिम्लानमुखश्रियः। गत्वा विज्ञापयामासुर्विष्णवे हरिमन्दिरम।।

tataḥ sabrahmakā devāḥ parimlānamukhaśriyaḥ| gatvā vijñāpayāmāsurviṣṇave harimandiram||

स चिन्तयित्वा विश्वात्मा तद्वधोपायमव्ययः। सर्वेदेवमयं शुभ्रं वाराहं वपुरादधे।।

sa cintayitvā viśvātmā tadvadhopāyamavyayaḥ| sarvedevamayaṃ śubhraṃ vārāhaṃ vapurādadhe||

गत्वा हिरण्यनयनं हत्वा तं पुरुषोत्तमः। दंष्ट्रयोद्धारयामास कल्पादौ धरणीमिमाम।।

gatvā hiraṇyanayanaṃ hatvā taṃ puruṣottamaḥ| daṃṣṭrayoddhārayāmāsa kalpādau dharaṇīmimām||

स्वामेव प्रकृतिं दिव्यां ययौ विष्णुः परं पदम।।

svāmeva prakṛtiṃ divyāṃ yayau viṣṇuḥ paraṃ padam||

तस्मिन हते ऽमररिपौ प्रह्रादौ विष्णुतत्परः। अपालयत स्वकंराज्यं भावं त्यक्त्वा तदाऽसुरम।।

tasmin hate 'mararipau prahrādau viṣṇutatparaḥ| apālayat svakaṃrājyaṃ bhāvaṃ tyaktvā tadā'suram||

इयाज विधिवद देवान विष्णोराराधने रतः। निः सपत्नं तदा राज्यं तस्यासीद विष्णुवैभवात।।

iyāja vidhivad devān viṣṇorārādhane rataḥ| niḥ sapatnaṃ tadā rājyaṃ tasyāsīd viṣṇuvaibhavāt||

ततः कदाचिदसुरो ब्राह्मणं गृहमागतम। तापसं नार्चयामास देवानां चैव मायया।।

tataḥ kadācidasuro brāhmaṇaṃ gṛhamāgatam| tāpasaṃ nārcayāmāsa devānāṃ caiva māyayā||

स तेन तापसो ऽत्यर्थं मोहितेनावमानितः। शशापासुरराजानं क्रोधसंरक्तलोचनः।।

sa tena tāpaso 'tyarthaṃ mohitenāvamānitaḥ| śaśāpāsurarājānaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ||

यत्तद्वलं समाश्रित्य ब्राह्मणानवमन्यसे। सा भक्तिर्वैष्णवी दिव्या विनाशं ते गमिष्यति।।

yattadvalaṃ samāśritya brāhmaṇānavamanyase| sā bhaktirvaiṣṇavī divyā vināśaṃ te gamiṣyati||

इत्युक्त्वा प्रययौ तूर्णं प्रह्रादस्य गृहाद द्विजः। मुमोह राज्यसंसक्तः सो ऽपि शापबलात ततः।।

ityuktvā prayayau tūrṇaṃ prahrādasya gṛhād dvijaḥ| mumoha rājyasaṃsaktaḥ so 'pi śāpabalāt tataḥ||

बाधयामास विप्रेन्द्रान न विवेद जनार्दनम। पितुर्वधमनुस्मृत्य क्रोधं चक्रे हरिं प्रति।।

bādhayāmāsa viprendrān na viveda janārdanam| piturvadhamanusmṛtya krodhaṃ cakre hariṃ prati||

तयोः समभवद युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम। नारायणस्य देवस्य प्रह्रादस्यामरद्विषः।।

tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam| nārāyaṇasya devasya prahrādasyāmaradviṣaḥ||

कृत्वा तु सुमहद युद्धं विष्णुना तेन निर्जितः। पुर्वसंस्कारमाहात्म्यात परस्मिन पुरुषे हरौ। संजातं तस्य विज्ञानं शरण्यं शरणं ययौ।।

kṛtvā tu sumahad yuddhaṃ viṣṇunā tena nirjitaḥ| purvasaṃskāramāhātmyāt parasmin puruṣe harau| saṃjātaṃ tasya vijñānaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yayau||

ततः प्रभृति दैत्येन्द्रो ह्यनन्यां भक्तिमुद्वहन। नारायणे महायोगमवाप पुरुषोत्तमे।।

tataḥ prabhṛti daityendro hyananyāṃ bhaktimudvahan| nārāyaṇe mahāyogamavāpa puruṣottame||

हिरण्यकशिपोः पुत्रे योगसंसक्तचेतसि। अवाप तन्महद राज्यमन्धको ऽसुरपुङ्गवः।।

hiraṇyakaśipoḥ putre yogasaṃsaktacetasi| avāpa tanmahad rājyamandhako 'surapuṅgavaḥ||

हिरण्यनेत्रतनयः शंभोर्देहसमुद्भवः। मन्दरस्थामुमां देवीं चकमे पर्वतात्मजाम।।

hiraṇyanetratanayaḥ śaṃbhordehasamudbhavaḥ| mandarasthāmumāṃ devīṃ cakame parvatātmajām||

पुरा दारुवने पुण्ये मुनयो गृहमेधिनः। ईश्वराराधनार्थाय तपश्चेरुः सहस्त्रशः।।

purā dāruvane puṇye munayo gṛhamedhinaḥ| īśvarārādhanārthāya tapaśceruḥ sahastraśaḥ||

ततः कदाचिन्महति कालयोगेन दुस्तरा। अनावृष्टिरतीवोग्रा ह्यासीद भूतविनाशिनी।।

tataḥ kadācinmahati kālayogena dustarā| anāvṛṣṭiratīvogrā hyāsīd bhūtavināśinī||

समेत्य सर्वे मुनयो गौतमं तपसां निधिम। अयाचन्त क्षुधाविष्टा आहारं प्राणधारणम।।

sametya sarve munayo gautamaṃ tapasāṃ nidhim| ayācanta kṣudhāviṣṭā āhāraṃ prāṇadhāraṇam||

स तेभ्यः प्रददावन्नं मृष्टं बहुतरं बुधः। सर्वे बुबुजिरे विप्रा निर्विशङ्केन चेतसा।।

sa tebhyaḥ pradadāvannaṃ mṛṣṭaṃ bahutaraṃ budhaḥ| sarve bubujire viprā nirviśaṅkena cetasā||

गते तु द्वादशे वर्षे कल्पान्त इव शङ्करी। बभूव वृष्टिर्महती यथापूर्वमभूज्जगत।।

gate tu dvādaśe varṣe kalpānta iva śaṅkarī| babhūva vṛṣṭirmahatī yathāpūrvamabhūjjagat||

ततः सर्वे मुनिवराः समामन्त्र्य परस्परम। महर्षि गौतमं प्रोचुर्गच्छाम इति वेगतः।।

tataḥ sarve munivarāḥ samāmantrya parasparam| maharṣi gautamaṃ procurgacchāma iti vegataḥ||

निवारयामास च तान कञ्चित कालं यथासुखम। उषित्वा मद्गृहे ऽवश्यं गच्छध्वमिति पण्डिताः।।

nivārayāmāsa ca tān kañcit kālaṃ yathāsukham| uṣitvā madgṛhe 'vaśyaṃ gacchadhvamiti paṇḍitāḥ||

ततो मायामयीं सृष्ट्वा कृशां गां सर्व एव ते। समीपं प्रापयामासुगौतमस्य महात्मनः।।

tato māyāmayīṃ sṛṣṭvā kṛśāṃ gāṃ sarva eva te| samīpaṃ prāpayāmāsugautamasya mahātmanaḥ||

सो ऽनुवीक्ष्य कृपाविष्टस्तस्याः संरक्षणोत्सुकः। गोष्ठे तां बन्धयामास स्पृष्टमात्रा ममार सा।।

so 'nuvīkṣya kṛpāviṣṭastasyāḥ saṃrakṣaṇotsukaḥ| goṣṭhe tāṃ bandhayāmāsa spṛṣṭamātrā mamāra sā||

स शोकेनाभिसंतप्तः कार्याकार्यं महामुनिः। न पश्यति स्म सहसा तादृशं मुनयो ऽब्रुवन।।

sa śokenābhisaṃtaptaḥ kāryākāryaṃ mahāmuniḥ| na paśyati sma sahasā tādṛśaṃ munayo 'bruvan||

गोवध्येयं द्विजश्रेष्ठ यावत तव शरीरगा। तावत ते ऽन्नं न भोक्तव्यं गच्छामो वयमेव हि।।

govadhyeyaṃ dvijaśreṣṭha yāvat tava śarīragā| tāvat te 'nnaṃ na bhoktavyaṃ gacchāmo vayameva hi||

तेन ते मुदिताः सन्तो देवदारुवनं शुभम। जग्मुः पापवशं नीतास्तपश्चर्तुं यथा पुरा।।

tena te muditāḥ santo devadāruvanaṃ śubham| jagmuḥ pāpavaśaṃ nītāstapaścartuṃ yathā purā||

स तेषां मायया जातां गोवध्यां गौतमो मुनिः। केनापि हेतुना ज्ञात्वा शशापातीवकोपनः।।

sa teṣāṃ māyayā jātāṃ govadhyāṃ gautamo muniḥ| kenāpi hetunā jñātvā śaśāpātīvakopanaḥ||

भविष्यन्ति त्रयीबाह्या महापातकिभिः समाः। बभूवुस्ते तथा शापाज्जायमानाः पुनः पुनः।।

bhaviṣyanti trayībāhyā mahāpātakibhiḥ samāḥ| babhūvuste tathā śāpājjāyamānāḥ punaḥ punaḥ||

सर्वे संप्राप्य देवेशं शङ्करं विष्णुमव्ययम। अस्तुवन लौकिकैः स्तोत्रैरुच्छिष्टा इव सर्वगौ।।

sarve saṃprāpya deveśaṃ śaṅkaraṃ viṣṇumavyayam| astuvan laukikaiḥ stotrairucchiṣṭā iva sarvagau||

देवदेवौ महादेवौ भक्तानामार्तिनाशनौ। कामवृत्त्या महायोगौ पापान्नस्त्रातुमर्हथः।।

devadevau mahādevau bhaktānāmārtināśanau| kāmavṛttyā mahāyogau pāpānnastrātumarhathaḥ||

तदा पार्श्वस्थितं विष्णुं संप्रेक्ष्य वृषभध्वजः। किमेतेषां भवेत कार्यं प्राह पुण्यैषिणामिति।।

tadā pārśvasthitaṃ viṣṇuṃ saṃprekṣya vṛṣabhadhvajaḥ| kimeteṣāṃ bhavet kāryaṃ prāha puṇyaiṣiṇāmiti||

ततः स भगवान विष्णुः शरण्यो भक्तवत्सलः। गोपतिं प्राह विप्रेन्द्रानालोक्य प्रणतान हरिः।।

tataḥ sa bhagavān viṣṇuḥ śaraṇyo bhaktavatsalaḥ| gopatiṃ prāha viprendrānālokya praṇatān hariḥ||

न वेदबाह्ये पुरुषे पुण्यलेशो ऽपि शङ्कर। संगच्छते महादेव धर्मो वेदाद विनिर्बभौ।।

na vedabāhye puruṣe puṇyaleśo 'pi śaṅkara| saṃgacchate mahādeva dharmo vedād vinirbabhau||

तथापि भक्तवात्सल्याद रक्षितव्या महेश्वर। अस्माभिः सर्व एवेमे गन्तारो नरकानपि।।

tathāpi bhaktavātsalyād rakṣitavyā maheśvara| asmābhiḥ sarva eveme gantāro narakānapi||

तस्माद वै वेदबाह्यानां रक्षणार्थाय पापिनाम। विमोहनाय शास्त्राणि करिष्यामो वृषध्वज।।

tasmād vai vedabāhyānāṃ rakṣaṇārthāya pāpinām| vimohanāya śāstrāṇi kariṣyāmo vṛṣadhvaja||

एवं संबोधितो रुद्रो माधवेन मुरारिणा। चकार मोहशास्त्राणि केशवो ऽपि शिवेरितः।।

evaṃ saṃbodhito rudro mādhavena murāriṇā| cakāra mohaśāstrāṇi keśavo 'pi śiveritaḥ||

कापालं नाकुलं वामं भैरवं पूर्वपश्चिमम। पञ्चरात्रं पाशुपतं तथान्यानि सहस्त्रशः।।

kāpālaṃ nākulaṃ vāmaṃ bhairavaṃ pūrvapaścimam| pañcarātraṃ pāśupataṃ tathānyāni sahastraśaḥ||

सृष्ट्वा तानूचतुर्देवौ कुर्वाणाः शास्त्रचोदितम। पतन्तो निरये घोरे बहून कल्पान पुनः पुनः।।

sṛṣṭvā tānūcaturdevau kurvāṇāḥ śāstracoditam| patanto niraye ghore bahūn kalpān punaḥ punaḥ||

जायन्तो मानुषे लोके क्षीणपापचयास्ततः। ईश्वराराधनबलाद गच्छध्वं सुकृतां गतिम। वर्तध्वं मत्प्रसादेन नान्यथा निष्कृतिर्हि वः।।

jāyanto mānuṣe loke kṣīṇapāpacayāstataḥ| īśvarārādhanabalād gacchadhvaṃ sukṛtāṃ gatim| vartadhvaṃ matprasādena nānyathā niṣkṛtirhi vaḥ||

एवमीश्वरविष्णुभ्यां चोदितास्ते महर्षयः। आदेशं प्रत्यपद्यन्त शिरसासुरविद्विषोः।।

evamīśvaraviṣṇubhyāṃ coditāste maharṣayaḥ| ādeśaṃ pratyapadyanta śirasāsuravidviṣoḥ||

चक्रुस्ते ऽन्यानि शास्त्राणि तत्र तत्र रताः पुनः। शिष्यानध्यापयामासुर्दर्शयित्वा फलानि तु।।

cakruste 'nyāni śāstrāṇi tatra tatra ratāḥ punaḥ| śiṣyānadhyāpayāmāsurdarśayitvā phalāni tu||

मोहयन्त इमं लोकमवतीर्य महीतले। चकार शङ्करो भिक्षां हितायैषां द्विजैः सह।।

mohayanta imaṃ lokamavatīrya mahītale| cakāra śaṅkaro bhikṣāṃ hitāyaiṣāṃ dvijaiḥ saha||

कपालमालाभरणः प्रेतभस्मावगुण्ठितः। विमोहयंल्लोकमिमं जटामण्डलमण्डितः।।

kapālamālābharaṇaḥ pretabhasmāvaguṇṭhitaḥ| vimohayaṃllokamimaṃ jaṭāmaṇḍalamaṇḍitaḥ||

निक्षिप्य पार्वतीं देवीं विष्णावमिततेजसि। नियोज्याङ्गभवं रुद्रं भैरवं दुष्टनिग्रहे।।

nikṣipya pārvatīṃ devīṃ viṣṇāvamitatejasi| niyojyāṅgabhavaṃ rudraṃ bhairavaṃ duṣṭanigrahe||

दत्त्वा नारायणे देवीं नन्दिनं कुलनन्दिनम। संस्थाप्य तत्र गणपान देवानिन्द्रपुरोगमान।।

dattvā nārāyaṇe devīṃ nandinaṃ kulanandinam| saṃsthāpya tatra gaṇapān devānindrapurogamān||

प्रस्थिते ऽथ महादेवे विष्णुर्विश्वतनुः स्वयम। स्त्रीरूपधारी नियतं सेवते स्म महेश्वरीम।।

prasthite 'tha mahādeve viṣṇurviśvatanuḥ svayam| strīrūpadhārī niyataṃ sevate sma maheśvarīm||

ब्रह्मा हुताशनः शक्रो यमो ऽन्ये सुरपुङ्गवाः। सिषेविरे महादेवीं स्त्रीवेशं शोभनं गताः।।

brahmā hutāśanaḥ śakro yamo 'nye surapuṅgavāḥ| siṣevire mahādevīṃ strīveśaṃ śobhanaṃ gatāḥ||

नन्दीश्वरश्च भगवान शंभोरत्यन्तवल्लभः। द्वारदेशे गणाध्यक्षो यथापूर्वमतिष्ठत।।

nandīśvaraśca bhagavān śaṃbhoratyantavallabhaḥ| dvāradeśe gaṇādhyakṣo yathāpūrvamatiṣṭhata||

एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो ह्यन्धको नाम दुर्मतिः। आहर्तुकामो गिरिजामाजगामाथ मन्दरम।।

etasminnantare daityo hyandhako nāma durmatiḥ| āhartukāmo girijāmājagāmātha mandaram||

संप्राप्तमन्धकं दृष्ट्वा शङ्करः कालभैरवः। न्यषेधयदमेयात्मा कालरूपधरो हरः।।

saṃprāptamandhakaṃ dṛṣṭvā śaṅkaraḥ kālabhairavaḥ| nyaṣedhayadameyātmā kālarūpadharo haraḥ||

तयोः समभवद युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम। शूलेनोरसि तं दैत्यमाजघान वृषध्वजः।।

tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sughoraṃ romaharṣaṇam| śūlenorasi taṃ daityamājaghāna vṛṣadhvajaḥ||

ततः सहस्त्रशो दैत्यः ससर्जान्धकसंज्ञितान। नन्दिषेणादयो दैत्यैरन्धकैरभिनिर्जिताः।।

tataḥ sahastraśo daityaḥ sasarjāndhakasaṃjñitān| nandiṣeṇādayo daityairandhakairabhinirjitāḥ||

घण्टाकर्णो मेघनादश्चण्डेशश्चण्डतापनः। विनायको मेघवाहः सोमनन्दी च वैद्युतः।।

ghaṇṭākarṇo meghanādaścaṇḍeśaścaṇḍatāpanaḥ| vināyako meghavāhaḥ somanandī ca vaidyutaḥ||

सर्वे ऽन्धकं दैत्यवरं संप्राप्यातिबलान्विताः। युयुधुः शूलशक्त्यृष्टिगिरिकूटपरश्वधैः।।

sarve 'ndhakaṃ daityavaraṃ saṃprāpyātibalānvitāḥ| yuyudhuḥ śūlaśaktyṛṣṭigirikūṭaparaśvadhaiḥ||

भ्रामयित्वाथ हस्ताभ्यां गृहीतचरणद्वयाः। दैत्येन्द्रेणातिबलिना क्षिप्तास्ते शतयोजनम।।

bhrāmayitvātha hastābhyāṃ gṛhītacaraṇadvayāḥ| daityendreṇātibalinā kṣiptāste śatayojanam||

ततो ऽन्धकनिसृष्टास्ते शतशो ऽथ सहस्त्रशः। कालसूर्यप्रतीकाशा भैरवं त्वभिदुद्रुवुः।।

tato 'ndhakanisṛṣṭāste śataśo 'tha sahastraśaḥ| kālasūryapratīkāśā bhairavaṃ tvabhidudruvuḥ||

हा हेति शब्दः सुमहान बभूवातिभयङ्करः। युयोध भैरवो रुद्रः शूलमादाय भीषणम।।

hā heti śabdaḥ sumahān babhūvātibhayaṅkaraḥ| yuyodha bhairavo rudraḥ śūlamādāya bhīṣaṇam||

दृष्ट्वान्धकानां सुबलं दुर्जयं तर्जितो हरः। जगाम शरणं देवं वासुदेवमजं विभुम।।

dṛṣṭvāndhakānāṃ subalaṃ durjayaṃ tarjito haraḥ| jagāma śaraṇaṃ devaṃ vāsudevamajaṃ vibhum||

सो ऽसृजद भगवान विष्णुर्देवीनां शतमुत्तमम। देवीपार्श्वस्थितो देवो विनाशायामरद्विषाम।।

so 'sṛjad bhagavān viṣṇurdevīnāṃ śatamuttamam| devīpārśvasthito devo vināśāyāmaradviṣām||

तथान्धकसहस्त्रं तु देवीभिर्यमसादनम। नीतं केशवमाहात्म्याल्लीलयैव रणाजिरे।।

tathāndhakasahastraṃ tu devībhiryamasādanam| nītaṃ keśavamāhātmyāllīlayaiva raṇājire||

दृष्ट्वा पराहतं सैन्यमन्धको ऽपि महासुरः। पराङ्मुखोरणात तस्मात पलायत महाजवः।।

dṛṣṭvā parāhataṃ sainyamandhako 'pi mahāsuraḥ| parāṅmukhoraṇāt tasmāt palāyata mahājavaḥ||

ततः क्रीडां महादेवः कृत्वा द्वादशवार्षिकीम। हिताय लोके भक्तानामाजगामाथ मन्दरम।।

tataḥ krīḍāṃ mahādevaḥ kṛtvā dvādaśavārṣikīm| hitāya loke bhaktānāmājagāmātha mandaram||

संप्राप्तमीश्वरं ज्ञात्वा सर्व एव गणेश्वराः। समागम्योपतस्थुस्तं भानुमन्तमिव द्विजाः।।

saṃprāptamīśvaraṃ jñātvā sarva eva gaṇeśvarāḥ| samāgamyopatasthustaṃ bhānumantamiva dvijāḥ||

प्रविश्य भवनं पुण्यमयुक्तानां दुरासदम। ददर्श नन्दिनं देवं भैरवं केशवं शिवः।।

praviśya bhavanaṃ puṇyamayuktānāṃ durāsadam| dadarśa nandinaṃ devaṃ bhairavaṃ keśavaṃ śivaḥ||

प्रणामप्रवणं देवं सो ऽनुगृह्याथ नन्दिनम। आघ्राय मूर्धनीशानः केशवं परिषस्वजे।।

praṇāmapravaṇaṃ devaṃ so 'nugṛhyātha nandinam| āghrāya mūrdhanīśānaḥ keśavaṃ pariṣasvaje||

दृष्ट्वा देवी महादेवं प्रीतिविस्फारितेक्षणा। ननाम शिरसा तस्य पादयोरीश्वरस्य सा।।

dṛṣṭvā devī mahādevaṃ prītivisphāritekṣaṇā| nanāma śirasā tasya pādayorīśvarasya sā||

निवेद्य विजयं तस्मै शङ्करायाथ शङ्करी। भैरवो विष्णुमाहात्म्यं प्रणतः पार्श्वगो ऽवदत।।

nivedya vijayaṃ tasmai śaṅkarāyātha śaṅkarī| bhairavo viṣṇumāhātmyaṃ praṇataḥ pārśvago 'vadat||

श्रुत्वा तद्विजयं शंभुर्विक्रमं केशवस्य च। समास्ते भगवानीशो देव्या सह वरासने।।

śrutvā tadvijayaṃ śaṃbhurvikramaṃ keśavasya ca| samāste bhagavānīśo devyā saha varāsane||

ततो देवगणाः सर्वे मरीचिप्रमुखा द्विजाः। आजग्मुर्मन्दरं द्रुष्टं देवदेवं त्रिलोचनम।।

tato devagaṇāḥ sarve marīcipramukhā dvijāḥ| ājagmurmandaraṃ druṣṭaṃ devadevaṃ trilocanam||

येन तद विजितं पूर्वं देवीनां शतमुत्तमम। समागतं दैत्यसैन्यमीश्दर्शनवाञ्छया।।

yena tad vijitaṃ pūrvaṃ devīnāṃ śatamuttamam| samāgataṃ daityasainyamīśdarśanavāñchayā||

दृष्ट्वा वरासनासीनं देव्या चन्द्रविभूषणम। प्रणेमुरादराद देव्यो गायन्ति स्मातिलालसाः।।

dṛṣṭvā varāsanāsīnaṃ devyā candravibhūṣaṇam| praṇemurādarād devyo gāyanti smātilālasāḥ||

प्रणेमुर्गिरिजां देवीं वामपार्श्वे पिनाकिनः। देवासनगतं देवं नारायणमनामयम।।

praṇemurgirijāṃ devīṃ vāmapārśve pinākinaḥ| devāsanagataṃ devaṃ nārāyaṇamanāmayam||

दृष्ट्वा सिंहासनासीनं देव्या नारायणेन च। प्रणम्य देवमीशानं पृष्टवत्यो वराङ्गनाः।।

dṛṣṭvā siṃhāsanāsīnaṃ devyā nārāyaṇena ca| praṇamya devamīśānaṃ pṛṣṭavatyo varāṅganāḥ||

कस्त्वं विभ्राजसे कान्त्या केयं बालरविप्रभा। को ऽन्वयं भ्ति वपुषा पङ्कजायतलोचनः।।

kastvaṃ vibhrājase kāntyā keyaṃ bālaraviprabhā| ko 'nvayaṃ bhti vapuṣā paṅkajāyatalocanaḥ||

निशम्य तासां वचनं वृषेन्द्रवरवाहनः। व्याजहार महायोगी भूताधिपतिरव्ययः।।

niśamya tāsāṃ vacanaṃ vṛṣendravaravāhanaḥ| vyājahāra mahāyogī bhūtādhipatiravyayaḥ||

अहं नारायणो गौरी जगन्माता सनातनी। विभज्य संस्थितो देवः स्वात्मानं बहुधेश्वरः।।

ahaṃ nārāyaṇo gaurī jaganmātā sanātanī| vibhajya saṃsthito devaḥ svātmānaṃ bahudheśvaraḥ||

न मे विदुः परं तत्त्वं देवाद्या न महर्षयः। एको ऽयं वेद विश्वात्मा भवानी विष्णुरेव च।।

na me viduḥ paraṃ tattvaṃ devādyā na maharṣayaḥ| eko 'yaṃ veda viśvātmā bhavānī viṣṇureva ca||

अहं हि निष्क्रियः शान्तः केवलो निष्परिग्रहः। मामेव केशवं देवमाहुर्देवीमथाम्बिकाम।।

ahaṃ hi niṣkriyaḥ śāntaḥ kevalo niṣparigrahaḥ| māmeva keśavaṃ devamāhurdevīmathāmbikām||

एष धाता विधाता च कारणं कार्यमेव च। कर्ता कारयिता विष्णुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः।।

eṣa dhātā vidhātā ca kāraṇaṃ kāryameva ca| kartā kārayitā viṣṇurbhuktimuktiphalapradaḥ||

भोक्ता पुमानप्रमेयः संहर्ता कालरूपधृक। स्त्रष्टा पाता वासुदेवो विश्वात्मा विश्वतोमुखः।।

bhoktā pumānaprameyaḥ saṃhartā kālarūpadhṛk| straṣṭā pātā vāsudevo viśvātmā viśvatomukhaḥ||

कृटस्थो ह्यक्षरो व्यापी योगी नारायणः स्वयम। तारकः पुरुषो ह्यात्मा केवलं परमं पदम।।

kṛṭastho hyakṣaro vyāpī yogī nārāyaṇaḥ svayam| tārakaḥ puruṣo hyātmā kevalaṃ paramaṃ padam||

सैषा माहेश्वरी गौरी मम शक्तिर्निरञ्जना। सान्ता सत्या सदानन्दा परं पदमिति श्रुतिः।।

saiṣā māheśvarī gaurī mama śaktirnirañjanā| sāntā satyā sadānandā paraṃ padamiti śrutiḥ||

अस्याः सर्वमिदं जातमत्रैव लयमेष्यति। एषैव सर्वभूतानां गतीनामुत्तमा गतिः।।

asyāḥ sarvamidaṃ jātamatraiva layameṣyati| eṣaiva sarvabhūtānāṃ gatīnāmuttamā gatiḥ||

तयाहं संगतो देव्या केवलो निष्कलः परः। पश्याम्यशेषमेवेदं यस्तद वेद स मुच्यते।।

tayāhaṃ saṃgato devyā kevalo niṣkalaḥ paraḥ| paśyāmyaśeṣamevedaṃ yastad veda sa mucyate||

तस्मादनादिमद्वैतं विष्णुमात्मानमीश्वरम। एकमेव विजानीध्वं ततो यास्यथ निर्वृतिम।।

tasmādanādimadvaitaṃ viṣṇumātmānamīśvaram| ekameva vijānīdhvaṃ tato yāsyatha nirvṛtim||

मन्यन्ते विष्णुमव्यक्तमात्मानं श्रद्धयान्विताः। ये भिन्नदृष्ट्यापीशानं पूजयन्तो न मे प्रियाः।।

manyante viṣṇumavyaktamātmānaṃ śraddhayānvitāḥ| ye bhinnadṛṣṭyāpīśānaṃ pūjayanto na me priyāḥ||

द्विषन्ति ये जगत्सूतिं मोहिता रौरवादिषु। पच्यमाना न मुच्यन्ते कल्पकोटिशतैरपि।।

dviṣanti ye jagatsūtiṃ mohitā rauravādiṣu| pacyamānā na mucyante kalpakoṭiśatairapi||

तसमादशेषभूतानां रक्षको विष्णुरव्ययः। यथावदिह विज्ञाय ध्येयः सर्वापदि प्रभुः।।

tasamādaśeṣabhūtānāṃ rakṣako viṣṇuravyayaḥ| yathāvadiha vijñāya dhyeyaḥ sarvāpadi prabhuḥ||

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं देव्यः सर्वगणेश्वराः। नेमुर्नारायणं देवं देवीं च हिमशैलजाम।।

śrutvā bhagavato vākyaṃ devyaḥ sarvagaṇeśvarāḥ| nemurnārāyaṇaṃ devaṃ devīṃ ca himaśailajām||

प्रार्थयामासुरीशाने भक्तिं भक्तजनप्रिये। भवानीपादयुगले नारायणपदाम्बुजे।।

prārthayāmāsurīśāne bhaktiṃ bhaktajanapriye| bhavānīpādayugale nārāyaṇapadāmbuje||

ततो नारायणं देवं गणेशा मातरो ऽपि च। न पश्यन्ति जगत्सूतिं तद्भुतमिवाभवत।।

tato nārāyaṇaṃ devaṃ gaṇeśā mātaro 'pi ca| na paśyanti jagatsūtiṃ tadbhutamivābhavat||

तदन्तरे महादैत्यो ह्यन्धको मन्मथार्दितः। मोहितो गिरिजां देवीमाहर्तुं गिरिमाययौ।।

tadantare mahādaityo hyandhako manmathārditaḥ| mohito girijāṃ devīmāhartuṃ girimāyayau||

अथानन्तवपुः श्रीमान योगी नारायणो ऽमलः। तत्रैवाविरभूद दैत्यैर्युद्धाय पुरुषोत्तमः।।

athānantavapuḥ śrīmān yogī nārāyaṇo 'malaḥ| tatraivāvirabhūd daityairyuddhāya puruṣottamaḥ||

युद्धाय विष्णुं गणदेवमुख्यैः। स कालरुद्रो ऽभिजगाम देवः।।

yuddhāya viṣṇuṃ gaṇadevamukhyaiḥ| sa kālarudro 'bhijagāma devaḥ||

स देवदेवः प्रययौ पुरस्तात। जगाम देवो ऽपि सहस्त्रबाहुः।।

sa devadevaḥ prayayau purastāt| jagāma devo 'pi sahastrabāhuḥ||

विवाहनो वारिदवर्णवर्णः। स्त्रिलोकदृष्टिर्भगवानिवार्कः।।

vivāhano vāridavarṇavarṇaḥ| strilokadṛṣṭirbhagavānivārkaḥ||

हरः सहस्त्राकृतिराविरासीत। पपात देवोपरि पुष्पवृष्टिः।।

haraḥ sahastrākṛtirāvirāsīt| papāta devopari puṣpavṛṣṭiḥ||

समावृतं देवरिपुर्गणेशैः। र गणैरशेषैरमपप्रधानैः।।

samāvṛtaṃ devaripurgaṇeśaiḥ| r gaṇairaśeṣairamapapradhānaiḥ||

स संयुगे शंभुमनन्तधाम। विमानमारुह्य विहीनसत्त्वः।।

sa saṃyuge śaṃbhumanantadhāma| vimānamāruhya vihīnasattvaḥ||

दृष्ट्वान्धकं समयान्तं भगवान गरुडध्वजः। व्याजहार महादेवं भैरवं भूतिभूषणम।।

dṛṣṭvāndhakaṃ samayāntaṃ bhagavān garuḍadhvajaḥ| vyājahāra mahādevaṃ bhairavaṃ bhūtibhūṣaṇam||

हन्तुमर्हसि दैत्येशमन्धकं लोककण्टकम। त्वामृते भगवान शक्तो हन्ता नान्यो ऽस्य विद्यते।।

hantumarhasi daityeśamandhakaṃ lokakaṇṭakam| tvāmṛte bhagavān śakto hantā nānyo 'sya vidyate||

त्वं हर्ता सर्वलोकानां कालात्मा ह्यैश्वरी तनुः। स्तूयते विविधैर्मन्त्रर्वेदविद्भिर्विचक्षणैः।।

tvaṃ hartā sarvalokānāṃ kālātmā hyaiśvarī tanuḥ| stūyate vividhairmantrarvedavidbhirvicakṣaṇaiḥ||

स वासुदेवस्य वचो निशम्य भगवान हरः। निरीक्ष्य विष्णुं हनने दैत्यन्द्रस्य मतिं दधौ।।

sa vāsudevasya vaco niśamya bhagavān haraḥ| nirīkṣya viṣṇuṃ hanane daityandrasya matiṃ dadhau||

जगाम देवतानीकं गणानां हर्षमुत्तमम। स्तुवन्ति भैरवं देवमन्तरिक्षचरा जनाः।।

jagāma devatānīkaṃ gaṇānāṃ harṣamuttamam| stuvanti bhairavaṃ devamantarikṣacarā janāḥ||

जयानन्त महादेव कालमूर्ते सनातन। त्वमग्निः सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यशः।।

jayānanta mahādeva kālamūrte sanātana| tvamagniḥ sarvabhūtānāmantaścarasi nityaśaḥ||

त्वं यत्रज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं धाता हरिरव्ययः। त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम।।

tvaṃ yatrajñastvaṃ vaṣaṭkārastvaṃ dhātā hariravyayaḥ| tvaṃ brahmā tvaṃ mahādevastvaṃ dhāma paramaṃ padam||

ओङ्कारमूर्तिर्योगात्मा त्रयीनेत्रस्त्रिलोचनः। महाविभूतिर्देवेशो जयाशेषजगत्पते।।

oṅkāramūrtiryogātmā trayīnetrastrilocanaḥ| mahāvibhūtirdeveśo jayāśeṣajagatpate||

ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ गृहीत्वान्धकमीश्वरः। त्रिशूलाग्रेषु विन्यस्य प्रननर्त सतां गतिः।।

tataḥ kālāgnirudro 'sau gṛhītvāndhakamīśvaraḥ| triśūlāgreṣu vinyasya prananarta satāṃ gatiḥ||

दृष्ट्वान्धकं देवगणाः शूलप्रोतं पितामहः। प्रणेमुरीश्वरं देवं भैरवं भवमोचकम।।

dṛṣṭvāndhakaṃ devagaṇāḥ śūlaprotaṃ pitāmahaḥ| praṇemurīśvaraṃ devaṃ bhairavaṃ bhavamocakam||

अस्तुवन मुनयः सिद्धा जगुर्गन्धर्विकिंनराः। अन्तरिक्षे ऽप्सरः सङ्घा नृत्यन्तिस्म मनोरमाः।।

astuvan munayaḥ siddhā jagurgandharvikiṃnarāḥ| antarikṣe 'psaraḥ saṅghā nṛtyantisma manoramāḥ||

संस्थापितो ऽथशूलाग्रे सो ऽन्धको दग्धकिल्बिषः। उत्पन्नाखिलविज्ञानस्तुष्टाव परमेश्वरम।।

saṃsthāpito 'thaśūlāgre so 'ndhako dagdhakilbiṣaḥ| utpannākhilavijñānastuṣṭāva parameśvaram||

समाहिता यं विदुरीशतत्त्वम। कालं कविं योगवियोगहेतुम।।

samāhitā yaṃ vidurīśatattvam| kālaṃ kaviṃ yogaviyogahetum||

हुताशवक्त्रं ज्वलनार्करूपम। भवन्तमेकं प्रणमामि रुद्रम।।

hutāśavaktraṃ jvalanārkarūpam| bhavantamekaṃ praṇamāmi rudram||

विभागहीनामलतत्त्वरूप। वाय्वादिभेदैरखिलात्मरूप।।

vibhāgahīnāmalatattvarūpa| vāyvādibhedairakhilātmarūpa||

आदित्यवर्णं तमसः परस्तात। त्वमन्तको योगिगणाभिजुष्टः।।

ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt| tvamantako yogigaṇābhijuṣṭaḥ||

देहेषु देहादिविशेषहीनः। भवन्तमाहुः शिवमेव केचित।।

deheṣu dehādiviśeṣahīnaḥ| bhavantamāhuḥ śivameva kecit||

मानन्दरूपं प्रणवाभिधानम। स्वयं प्रभो ऽशेषविशेषहीनः।।

mānandarūpaṃ praṇavābhidhānam| svayaṃ prabho 'śeṣaviśeṣahīnaḥ||

हंसः प्राणो मृत्युरन्तासि यज्ञः। नीलग्रीवः स्तूयसे वेदविद्भिः।।

haṃsaḥ prāṇo mṛtyurantāsi yajñaḥ| nīlagrīvaḥ stūyase vedavidbhiḥ||

पितामहस्त्वं प्रपितामहश्च। सदाशिवस्त्वं परमेश्वरो ऽसि।।

pitāmahastvaṃ prapitāmahaśca| sadāśivastvaṃ parameśvaro 'si||

परात्मने पञ्चपदान्तराय। सहस्त्रशक्त्यासनसंस्थिताय।।

parātmane pañcapadāntarāya| sahastraśaktyāsanasaṃsthitāya||

जगन्निवासाय जगन्मयाय। नमो जनानां हृदि संस्थिताय।।

jagannivāsāya jaganmayāya| namo janānāṃ hṛdi saṃsthitāya||

मुनीन्द्रसिद्धार्चितपादयुग्म। नमः परान्ताय भवोद्भवाय।।

munīndrasiddhārcitapādayugma| namaḥ parāntāya bhavodbhavāya||

नमो ऽस्तु ते सोम सुमध्यमाय। नमो ऽम्बिकायाः पतये मृडाय।।

namo 'stu te soma sumadhyamāya| namo 'mbikāyāḥ pataye mṛḍāya||

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चिताय। नमो महेशाय नमः शिवाय।।

vedāntavijñānasuniścitāya| namo maheśāya namaḥ śivāya||

एवं स्तुवन्तं भगवान शूलाग्रादवरोप्य तम। तुष्टः प्रोवाच हस्ताभ्यां स्पृष्ट्वाथ परमेश्वरः।।

evaṃ stuvantaṃ bhagavān śūlāgrādavaropya tam| tuṣṭaḥ provāca hastābhyāṃ spṛṣṭvātha parameśvaraḥ||

प्रीतो ऽहं सर्वथा दैत्य स्तवेनानेन सांप्रतम। संप्राप्य गाणपत्यं मे सन्निधाने वसामरः।।

prīto 'haṃ sarvathā daitya stavenānena sāṃpratam| saṃprāpya gāṇapatyaṃ me sannidhāne vasāmaraḥ||

अरोगश्छिन्नसंदेहो देवैरपि सुपूजितः। नन्दीश्वरस्यानुचरः सर्वदुः खविवर्जितः।।

arogaśchinnasaṃdeho devairapi supūjitaḥ| nandīśvarasyānucaraḥ sarvaduḥ khavivarjitaḥ||

एवं व्याहृतमात्रे तु देवदेवेन देवताः। गणेश्वरा महादेवमन्धकं देवसन्निधौ।।

evaṃ vyāhṛtamātre tu devadevena devatāḥ| gaṇeśvarā mahādevamandhakaṃ devasannidhau||

सहस्त्रसूर्यसंकाशं त्रिनेत्रं चन्द्रचिह्नितम। नीलकण्ठं जटामौलिं शूलासक्तमहाकरम।।

sahastrasūryasaṃkāśaṃ trinetraṃ candracihnitam| nīlakaṇṭhaṃ jaṭāmauliṃ śūlāsaktamahākaram||

दृष्ट्वा तं तुष्टुवुर्दैत्यमाश्चर्यं परमं गताः। उवाच भगवान विष्णुर्देवदेवं स्मयन्निव।।

dṛṣṭvā taṃ tuṣṭuvurdaityamāścaryaṃ paramaṃ gatāḥ| uvāca bhagavān viṣṇurdevadevaṃ smayanniva||

स्थाने तव महादेव प्रभावः पुरुषो महान। नेक्षते ऽज्ञानजान दोषान गृह्णाति च गुणानपि।।

sthāne tava mahādeva prabhāvaḥ puruṣo mahān| nekṣate 'jñānajān doṣān gṛhṇāti ca guṇānapi||

इतीरितो ऽथ भैरवो गणेशदेवपुङ्गवैः। सकेशवः सहान्धको जगाम शङ्करान्तिकम।।

itīrito 'tha bhairavo gaṇeśadevapuṅgavaiḥ| sakeśavaḥ sahāndhako jagāma śaṅkarāntikam||

निरीक्ष्य देवमागतं सशङ्करः सहान्धकम। समाधवं समातृकं जगाम निर्वृतिं हरः।।

nirīkṣya devamāgataṃ saśaṅkaraḥ sahāndhakam| samādhavaṃ samātṛkaṃ jagāma nirvṛtiṃ haraḥ||

प्रगृह्य पाणिनेश्वरो हिरण्यलोचनात्मजम। जगाम यत्र शैलजा विमानमीशवल्लभा।।

pragṛhya pāṇineśvaro hiraṇyalocanātmajam| jagāma yatra śailajā vimānamīśavallabhā||

विलोक्य सा समागतं भवं भवार्तिहारिणम। अवाप सान्धकं सुखं प्रसादमन्धकं प्रति।।

vilokya sā samāgataṃ bhavaṃ bhavārtihāriṇam| avāpa sāndhakaṃ sukhaṃ prasādamandhakaṃ prati||

अथान्धको महेश्वरीं ददर्श देवपार्श्वगाम। पपात दण्डवत्क्षितौ ननाम पादपद्मयोः।।

athāndhako maheśvarīṃ dadarśa devapārśvagām| papāta daṇḍavatkṣitau nanāma pādapadmayoḥ||

नमामि देववल्लभामनादिमद्रिजामिमाम। यतः प्रधानपूरुषौ निहन्ति याखिलं जगत।।

namāmi devavallabhāmanādimadrijāmimām| yataḥ pradhānapūruṣau nihanti yākhilaṃ jagat||

विभाति या शिवासने शिवेन साकमव्यया। हिरण्मये ऽतिनिर्मले नमामि तामिमामजाम।।

vibhāti yā śivāsane śivena sākamavyayā| hiraṇmaye 'tinirmale namāmi tāmimāmajām||

यदन्तराखिलं जगज्जगन्ति यान्ति संक्षयम। नमामि यत्र तामुमामशेषबेदवर्जिताम।।

yadantarākhilaṃ jagajjaganti yānti saṃkṣayam| namāmi yatra tāmumāmaśeṣabedavarjitām||

न जायते नहीयते न वर्धते च तामुमाम। नमामि या गुणातिगा गिरीशपुत्रिकामिमाम।।

na jāyate nahīyate na vardhate ca tāmumām| namāmi yā guṇātigā girīśaputrikāmimām||

क्षमस्व देवि शैलजे कृतं मया विमाहतः। सुरासुरैर्यदर्चितं नमामि ते पदाम्बुजम।।

kṣamasva devi śailaje kṛtaṃ mayā vimāhataḥ| surāsurairyadarcitaṃ namāmi te padāmbujam||

इत्थं भगवती गौरी भक्तिनम्रेण पार्वती। संस्तुता दैत्यपतिना पुत्रत्वे जगृहे ऽन्धकम।।

itthaṃ bhagavatī gaurī bhaktinamreṇa pārvatī| saṃstutā daityapatinā putratve jagṛhe 'ndhakam||

ततः स मातृभिः सार्धं भैरवो रुद्रसंभवः। जगामानुज्ञया शंभोः पातालं परमेश्वरः।।

tataḥ sa mātṛbhiḥ sārdhaṃ bhairavo rudrasaṃbhavaḥ| jagāmānujñayā śaṃbhoḥ pātālaṃ parameśvaraḥ||

यत्र सा तामसी विष्णोर्मूर्तिः संहारकारिका। समास्ते हरिरव्यक्तो नृसिंहाकृतिरीश्वरः।।

yatra sā tāmasī viṣṇormūrtiḥ saṃhārakārikā| samāste hariravyakto nṛsiṃhākṛtirīśvaraḥ||

ततो ऽनन्ताकृतिः शंभुः शेषेणापि सुपूजितः। कालाग्निरुद्रो भगवान युयोजात्मानमात्मनि।।

tato 'nantākṛtiḥ śaṃbhuḥ śeṣeṇāpi supūjitaḥ| kālāgnirudro bhagavān yuyojātmānamātmani||

युञ्जतस्तस्य देवस्य सर्वा एवाथ मातरः। बुभुक्षिता महादेवं प्रणम्याहुस्त्रिशूलिनम।।

yuñjatastasya devasya sarvā evātha mātaraḥ| bubhukṣitā mahādevaṃ praṇamyāhustriśūlinam||

बुभुक्षिता महादेव अनुज्ञा दीयतां त्वया। त्रैलोक्यं भक्षयिष्यामो नान्यथा तृप्तिरस्तिनः।।

bubhukṣitā mahādeva anujñā dīyatāṃ tvayā| trailokyaṃ bhakṣayiṣyāmo nānyathā tṛptirastinaḥ||

एतावदुक्त्वा वचनं मातरो विष्णुसंभवाः। भक्षयाञ्चक्रिरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम।।

etāvaduktvā vacanaṃ mātaro viṣṇusaṃbhavāḥ| bhakṣayāñcakrire sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram||

ततः स भैरवो देवो नृसिंहवपुषं हरिम। दध्यौ नारायणं देवं क्षणात्प्रादुरभूद्धरिः।।

tataḥ sa bhairavo devo nṛsiṃhavapuṣaṃ harim| dadhyau nārāyaṇaṃ devaṃ kṣaṇātprādurabhūddhariḥ||

विज्ञापयामास च तं भक्षयन्तीह मातरः। निवारयाशु त्रैलोक्यं त्वदीया भगवन्निति।।

vijñāpayāmāsa ca taṃ bhakṣayantīha mātaraḥ| nivārayāśu trailokyaṃ tvadīyā bhagavanniti||

संस्मृता विष्णुना देव्यो नृसिंहवपुषा पुनः। उपतस्थुर्महादेवं नरसिंहाकृतिं च तम।।

saṃsmṛtā viṣṇunā devyo nṛsiṃhavapuṣā punaḥ| upatasthurmahādevaṃ narasiṃhākṛtiṃ ca tam||

संप्राप्य सन्निधिं विष्णोः सर्वाः संहारकारिकाः। प्रददुः शंभवे शक्तिं भैरवायातितेजसे।।

saṃprāpya sannidhiṃ viṣṇoḥ sarvāḥ saṃhārakārikāḥ| pradaduḥ śaṃbhave śaktiṃ bhairavāyātitejase||

अपश्यंस्ता जगत्सूतिं नृसिंहमथ भैरवम। क्षणादेकत्वमापन्नं शेषाहिं चापि मातरः।।

apaśyaṃstā jagatsūtiṃ nṛsiṃhamatha bhairavam| kṣaṇādekatvamāpannaṃ śeṣāhiṃ cāpi mātaraḥ||

व्याजहार हृषीकेशो ये भक्ताः शूलपाणिनः। ये च मां संस्मरन्तीह पालनीयाः प्रयत्नतः।।

vyājahāra hṛṣīkeśo ye bhaktāḥ śūlapāṇinaḥ| ye ca māṃ saṃsmarantīha pālanīyāḥ prayatnataḥ||

ममैव मूर्तिरतुला सर्वसंहारकारिका। महेश्वरांशसंभूता भुक्तिमुक्तिप्रदा त्वियम।।

mamaiva mūrtiratulā sarvasaṃhārakārikā| maheśvarāṃśasaṃbhūtā bhuktimuktipradā tviyam||

अनन्तो भगवान कालो द्विधावस्था ममैव तु। तामसी राजसी मूर्तिर्देवदेवश्चतुर्मुखः।।

ananto bhagavān kālo dvidhāvasthā mamaiva tu| tāmasī rājasī mūrtirdevadevaścaturmukhaḥ||

सो ऽयं देवो दुराधर्षः कालो लोकप्रकालनः। भक्षयिष्यति कल्पान्ते रुद्रात्मा निखिलं जगत।।

so 'yaṃ devo durādharṣaḥ kālo lokaprakālanaḥ| bhakṣayiṣyati kalpānte rudrātmā nikhilaṃ jagat||

या सा विमोहिका मूर्तिर्मम नारायणाह्वया। सत्त्वोद्रिक्ताजगत कृत्स्नं संस्थापयति नित्यदा।।

yā sā vimohikā mūrtirmama nārāyaṇāhvayā| sattvodriktājagat kṛtsnaṃ saṃsthāpayati nityadā||

स हि विष्णुः परं ब्रह्म परमात्मा परा गतिः। मूलप्रकृतिरव्यक्ता सदानन्देति कथ्यते।।

sa hi viṣṇuḥ paraṃ brahma paramātmā parā gatiḥ| mūlaprakṛtiravyaktā sadānandeti kathyate||

इत्येवं बोधिता देव्यो विष्णुना विश्वमातरः। प्रपेदिरे महादेवं तमेव शरणं हरिम।।

ityevaṃ bodhitā devyo viṣṇunā viśvamātaraḥ| prapedire mahādevaṃ tameva śaraṇaṃ harim||

एतद वः कथितं सर्वं मयान्धकनिबर्हणम। माहात्म्यं देवदेवस्य भैरवस्यामितौजसः।।

etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ mayāndhakanibarhaṇam| māhātmyaṃ devadevasya bhairavasyāmitaujasaḥ||