अथातस्तस्याशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātastasyāśitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

तस्याशिताद्यादाहाराद्बलं वर्णश्च वर्धते। यस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम

tasyāśitādyādāhārādbalaṁ varṇaśca vardhatē| yasyartusātmyaṁ viditaṁ cēṣṭāhāravyapāśrayam

इह खलु संवत्सरं षडङ्गम्र̥तुविभागेन विद्यात। तत्रादित्यस्योदगयनमादानं च त्रीन्र̥तूञ्छिशिरादीन ग्रीष्मान्तान व्यवस्येत वर्षादीन पुनर्हेमन्तान्तान दक्षिणायनं विसर्गं च

iha khalu saṁvatsaraṁ ṣaḍaṅgamr̥tuvibhāgēna vidyāt| tatrādityasyōdagayanamādānaṁ ca trīnr̥tūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyēt varṣādīn punarhēmantāntān dakṣiṇāyanaṁ visargaṁ ca

विसर्गे पुनर्वायवो नातिरूक्षाः प्रवान्ति इतरे पुनरादाने सोमश्चाव्याहतबलः शिशिराभिर्भाभिरापूरयञ्जगदाप्याययति शश्वत अतो विसर्गः सौम्यः। आदानं पुनराग्नेयं तावेतावर्कवायू सोमश्च कालस्वभावमार्गपरिग्र̥हीताः कालर्तुरसदोषदेहबलनिर्व्र̥त्तिप्रत्ययभूताः समुपदिश्यन्ते

visargē punarvāyavō nātirūkṣāḥ pravānti itarē punarādānē sōmaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhirāpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat atō visargaḥ saumyaḥ| ādānaṁ punarāgnēyaṁ tāvētāvarkavāyū sōmaśca kālasvabhāvamārgaparigr̥hītāḥ kālarturasadōṣadēhabalanirvr̥ttipratyayabhūtāḥ samupadiśyantē

तत्र रविर्भाभिराददानो जगतः स्नेहं वायवस्तीव्ररूक्षाश्चोपशोषयन्तः शिशिरवसन्तग्रीष्मेषु यथाक्रमं रौक्ष्यमुत्पादयन्तो रूक्षान रसांस्तिक्तकषायकटुकांश्चाभिवर्धयन्तो न्र̥णां दौर्बल्यमावहन्ति

tatra ravirbhābhirādadānō jagataḥ snēhaṁ vāyavastīvrarūkṣāścōpaśōṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmēṣu yathākramaṁ raukṣyamutpādayantō rūkṣān rasāṁstiktakaṣāyakaṭukāṁścābhivardhayantō nr̥ṇāṁ daurbalyamāvahanti

वर्षाशरद्धेमन्तेषु तु दक्षिणाभिमुखेऽर्के कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रतापे शशिनि चाव्याहतबले माहेन्द्रसलिलप्रशान्तसन्तापे जगति अरूक्षा रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रमं तत्र बलमुपचीयते न्र̥णामिति

varṣāśaraddhēmantēṣu tu dakṣiṇābhimukhē'rkē kālamārgamēghavātavarṣābhihatapratāpē śaśini cāvyāhatabalē māhēndrasalilapraśāntasantāpē jagati arūkṣā rasāḥ pravardhantē'mlalavaṇamadhurā yathākramaṁ tatra balamupacīyatē nr̥ṇāmiti

भवति चात्र- आदावन्ते च दौर्बल्यं विसर्गादानयोर्न्र̥णाम। मध्ये मध्यबलं त्वन्ते श्रेष्ठमग्रे च निर्दिशेत

bhavati cātra- ādāvantē ca daurbalyaṁ visargādānayōrnr̥ṇām| madhyē madhyabalaṁ tvantē śrēṣṭhamagrē ca nirdiśēt

शीते शीतानिलस्पर्शसंरुद्धो बलिनां बली। पक्ता भवति हेमन्ते मात्राद्रव्यगुरुक्षमः

śītē śītānilasparśasaṁruddhō balināṁ balī| paktā bhavati hēmantē mātrādravyagurukṣamaḥ

स यदा नेन्धनं युक्तं लभते देहजं तदा। रसं हिनस्त्यतो वायुः शीतः शीते प्रकुप्यति

sa yadā nēndhanaṁ yuktaṁ labhatē dēhajaṁ tadā| rasaṁ hinastyatō vāyuḥ śītaḥ śītē prakupyati

तस्मात्तुषारसमये स्निग्धाम्ललवणान रसान। औदकानूपमांसानां मेद्यानामुपयोजयेत

tasmāttuṣārasamayē snigdhāmlalavaṇān rasān| audakānūpamāṁsānāṁ mēdyānāmupayōjayēt

बिलेशयानां मांसानि प्रसहानां भ्र̥तानि च। भक्षयेन्मदिरां शीधुं मधु चानुपिबेन्नरः

bilēśayānāṁ māṁsāni prasahānāṁ bhr̥tāni ca| bhakṣayēnmadirāṁ śīdhuṁ madhu cānupibēnnaraḥ

गोरसानिक्षुविक्र̥तीर्वसां तैलं नवौदनम। हेमन्तेऽभ्यस्यतस्तोयमुष्णं चायुर्न हीयते

gōrasānikṣuvikr̥tīrvasāṁ tailaṁ navaudanam| hēmantē'bhyasyatastōyamuṣṇaṁ cāyurna hīyatē

अभ्यङ्गोत्सादनं मूर्ध्नि तैलं जेन्ताकमातपम। भजेद्भूमिग्र̥हं चोष्णमुष्णं गर्भग्र̥हं तथा

abhyaṅgōtsādanaṁ mūrdhni tailaṁ jēntākamātapam| bhajēdbhūmigr̥haṁ cōṣṇamuṣṇaṁ garbhagr̥haṁ tathā

शीतेषु संव्र̥तं सेव्यं यानं शयनमासनम। प्रावाराजिनकौषेयप्रवेणीकुथकास्त्र̥तम

śītēṣu saṁvr̥taṁ sēvyaṁ yānaṁ śayanamāsanam| prāvārājinakauṣēyapravēṇīkuthakāstr̥tam

गुरूष्णवासा दिग्धाङ्गो गुरुणाऽगुरुणा सदा। शयने प्रमदां पीनां विशालोपचितस्तनीम

gurūṣṇavāsā digdhāṅgō guruṇā'guruṇā sadā| śayanē pramadāṁ pīnāṁ viśālōpacitastanīm

आलिङ्ग्यागुरुदिग्धाङ्गीं सुप्यात समदमन्मथः। प्रकामं च निषेवेत मैथुनं शिशिरागमे

āliṅgyāgurudigdhāṅgīṁ supyāt samadamanmathaḥ| prakāmaṁ ca niṣēvēta maithunaṁ śiśirāgamē

वर्जयेदन्नपानानि वातलानि लघूनि च। प्रवातं प्रमिताहारमुदमन्थं हिमागमे

varjayēdannapānāni vātalāni laghūni ca| pravātaṁ pramitāhāramudamanthaṁ himāgamē

हेमन्तशिशिरौ तुल्यौ शिशिरेऽल्पं विशेषणम। रौक्ष्यमादानजं शीतं मेघमारुतवर्षजम

hēmantaśiśirau tulyau śiśirē'lpaṁ viśēṣaṇam| raukṣyamādānajaṁ śītaṁ mēghamārutavarṣajam

तस्माद्धैमन्तिकः सर्वः शिशिरे विधिरिष्यते। निवातमुष्णं त्वधिकं शिशिरे ग्र̥हमाश्रयेत

tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśirē vidhiriṣyatē| nivātamuṣṇaṁ tvadhikaṁ śiśirē gr̥hamāśrayēt

कटुतिक्तकषायाणि वातलानि लघूनि च। वर्जयेदन्नपानानि शिशिरे शीतलानि च

kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca| varjayēdannapānāni śiśirē śītalāni ca

वसन्ते निचितः श्लेष्मा दिनक्र̥द्भाभिरीरितः। कायाग्निं बाधते रोगांस्ततः प्रकुरुते बहून

vasantē nicitaḥ ślēṣmā dinakr̥dbhābhirīritaḥ| kāyāgniṁ bādhatē rōgāṁstataḥ prakurutē bahūn

तस्माद्वसन्ते कर्माणि वमनादीनि कारयेत। गुर्वम्लस्निग्धमधुरं दिवास्वप्नं च वर्जयेत

tasmādvasantē karmāṇi vamanādīni kārayēt| gurvamlasnigdhamadhuraṁ divāsvapnaṁ ca varjayēt

व्यायामोद्वर्तनं धूमं कवलग्रहमञ्जनम। सुखाम्बुना शौचविधिं शीलयेत कुसुमागमे

vyāyāmōdvartanaṁ dhūmaṁ kavalagrahamañjanam| sukhāmbunā śaucavidhiṁ śīlayēt kusumāgamē

चन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजनः। शारभं शाशमैणेयं मांसं लावकपिञ्जलम

candanāgurudigdhāṅgō yavagōdhūmabhōjanaḥ| śārabhaṁ śāśamaiṇēyaṁ māṁsaṁ lāvakapiñjalam

भक्षयेन्निर्गदं सीधुं पिबेन्माध्वीकमेव वा। वसन्तेऽनुभवेत स्त्रीणां काननानां च यौवनम

bhakṣayēnnirgadaṁ sīdhuṁ pibēnmādhvīkamēva vā| vasantē'nubhavēt strīṇāṁ kānanānāṁ ca yauvanam

मयूखैर्जगतः स्नेहं ग्रीष्मे पेपीयते रविः। स्वादु शीतं द्रवं स्निग्धमन्नपानं तदा हितम

mayūkhairjagataḥ snēhaṁ grīṣmē pēpīyatē raviḥ| svādu śītaṁ dravaṁ snigdhamannapānaṁ tadā hitam

शीतं सशर्करं मन्थं जाङ्गलान्म्र̥गपक्षिणः। घ्र̥तं पयः सशाल्यन्नं भजन ग्रीष्मे न सीदति

śītaṁ saśarkaraṁ manthaṁ jāṅgalānmr̥gapakṣiṇaḥ| ghr̥taṁ payaḥ saśālyannaṁ bhajan grīṣmē na sīdati

मद्यमल्पं न वा पेयमथवा सुबहूदकम। लवणाम्लकटूष्णानि व्यायामं च विवर्जयेत

madyamalpaṁ na vā pēyamathavā subahūdakam| lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṁ ca vivarjayēt

दिवा शीतग्र̥हे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले। भजेच्चन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते हर्म्यमस्तके

divā śītagr̥hē nidrāṁ niśi candrāṁśuśītalē| bhajēccandanadigdhāṅgaḥ pravātē harmyamastakē

व्यजनैः पाणिसंस्पर्शैश्चन्दनोदकशीतलैः। सेव्यमानो भजेदास्यां मुक्तामणिविभूषितः

vyajanaiḥ pāṇisaṁsparśaiścandanōdakaśītalaiḥ| sēvyamānō bhajēdāsyāṁ muktāmaṇivibhūṣitaḥ

काननानि च शीतानि जलानि कुसुमानि च। ग्रीष्मकाले निषेवेत मैथुनाद्विरतो नरः

kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca| grīṣmakālē niṣēvēta maithunādviratō naraḥ

आदानदुर्बले देहे पक्ता भवति दुर्बलः। स वर्षास्वनिलादीनां दूषणैर्बाध्यते पुनः

ādānadurbalē dēhē paktā bhavati durbalaḥ| sa varṣāsvanilādīnāṁ dūṣaṇairbādhyatē punaḥ

भूबाष्पान्मेघनिस्यन्दात पाकादम्लाज्जलस्य च। वर्षास्वग्निबले क्षीणे कुप्यन्ति पवनादयः

bhūbāṣpānmēghanisyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibalē kṣīṇē kupyanti pavanādayaḥ

तस्मात साधारणः सर्वो विधिर्वर्षासु शस्यते। उदमन्थं दिवास्वप्नमवश्यायं नदीजलम

tasmāt sādhāraṇaḥ sarvō vidhirvarṣāsu śasyatē| udamanthaṁ divāsvapnamavaśyāyaṁ nadījalam

व्यायाममातपं चैव व्यवायं चात्र वर्जयेत। पानभोजनसंस्कारान प्रायः क्षौद्रान्वितान भजेत

vyāyāmamātapaṁ caiva vyavāyaṁ cātra varjayēt| pānabhōjanasaṁskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajēt

व्यक्ताम्ललवणस्नेहं वातवर्षाकुलेऽहनि। विशेषशीते भोक्तव्यं वर्षास्वनिलशान्तये

vyaktāmlalavaṇasnēhaṁ vātavarṣākulē'hani| viśēṣaśītē bhōktavyaṁ varṣāsvanilaśāntayē

अग्निसंरक्षणवता यवगोधूमशालयः। पुराणा जाङ्गलैर्मांसैर्भोज्या यूषैश्च संस्क्र̥तैः

agnisaṁrakṣaṇavatā yavagōdhūmaśālayaḥ| purāṇā jāṅgalairmāṁsairbhōjyā yūṣaiśca saṁskr̥taiḥ

पिबेत क्षौद्रान्वितं चाल्पं माध्वीकारिष्टमम्बु वा। माहेन्द्रं तप्तशीतं वा कौपं सारसमेव वा

pibēt kṣaudrānvitaṁ cālpaṁ mādhvīkāriṣṭamambu vā| māhēndraṁ taptaśītaṁ vā kaupaṁ sārasamēva vā

प्रघर्षोद्वर्तनस्नानगन्धमाल्यपरो भवेत। लघुशुद्धाम्बरः स्थानं भजेदक्लेदि वार्षिकम

pragharṣōdvartanasnānagandhamālyaparō bhavēt| laghuśuddhāmbaraḥ sthānaṁ bhajēdaklēdi vārṣikam

वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः। तप्तानामाचितं पित्तं प्रायः शरदि कुप्यति

varṣāśītōcitāṅgānāṁ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāmācitaṁ pittaṁ prāyaḥ śaradi kupyati

तत्रान्नपानं मधुरं लघु शीतं सतिक्तकम। पित्तप्रशमनं सेव्यं मात्रया सुप्रकाङ्क्षितैः

tatrānnapānaṁ madhuraṁ laghu śītaṁ satiktakam| pittapraśamanaṁ sēvyaṁ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ

लावान कपिञ्जलानेणानुरभ्राञ्छरभान शशान। शालीन सयवगोधूमान सेव्यानाहुर्घनात्यये

lāvān kapiñjalānēṇānurabhrāñcharabhān śaśān| śālīn sayavagōdhūmān sēvyānāhurghanātyayē

तिक्तस्य सर्पिषः पानं विरेको रक्तमोक्षणम। धाराधरात्यये कार्यमातपस्य च वर्जनम

tiktasya sarpiṣaḥ pānaṁ virēkō raktamōkṣaṇam| dhārādharātyayē kāryamātapasya ca varjanam

वसां तैलमवश्यायमौदकानूपमामिषम। क्षारं दधि दिवास्वप्नं प्राग्वातं चात्र वर्जयेत

vasāṁ tailamavaśyāyamaudakānūpamāmiṣam| kṣāraṁ dadhi divāsvapnaṁ prāgvātaṁ cātra varjayēt

दिवा सूर्यांशुसन्तप्तं निशि चन्द्रांशुशीतलम। कालेन पक्वं निर्दोषमगस्त्येनाविषीक्र̥तम

divā sūryāṁśusantaptaṁ niśi candrāṁśuśītalam| kālēna pakvaṁ nirdōṣamagastyēnāviṣīkr̥tam

हंसोदकमिति ख्यातं शारदं विमलं शुचि। स्नानपानावगाहेषु हितमम्बु यथाऽम्र̥तम

haṁsōdakamiti khyātaṁ śāradaṁ vimalaṁ śuci| snānapānāvagāhēṣu hitamambu yathā'mr̥tam

शारदानि च माल्यानि वासांसि विमलानि च। शरत्काले प्रशस्यन्ते प्रदोषे चेन्दुरश्मयः

śāradāni ca mālyāni vāsāṁsi vimalāni ca| śaratkālē praśasyantē pradōṣē cēnduraśmayaḥ

इत्युक्तम्र̥तुसात्म्यं यच्चेष्टाहारव्यपाश्रयम। उपशेते यदौचित्यादोकःसात्म्यं तदुच्यते

ityuktamr̥tusātmyaṁ yaccēṣṭāhāravyapāśrayam| upaśētē yadaucityādōkaḥsātmyaṁ taducyatē

देशानामामयानां च विपरीतगुणं गुणैः। सात्म्यमिच्छन्ति सात्म्यज्ञाश्चेष्टितं चाद्यमेव च

dēśānāmāmayānāṁ ca viparītaguṇaṁ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāścēṣṭitaṁ cādyamēva ca

तत्र श्लोकः- र̥ताव्र̥तौ न्र̥भिः सेव्यमसेव्यं यच्च किञ्चन। तस्याशितीये निर्दिष्टं हेतुमत सात्म्यमेव च

tatra ślōkaḥ- r̥tāvr̥tau nr̥bhiḥ sēvyamasēvyaṁ yacca kiñcana| tasyāśitīyē nirdiṣṭaṁ hētumat sātmyamēva ca

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने तस्याशितीयो नाम षष्ठोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē tasyāśitīyō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ