अथातो दशप्राणायतनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō daśaprāṇāyatanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

दशैवायतनान्याहुः प्राणा येषु प्रतिष्ठिताः । शङ्खौ मर्मत्रयं कण्ठो रक्तं शुक्रौजसी गुदम

daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yēṣu pratiṣṭhitāḥ | śaṅkhau marmatrayaṁ kaṇṭhō raktaṁ śukraujasī gudam

तानीन्द्रियाणि विज्ञानं चेतनाहेतुमामयान। जानीते यः स वै विद्वान प्राणाभिसर उच्यते

tānīndriyāṇi vijñānaṁ cētanāhētumāmayān| jānītē yaḥ sa vai vidvān prāṇābhisara ucyatē

द्विविधास्तु खलु भिषजो भवन्त्यग्निवेश प्राणानामेकेऽभिसरा हन्तारो रोगाणां रोगाणामेकेऽभिसरा हन्तारः प्राणानामिति

dvividhāstu khalu bhiṣajō bhavantyagnivēśa prāṇānāmēkē'bhisarā hantārō rōgāṇāṁ rōgāṇāmēkē'bhisarā hantāraḥ prāṇānāmiti

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवंस्ते कथमस्माभिर्वेदितव्या भवेयुरिति

ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- bhagavaṁstē kathamasmābhirvēditavyā bhavēyuriti

भगवानुवाच- य इमे कुलीनाः पर्यवदातश्रुताः परिद्र̥ष्टकर्माणो दक्षाः शुचयो जितहस्ता जितात्मानः सर्वोपकरणवन्तः सर्वेन्द्रियोपपन्नाः प्रक्र̥तिज्ञाः प्रतिपत्तिज्ञाश्च ते ज्ञेयाः प्राणानामभिसरा हन्तारो रोगाणां तथाविधा हि केवले शरीरज्ञाने शरीराभिनिर्व्र̥त्तिज्ञाने प्रक्र̥तिविकारज्ञाने च निःसंशयाः सुखसाध्यक्र̥च्छ्रसाध्ययाप्यप्रत्याख्येयानां च रोगाणां समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषज्ञाने व्यपगतसन्देहाः त्रिविधस्यायुर्वेदसूत्रस्य ससङ्ग्रहव्याकरणस्य सत्रिविधौषधग्रामस्य प्रवक्तारः पञ्चत्रिंशतो मूलफलानां चतुर्णां च स्नेहानां पञ्चानां च लवणानामष्टानां च मूत्राणामष्टानां च क्षीराणां क्षीरत्वग्व्र̥क्षाणां च षण्णां शिरोविरेचनादेश्च पञ्चकर्माश्रयस्यौषधगणस्याष्टाविंशतेश्च यवागूनां द्वात्रिंशतश्चूर्णप्रदेहानां षण्णं च विरेचनशतानां पञ्चानां च कषायशतानां प्रयोक्तारः स्वस्थव्र̥त्तविहितभोजनपाननियमस्थानचङ्क्रमणशयनासनमात्राद्रव्याञ्जनधूमनावनाभ्यञ्जन- परिमार्जनवेगाविधारणविधारणव्यायामसात्म्येन्द्रियपरीक्षोपक्रमणसद्व्र̥त्तकुशलाः चतुष्पादोपग्र̥हीते च भेषजे षोडशकले सविनिश्चये सत्रिपर्येषणे सवातकलाकलज्ञाने व्यपगतसन्देहाः चतुर्विधस्य च स्नेहस्य चतुर्विंशत्युपनयस्योपकल्पनीयस्य चतुःषष्टिपर्यन्तस्य च व्यवस्थापयितारः बहुविधविधानयुक्तानां च स्नेह्यस्वेद्यवम्यविरेच्यविविधौषधोपचाराणां च कुशलाः शिरोरोगादेर्दोषांशविकल्पजस्य च व्याधिसङ्ग्रहस्य सक्षयपिडकाविद्रधेस्त्रयाणां च शोफानां बहुविधशोफानुबन्धानामष्टचत्वारिंशतश्च रोगाधिकरणानां चत्वारिंशदुत्तरस्य च नानात्मजस्य व्याधिशतस्य तथा विगर्हितातिस्थूलातिक्र̥शानां सहेतुलक्षणोपक्रमाणां स्वप्नस्य च हिताहितस्यास्वप्नातिस्वप्नस्य च सहेतूपक्रमस्य षण्णां च लङ्घनादीनामुपक्रमाणां सन्तर्पणापतर्पणजानां च रोगाणां सरूपप्रशमनानां शोणितजानां च व्याधीनां मदमूर्च्छायसन्न्यासानां च सकारणरूपौषधोपचाराणां कुशलाः कुशलाश्चाहारविधिविनिश्चयस्य प्रक्र̥त्या हिताहितानामाहारविकाराणामग्र्यसङ्ग्रहस्यासवानां च चतुरशीतेर्द्रव्यगुणकर्मविनिश्चयस्य रसानुरससंश्रयस्य सविकल्पवैरोधिकस्य द्वादशवर्गाश्रयस्य चान्नपानस्य सगुणप्रभावस्य सानुपानगुणस्य नवविधस्यार्थसङ्ग्रहस्याहारगतेश्च हिताहितोपयोगविशेषात्मकस्य च शुभाशुभविशेषस्य धात्वाश्रयाणां च रोगाणां सौषधसङ्ग्रहाणां दशानां च प्राणायतनानां यं च वक्ष्याम्यर्थेदशमहामूलीये त्रिंशत्तमाध्याये तत्र च क्र̥त्स्नस्य तन्त्रोद्देशलक्षणस्य तन्त्रस्य च ग्रहणधारणविज्ञानप्रयोगकर्मकार्यकालकर्त्र̥करणकुशलाः कुशलाश्च स्म्र̥तिमतिशास्त्रयुक्तिज्ञानस्यात्मनः शीलगुणैरविसंवादनेन च सम्पादनेन सर्वप्राणिषु चेतसो मैत्रस्य मातापित्र̥भ्रात्र̥बन्धुवत एवंयुक्ता भवन्त्यग्निवेश प्राणानामभिसरा हन्तारो रोगाणामिति

bhagavānuvāca- ya imē kulīnāḥ paryavadātaśrutāḥ paridr̥ṣṭakarmāṇō dakṣāḥ śucayō jitahastā jitātmānaḥ sarvōpakaraṇavantaḥ sarvēndriyōpapannāḥ prakr̥tijñāḥ pratipattijñāśca tē jñēyāḥ prāṇānāmabhisarā hantārō rōgāṇāṁ tathāvidhā hi kēvalē śarīrajñānē śarīrābhinirvr̥ttijñānē prakr̥tivikārajñānē ca niḥsaṁśayāḥ sukhasādhyakr̥cchrasādhyayāpyapratyākhyēyānāṁ ca rōgāṇāṁ samutthānapūrvarūpaliṅgavēdanōpaśayaviśēṣajñānē vyapagatasandēhāḥ trividhasyāyurvēdasūtrasya sasaṅgrahavyākaraṇasya satrividhauṣadhagrāmasya pravaktāraḥ pañcatriṁśatō mūlaphalānāṁ caturṇāṁ ca snēhānāṁ pañcānāṁ ca lavaṇānāmaṣṭānāṁ ca mūtrāṇāmaṣṭānāṁ ca kṣīrāṇāṁ kṣīratvagvr̥kṣāṇāṁ ca ṣaṇṇāṁ śirōvirēcanādēśca pañcakarmāśrayasyauṣadhagaṇasyāṣṭāviṁśatēśca yavāgūnāṁ dvātriṁśataścūrṇapradēhānāṁ ṣaṇṇaṁ ca virēcanaśatānāṁ pañcānāṁ ca kaṣāyaśatānāṁ prayōktāraḥ svasthavr̥ttavihitabhōjanapānaniyamasthānacaṅkramaṇaśayanāsanamātrādravyāñjanadhūmanāvanābhyañjana- parimārjanavēgāvidhāraṇavidhāraṇavyāyāmasātmyēndriyaparīkṣōpakramaṇasadvr̥ttakuśalāḥ catuṣpādōpagr̥hītē ca bhēṣajē ṣōḍaśakalē saviniścayē satriparyēṣaṇē savātakalākalajñānē vyapagatasandēhāḥ caturvidhasya ca snēhasya caturviṁśatyupanayasyōpakalpanīyasya catuḥṣaṣṭiparyantasya ca vyavasthāpayitāraḥ bahuvidhavidhānayuktānāṁ ca snēhyasvēdyavamyavirēcyavividhauṣadhōpacārāṇāṁ ca kuśalāḥ śirōrōgādērdōṣāṁśavikalpajasya ca vyādhisaṅgrahasya sakṣayapiḍakāvidradhēstrayāṇāṁ ca śōphānāṁ bahuvidhaśōphānubandhānāmaṣṭacatvāriṁśataśca rōgādhikaraṇānāṁ catvāriṁśaduttarasya ca nānātmajasya vyādhiśatasya tathā vigarhitātisthūlātikr̥śānāṁ sahētulakṣaṇōpakramāṇāṁ svapnasya ca hitāhitasyāsvapnātisvapnasya ca sahētūpakramasya ṣaṇṇāṁ ca laṅghanādīnāmupakramāṇāṁ santarpaṇāpatarpaṇajānāṁ ca rōgāṇāṁ sarūpapraśamanānāṁ śōṇitajānāṁ ca vyādhīnāṁ madamūrcchāyasannyāsānāṁ ca sakāraṇarūpauṣadhōpacārāṇāṁ kuśalāḥ kuśalāścāhāravidhiviniścayasya prakr̥tyā hitāhitānāmāhāravikārāṇāmagryasaṅgrahasyāsavānāṁ ca caturaśītērdravyaguṇakarmaviniścayasya rasānurasasaṁśrayasya savikalpavairōdhikasya dvādaśavargāśrayasya cānnapānasya saguṇaprabhāvasya sānupānaguṇasya navavidhasyārthasaṅgrahasyāhāragatēśca hitāhitōpayōgaviśēṣātmakasya ca śubhāśubhaviśēṣasya dhātvāśrayāṇāṁ ca rōgāṇāṁ sauṣadhasaṅgrahāṇāṁ daśānāṁ ca prāṇāyatanānāṁ yaṁ ca vakṣyāmyarthēdaśamahāmūlīyē triṁśattamādhyāyē tatra ca kr̥tsnasya tantrōddēśalakṣaṇasya tantrasya ca grahaṇadhāraṇavijñānaprayōgakarmakāryakālakartr̥karaṇakuśalāḥ kuśalāśca smr̥timatiśāstrayuktijñānasyātmanaḥ śīlaguṇairavisaṁvādanēna ca sampādanēna sarvaprāṇiṣu cētasō maitrasya mātāpitr̥bhrātr̥bandhuvat ēvaṁyuktā bhavantyagnivēśa prāṇānāmabhisarā hantārō rōgāṇāmiti

अतो विपरीता रोगाणामभिसरा हन्तारः प्राणानां भिषक्छद्मप्रतिच्छन्नाः कण्टकभूता लोकस्य प्रतिरूपकसधर्माणो राज्ञां प्रमादाच्चरन्ति राष्ट्राणि

atō viparītā rōgāṇāmabhisarā hantāraḥ prāṇānāṁ bhiṣakchadmapraticchannāḥ kaṇṭakabhūtā lōkasya pratirūpakasadharmāṇō rājñāṁ pramādāccaranti rāṣṭrāṇi

तेषामिदं विशेषविज्ञानं भवति- अत्यर्थं वैद्यवेशेन श्लाघमाना विशिखान्तरमनुचरन्ति कर्मलोभात श्रुत्वा च कस्यचिदातुर्यमभितः परिपतन्ति संश्रवणे चास्यात्मनो वैद्यगुणानुच्चैर्वदन्ति यश्चास्य वैद्यः प्रतिकर्म करोति तस्य च दोषान्मुहुर्मुहुरुदाहरन्ति आतुरमित्राणि च प्रहर्षणोपजापोपसेवादिभिरिच्छन्त्यात्मीकर्तुं स्वल्पेच्छुतां चात्मनः ख्यापयन्ति कर्म चासाद्य मुहुर्मुहुरवलोकयन्ति दाक्ष्येणाज्ञानमात्मनः प्रच्छादयितुकामाः व्याधिं चापावर्तयितुमशक्नुवतो व्याधितमेवानुपकरणमपरिचारकमनात्मवन्तमुपदिशन्ति अन्तगतं चैनमभिसमीक्ष्यान्यमाश्रयन्ति देशमपदेशमात्मनः क्र̥त्वा प्राक्र̥तजनसन्निपाते चात्मनः कौशलमकुशलवद्वर्णयन्ति अधीरवच्च धैर्यमपवदन्ति धीराणां विद्वज्जनसन्निपातं चाभिसमीक्ष्य प्रतिभयमिव कान्तारमध्वगाः परिहरन्ति दूरात यश्चैषां कश्चित सूत्रावयवो भवत्युपयुक्तस्तमप्रक्र̥ते प्रक्र̥तान्तरे वा सततमुदाहरन्ति न चानुयोगमिच्छन्त्यनुयोक्तुं वा म्र̥त्योरिव चानुयोगादुद्विजन्ते न चैषामाचार्यः शिष्यः सब्रह्मचारी वैवादिको वा कश्चित प्रज्ञायत इति

tēṣāmidaṁ viśēṣavijñānaṁ bhavati- atyarthaṁ vaidyavēśēna ślāghamānā viśikhāntaramanucaranti karmalōbhāt śrutvā ca kasyacidāturyamabhitaḥ paripatanti saṁśravaṇē cāsyātmanō vaidyaguṇānuccairvadanti yaścāsya vaidyaḥ pratikarma karōti tasya ca dōṣānmuhurmuhurudāharanti āturamitrāṇi ca praharṣaṇōpajāpōpasēvādibhiricchantyātmīkartuṁ svalpēcchutāṁ cātmanaḥ khyāpayanti karma cāsādya muhurmuhuravalōkayanti dākṣyēṇājñānamātmanaḥ pracchādayitukāmāḥ vyādhiṁ cāpāvartayitumaśaknuvatō vyādhitamēvānupakaraṇamaparicārakamanātmavantamupadiśanti antagataṁ cainamabhisamīkṣyānyamāśrayanti dēśamapadēśamātmanaḥ kr̥tvā prākr̥tajanasannipātē cātmanaḥ kauśalamakuśalavadvarṇayanti adhīravacca dhairyamapavadanti dhīrāṇāṁ vidvajjanasannipātaṁ cābhisamīkṣya pratibhayamiva kāntāramadhvagāḥ pariharanti dūrāt yaścaiṣāṁ kaścit sūtrāvayavō bhavatyupayuktastamaprakr̥tē prakr̥tāntarē vā satatamudāharanti na cānuyōgamicchantyanuyōktuṁ vā mr̥tyōriva cānuyōgādudvijantē na caiṣāmācāryaḥ śiṣyaḥ sabrahmacārī vaivādikō vā kaścit prajñāyata iti

भवन्ति चात्र- भिषक्छद्म प्रविश्यैवं व्याधितांस्तर्कयन्ति ये। वीतंसमिव संश्रित्य वने शाकुन्तिका द्विजान

bhavanti cātra- bhiṣakchadma praviśyaivaṁ vyādhitāṁstarkayanti yē| vītaṁsamiva saṁśritya vanē śākuntikā dvijān

श्रुतद्र̥ष्टक्रियाकालमात्राज्ञानबहिष्क्र̥ताः। वर्जनीया हि ते म्र̥त्योश्चरन्त्यनुचरा भुवि

śrutadr̥ṣṭakriyākālamātrājñānabahiṣkr̥tāḥ| varjanīyā hi tē mr̥tyōścarantyanucarā bhuvi

व्र̥त्तिहेतोर्भिषङ्मानपूर्णान मूर्खविशारदान। वर्जयेदातुरो विद्वान सर्पास्ते पीतमारुताः

vr̥ttihētōrbhiṣaṅmānapūrṇān mūrkhaviśāradān| varjayēdāturō vidvān sarpāstē pītamārutāḥ

ये तु शास्त्रविदो दक्षाः शुचयः कर्मकोविदाः। जितहस्ता जितात्मानस्तेभ्यो नित्यं क्र̥तं नमः

yē tu śāstravidō dakṣāḥ śucayaḥ karmakōvidāḥ| jitahastā jitātmānastēbhyō nityaṁ kr̥taṁ namaḥ

तत्र श्लोकः- दशप्राणायतनिके श्लोकस्थानार्थसङ्ग्रहः। द्विविधा भिषजश्चोक्ताः प्राणस्यायतनानि च

tatra ślōkaḥ- daśaprāṇāyatanikē ślōkasthānārthasaṅgrahaḥ| dvividhā bhiṣajaścōktāḥ prāṇasyāyatanāni ca

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने दशप्राणायतनीयो नामोनत्रिंशोऽध्यायः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē daśaprāṇāyatanīyō nāmōnatriṁśō'dhyāyaḥ