अथातो वातकलाकलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātō vātakalākalīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ

इति निर्देशचतुष्कः

iti nirdēśacatuṣkaḥ

अत्रोवाच कुशः साङ्क्र̥त्यायनः- रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदाः षडिमे वातगुणा भवन्ति

atrōvāca kuśaḥ sāṅkr̥tyāyanaḥ- rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadāḥ ṣaḍimē vātaguṇā bhavanti

तच्छ्रुत्वा वाक्यं कुमारशिरा भरद्वाज उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह एत एव वातगुणा भवन्ति स त्वेवङ्गुणैरेवन्द्रव्यैरेवम्प्रभावैश्च कर्मभिरभ्यस्यमानैर्वायुः प्रकोपमापद्यते समानगुणाभ्यासो हि धातूनां व्र̥द्धिकारणमिति

tacchrutvā vākyaṁ kumāraśirā bharadvāja uvāca- ēvamētadyathā bhagavānāha ēta ēva vātaguṇā bhavanti sa tvēvaṅguṇairēvandravyairēvamprabhāvaiśca karmabhirabhyasyamānairvāyuḥ prakōpamāpadyatē samānaguṇābhyāsō hi dhātūnāṁ vr̥ddhikāraṇamiti

तच्छ्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो बाह्लीकभिषगुवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह एतान्येव वातप्रकोपणानि भवन्ति अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति प्रकोपणविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकारणमिति

tacchrutvā vākyaṁ kāṅkāyanō bāhlīkabhiṣaguvāca- ēvamētadyathā bhagavānāha ētānyēva vātaprakōpaṇāni bhavanti atō viparītāni vātasya praśamanāni bhavanti prakōpaṇaviparyayō hi dhātūnāṁ praśamakāraṇamiti

तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच- एवमेतद्यथा भगवानाह एतान्येव वातप्रकोपप्रशमनानि भवन्ति। यथा ह्येनमसङ्घातमनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा तथाऽनुव्याख्यास्यामः- वातप्रकोपणानि खलु रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदशुषिरकराणि शरीराणां तथाविधेषु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाऽऽप्यायमानः प्रकोपमापद्यते वातप्रशमनानि पुनःस्निग्धगुरूष्णश्लक्ष्णम्र̥दुपिच्छिलघनकराणि शरीराणां तथाविधेषु शरीरेषु वायुरसज्यमानश्चरन प्रशान्तिमापद्यते

tacchrutvā vākyaṁ baḍiśō dhāmārgava uvāca- ēvamētadyathā bhagavānāha ētānyēva vātaprakōpapraśamanāni bhavanti| yathā hyēnamasaṅghātamanavasthitamanāsādya prakōpaṇapraśamanāni prakōpayanti praśamayanti vā tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ- vātaprakōpaṇāni khalu rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadaśuṣirakarāṇi śarīrāṇāṁ tathāvidhēṣu śarīrēṣu vāyurāśrayaṁ gatvā''pyāyamānaḥ prakōpamāpadyatē vātapraśamanāni punaḥsnigdhagurūṣṇaślakṣṇamr̥dupicchilaghanakarāṇi śarīrāṇāṁ tathāvidhēṣu śarīrēṣu vāyurasajyamānaścaran praśāntimāpadyatē

तच्छ्रुत्वा बडिशवचनमवितथम्र̥षिगणैरनुमतमुवाच वार्योविदो राजर्षिः- एवमेतत सर्वमनपवादं यथा भगवानाह। यानि तु खलु वायोः कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वा भवन्ति तेषामवयवान प्रत्यक्षानुमानोपदेशैः साधयित्वा नमस्क्र̥त्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः- वायुस्तन्त्रयन्त्रधरः प्राणोदानसमानव्यानापानात्मा प्रवर्तकश्चेष्टानामुच्चावचानां नियन्ता प्रणेता च मनसः सर्वेन्द्रियाणामुद्योजकः सर्वेन्द्रियार्थानामभिवोढा सर्वशरीरधातुव्यूहकरः सन्धानकरः शरीरस्य प्रवर्तको वाचः प्रक्र̥तिः स्पर्शशब्दयोः श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं हर्षोत्साहयोर्योनिः समीरणोऽग्नेः दोषसंशोषणः क्षेप्ता बहिर्मलानां स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता कर्तागर्भाक्र̥तीनाम आयुषोऽनुव्र̥त्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः। कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्विकारैरुपतपति बलवर्णसुखायुषामुपघाताय मनो व्याहर्षयति सर्वेन्द्रियाण्युपहन्ति विनिहन्ति गर्भान विक्र̥तिमापादयत्यतिकालं वा धारयति भयशोकमोहदैन्यातिप्रलापाञ्जनयति प्राणांश्चोपरुणद्धि। प्रक्र̥तिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवन्ति तद्यथा- धरणीधारणं ज्वलनोज्ज्वालनम आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां सन्तानगतिविधानं स्र̥ष्टिश्च मेघानाम अपां विसर्गः प्रवर्तनं स्रोतसां पुष्पफलानां चाभिनिर्वर्तनम उद्भेदनं चौद्भिदानाम र̥तूनां प्रविभागः विभागो धातूनां धातुमानसंस्थानव्यक्तिः बीजाभिसंस्कारः शस्याभिवर्धनमविक्लेदोपशोषणे अवैकारिकविकारश्चेति। प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कर्माणीमानि भवन्ति तद्यथा- शिखरिशिखरावमथनम उन्मथनमनोकहानाम उत्पीडनं सागराणाम उद्वर्तनं सरसां प्रतिसरणमापगानाम आकम्पनं च भूमेः आधमनमम्बुदानां नीहारनिर्ह्रादपांशुसिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः व्यापादनं च षण्णाम्र̥तूनां शस्यानामसङ्घातः भूतानां चोपसर्गः भावानां चाभावकरणं चतुर्युगान्तकराणां मेघसूर्यानलानिलानां विसर्गः स हि भगवान प्रभवश्चाव्ययश्च भूतानां भावाभावकरः सुखासुखयोर्विधाता म्र̥त्युः यमः नियन्ता प्रजापतिः अदितिः विश्वकर्मा विश्वरूपः सर्वगः सर्वतन्त्राणां विधाता भावानामणुः विभुः विष्णुः क्रान्ता लोकानां वायुरेव भगवानिति

tacchrutvā baḍiśavacanamavitathamr̥ṣigaṇairanumatamuvāca vāryōvidō rājarṣiḥ- ēvamētat sarvamanapavādaṁ yathā bhagavānāha| yāni tu khalu vāyōḥ kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīrēṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrēbhyō vā bhavanti tēṣāmavayavān pratyakṣānumānōpadēśaiḥ sādhayitvā namaskr̥tya vāyavē yathāśakti pravakṣyāmaḥ- vāyustantrayantradharaḥ prāṇōdānasamānavyānāpānātmā pravartakaścēṣṭānāmuccāvacānāṁ niyantā praṇētā ca manasaḥ sarvēndriyāṇāmudyōjakaḥ sarvēndriyārthānāmabhivōḍhā sarvaśarīradhātuvyūhakaraḥ sandhānakaraḥ śarīrasya pravartakō vācaḥ prakr̥tiḥ sparśaśabdayōḥ śrōtrasparśanayōrmūlaṁ harṣōtsāhayōryōniḥ samīraṇō'gnēḥ dōṣasaṁśōṣaṇaḥ kṣēptā bahirmalānāṁ sthūlāṇusrōtasāṁ bhēttā kartāgarbhākr̥tīnām āyuṣō'nuvr̥ttipratyayabhūtō bhavatyakupitaḥ| kupitastu khalu śarīrē śarīraṁ nānāvidhairvikārairupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya manō vyāharṣayati sarvēndriyāṇyupahanti vinihanti garbhān vikr̥timāpādayatyatikālaṁ vā dhārayati bhayaśōkamōhadainyātipralāpāñjanayati prāṇāṁścōparuṇaddhi| prakr̥tibhūtasya khalvasya lōkē carataḥ karmāṇīmāni bhavanti tadyathā- dharaṇīdhāraṇaṁ jvalanōjjvālanam ādityacandranakṣatragrahagaṇānāṁ santānagatividhānaṁ sr̥ṣṭiśca mēghānām apāṁ visargaḥ pravartanaṁ srōtasāṁ puṣpaphalānāṁ cābhinirvartanam udbhēdanaṁ caudbhidānām r̥tūnāṁ pravibhāgaḥ vibhāgō dhātūnāṁ dhātumānasaṁsthānavyaktiḥ bījābhisaṁskāraḥ śasyābhivardhanamaviklēdōpaśōṣaṇē avaikārikavikāraścēti| prakupitasya khalvasya lōkēṣu carataḥ karmāṇīmāni bhavanti tadyathā- śikhariśikharāvamathanam unmathanamanōkahānām utpīḍanaṁ sāgarāṇām udvartanaṁ sarasāṁ pratisaraṇamāpagānām ākampanaṁ ca bhūmēḥ ādhamanamambudānāṁ nīhāranirhrādapāṁśusikatāmatsyabhēkōragakṣārarudhirāśmāśanivisargaḥ vyāpādanaṁ ca ṣaṇṇāmr̥tūnāṁ śasyānāmasaṅghātaḥ bhūtānāṁ cōpasargaḥ bhāvānāṁ cābhāvakaraṇaṁ caturyugāntakarāṇāṁ mēghasūryānalānilānāṁ visargaḥ sa hi bhagavān prabhavaścāvyayaśca bhūtānāṁ bhāvābhāvakaraḥ sukhāsukhayōrvidhātā mr̥tyuḥ yamaḥ niyantā prajāpatiḥ aditiḥ viśvakarmā viśvarūpaḥ sarvagaḥ sarvatantrāṇāṁ vidhātā bhāvānāmaṇuḥ vibhuḥ viṣṇuḥ krāntā lōkānāṁ vāyurēva bhagavāniti

तच्छ्रुत्वा वार्योविदवचो मरीचिरुवाच- यद्यप्येवमेतत किमर्थस्यास्य वचने विज्ञाने वा सामर्थ्यमस्ति भिषग्विद्यायां भिषग्विद्यामधिक्र̥त्येयं कथा प्रव्र̥त्तेति

tacchrutvā vāryōvidavacō marīciruvāca- yadyapyēvamētat kimarthasyāsya vacanē vijñānē vā sāmarthyamasti bhiṣagvidyāyāṁ bhiṣagvidyāmadhikr̥tyēyaṁ kathā pravr̥ttēti

वार्योविद उवाच- भिषक पवनमतिबलमतिपरुषमतिशीघ्रकारिणमात्ययिकं चेन्नानुनिशम्येत सहसा प्रकुपितमतिप्रयतः कथमग्रेऽभिरक्षितुमभिधास्यति प्रागेवैनमत्ययभयात वायोर्यथार्था स्तुतिरपि भवत्यारोग्याय बलवर्णविव्र̥द्धये वर्चस्वित्वायोपचयाय ज्ञानोपपत्तये परमायुःप्रकर्षाय चेति

vāryōvida uvāca- bhiṣak pavanamatibalamatiparuṣamatiśīghrakāriṇamātyayikaṁ cēnnānuniśamyēt sahasā prakupitamatiprayataḥ kathamagrē'bhirakṣitumabhidhāsyati prāgēvainamatyayabhayāt vāyōryathārthā stutirapi bhavatyārōgyāya balavarṇavivr̥ddhayē varcasvitvāyōpacayāya jñānōpapattayē paramāyuḥprakarṣāya cēti

मरीचिरुवाच- अग्निरेव शरीरे पित्तान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति तद्यथा- पक्तिमपक्तिं दर्शनमदर्शनं मात्रामात्रत्वमूष्मणः प्रक्र̥तिविक्र̥तिवर्णौ शौर्यं भयं क्रोधं हर्षं मोहं प्रसादमित्येवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति

marīciruvāca- agnirēva śarīrē pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karōti tadyathā- paktimapaktiṁ darśanamadarśanaṁ mātrāmātratvamūṣmaṇaḥ prakr̥tivikr̥tivarṇau śauryaṁ bhayaṁ krōdhaṁ harṣaṁ mōhaṁ prasādamityēvamādīni cāparāṇi dvandvānīti

तच्छ्रुत्वा मरीचिवचः काप्य उवाच- सोम एव शरीरे श्लेष्मान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति तद्यथा- दार्ढ्यं शैथिल्यमुपचयं कार्श्यमुत्साहमालस्यं व्र̥षतां क्लीबतां ज्ञानमज्ञानं बुद्धिं मोहमेवमादीनि चापराणि द्वन्द्वानीति

tacchrutvā marīcivacaḥ kāpya uvāca- sōma ēva śarīrē ślēṣmāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karōti tadyathā- dārḍhyaṁ śaithilyamupacayaṁ kārśyamutsāhamālasyaṁ vr̥ṣatāṁ klībatāṁ jñānamajñānaṁ buddhiṁ mōhamēvamādīni cāparāṇi dvandvānīti

तच्छ्रुत्वा काप्यवचो भगवान पुनर्वसुरात्रेय उवाच- सर्व एव भवन्तः सम्यगाहुरन्यत्रैकान्तिकवचनात सर्व एव खलु वातपित्तश्लेष्माणः प्रक्र̥तिभूताः पुरुषमव्यापन्नेन्द्रियं बलवर्णसुखोपपन्नमायुषा महतोपपादयन्ति सम्यगेवाचरिता धर्मार्थकामा इव निःश्रेयसेन महता पुरुषमिह चामुष्मिंश्च लोके विक्र̥तास्त्वेनं महता विपर्ययेणोपपादयन्ति र̥तवस्त्रय इव विक्र̥तिमापन्ना लोकमशुभेनोपघातकाल इति

tacchrutvā kāpyavacō bhagavān punarvasurātrēya uvāca- sarva ēva bhavantaḥ samyagāhuranyatraikāntikavacanāt sarva ēva khalu vātapittaślēṣmāṇaḥ prakr̥tibhūtāḥ puruṣamavyāpannēndriyaṁ balavarṇasukhōpapannamāyuṣā mahatōpapādayanti samyagēvācaritā dharmārthakāmā iva niḥśrēyasēna mahatā puruṣamiha cāmuṣmiṁśca lōkē vikr̥tāstvēnaṁ mahatā viparyayēṇōpapādayanti r̥tavastraya iva vikr̥timāpannā lōkamaśubhēnōpaghātakāla iti

तद्र̥षयः सर्व एवानुमेनिरे वचनमात्रेयस्य भगवतोऽभिननन्दुश्चेति

tadr̥ṣayaḥ sarva ēvānumēnirē vacanamātrēyasya bhagavatō'bhinananduścēti

भवति चात्र- तदात्रेयवचः श्रुत्वा सर्व एवानुमेनिरे। र̥षयोऽभिननन्दुश्च यथेन्द्रवचनं सुराः

bhavati cātra- tadātrēyavacaḥ śrutvā sarva ēvānumēnirē| r̥ṣayō'bhinananduśca yathēndravacanaṁ surāḥ

तत्र श्लोकौ- गुणाः षड द्विविधो हेतुर्विविधं कर्म यत पुनः। वायोश्चतुर्विधं कर्म प्र̥थक च कफपित्तयोः

tatra ślōkau- guṇāḥ ṣaḍ dvividhō hēturvividhaṁ karma yat punaḥ| vāyōścaturvidhaṁ karma pr̥thak ca kaphapittayōḥ

महर्षीणां मतिर्या या पुनर्वसुमतिश्च या। कलाकलीये वातस्य तत सर्वं सम्प्रकाशितम

maharṣīṇāṁ matiryā yā punarvasumatiśca yā| kalākalīyē vātasya tat sarvaṁ samprakāśitam

इत्यग्निवेशक्र̥ते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्क्र̥ते श्लोकस्थाने वातकलाकलीयो नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः

ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē vātakalākalīyō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ