उपोद्धातपादे भार्गवचरिते अष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः।। 38।। मत्स्यराजे निपतिते राजा युद्धविशारदः। राजेन्द्रान्प्रेरयामास कार्त्तवीर्यो महाबलः।।

upoddhātapāde bhārgavacarite aṣṭātriṃśattamo 'dhyāyaḥ|| 38|| matsyarāje nipatite rājā yuddhaviśāradaḥ| rājendrānprerayāmāsa kārttavīryo mahābalaḥ||

बृहद्बलः सोमदत्तो विदर्भो मिथिलेश्वरः। निषधाधिपतिश्चैव मगधाधिपतिस्तथा।।

bṛhadbalaḥ somadatto vidarbho mithileśvaraḥ| niṣadhādhipatiścaiva magadhādhipatistathā||

आययुः समरे योद्धं भार्गवेद्रेण भूपते। वर्षन्तः शरजालानि नानायुद्धविशारदाः।।

āyayuḥ samare yoddhaṃ bhārgavedreṇa bhūpate| varṣantaḥ śarajālāni nānāyuddhaviśāradāḥ||

वीराभिमानिनः सर्वे हैहयस्याज्ञया तदा। पिनाकहस्तः स भृगुर्ज्वलदग्निशिखोपमः।।

vīrābhimāninaḥ sarve haihayasyājñayā tadā| pinākahastaḥ sa bhṛgurjvaladagniśikhopamaḥ||

चिक्षेप नागपाशं च आभिमन्त्र्य शरोत्तमम। तदस्त्रं भार्गवे द्रेण क्षिप्तं संग्राममूर्द्धनि।।

cikṣepa nāgapāśaṃ ca ābhimantrya śarottamam| tadastraṃ bhārgave dreṇa kṣiptaṃ saṃgrāmamūrddhani||

चकर्त्त गारुडास्त्रेण सोमदत्तो महाबलः। ततः क्रुद्धो महाभागो रामः शत्रुविदारणः।।

cakartta gāruḍāstreṇa somadatto mahābalaḥ| tataḥ kruddho mahābhāgo rāmaḥ śatruvidāraṇaḥ||

रुद्रदत्तेन शूलेन सोमदत्तं जघान ह। बृहद्बलं च गदया विदर्भं मुष्टिना तथा।।

rudradattena śūlena somadattaṃ jaghāna ha| bṛhadbalaṃ ca gadayā vidarbhaṃ muṣṭinā tathā||

मैथिलं मुद्गरेणैव शक्त्या च निषधाधिपम। मागधञ्चरणाघातैरस्त्रजालेन सैनिकान।।

maithilaṃ mudgareṇaiva śaktyā ca niṣadhādhipam| māgadhañcaraṇāghātairastrajālena sainikān||

निहत्य निखिलां सेनां संहाराग्निसमीरणे। दुद्राव कार्त्तवीर्यं च जामदग्न्यो महाबलः।।

nihatya nikhilāṃ senāṃ saṃhārāgnisamīraṇe| dudrāva kārttavīryaṃ ca jāmadagnyo mahābalaḥ||

दृष्ट्वा तं योद्धुमायान्तं राजानो ऽन्ये महारथाः। कार्य्याकार्यविधानज्ञाः पृष्टे कृत्वा च हैहयम।।

dṛṣṭvā taṃ yoddhumāyāntaṃ rājāno 'nye mahārathāḥ| kāryyākāryavidhānajñāḥ pṛṣṭe kṛtvā ca haihayam||

रामेण युयुधुश्चैव दर्शयन्तश्च सौहृदम। कान्यकुब्जाश्च शतशः सौराष्ट्रावन्तयस्तथा।।

rāmeṇa yuyudhuścaiva darśayantaśca sauhṛdam| kānyakubjāśca śataśaḥ saurāṣṭrāvantayastathā||

चक्रुश्च शरजालानि रामस्य च समन्ततः। शरजालावृतस्तेषां रामः संग्राममूर्द्धनि।।

cakruśca śarajālāni rāmasya ca samantataḥ| śarajālāvṛtasteṣāṃ rāmaḥ saṃgrāmamūrddhani||

न चादृश्यत राजेन्द्र तदा स त्वकृतव्रणः। सस्मार रामचरितं यदुक्तं हरिणेन वै।।

na cādṛśyata rājendra tadā sa tvakṛtavraṇaḥ| sasmāra rāmacaritaṃ yaduktaṃ hariṇena vai||

कुशलं भार्गवेन्द्रस्य याचमानो हरिं मुनिः। एतस्मिन्नेव काले तु रामः शस्त्रास्त्रकोविदः।।

kuśalaṃ bhārgavendrasya yācamāno hariṃ muniḥ| etasminneva kāle tu rāmaḥ śastrāstrakovidaḥ||

विधूय शरजालानि वायव्यास्त्रेण मन्त्रवित। उदतिष्ठद्रणाकाङ्क्षी नीहारादिव भास्करः।।

vidhūya śarajālāni vāyavyāstreṇa mantravit| udatiṣṭhadraṇākāṅkṣī nīhārādiva bhāskaraḥ||

त्रिरात्रं समरे रामस्तैः सार्द्धं युयुधे बली। द्वादशाक्षौहिणीस्तत्र चिच्छेद लघुविक्रमः।।

trirātraṃ samare rāmastaiḥ sārddhaṃ yuyudhe balī| dvādaśākṣauhiṇīstatra ciccheda laghuvikramaḥ||

रम्भास्तम्भवनं यद्वत परश्वधवरायुधः। सर्वांस्तान्भूपवर्गांश्च तदीयश्च महाचमूः।।

rambhāstambhavanaṃ yadvat paraśvadhavarāyudhaḥ| sarvāṃstānbhūpavargāṃśca tadīyaśca mahācamūḥ||

दृष्ट्वा विनिहतां तेन रामेण सुमहात्मना। आजगाम महावीर्यः सुचन्द्रः सूर्यवंशजः।।

dṛṣṭvā vinihatāṃ tena rāmeṇa sumahātmanā| ājagāma mahāvīryaḥ sucandraḥ sūryavaṃśajaḥ||

लक्षराजन्यसंयुक्तः सप्ताक्षौहिणिसंयुतः। तत्रानेकमहावीरा गर्जन्तस्तोयदा इव।।

lakṣarājanyasaṃyuktaḥ saptākṣauhiṇisaṃyutaḥ| tatrānekamahāvīrā garjantastoyadā iva||

कंपयन्तो भुवं राजन युयुधुर्भार्गवेण च। तेः प्रयुक्तानि शस्त्राणि महास्त्राणि च भूपते।।

kaṃpayanto bhuvaṃ rājan yuyudhurbhārgaveṇa ca| teḥ prayuktāni śastrāṇi mahāstrāṇi ca bhūpate||

क्षणेन नाशयामास भार्गवेन्द्रः प्रतापवान। गृहीत्वा परशुं दिव्यं कालातकयमोपमम।।

kṣaṇena nāśayāmāsa bhārgavendraḥ pratāpavān| gṛhītvā paraśuṃ divyaṃ kālātakayamopamam||

कालयन्सकला सेनां चिच्छेद भुगुनन्दनः। कर्षकस्तु यथा क्षेत्रे पक्वं धान्यं तथा तृणम।।

kālayansakalā senāṃ ciccheda bhugunandanaḥ| karṣakastu yathā kṣetre pakvaṃ dhānyaṃ tathā tṛṇam||

निशेषयति दात्रेण तथा रामेण तत्कृतम। लक्षराजन्यसैन्यं तददृष्ट्वा रामेण दारितम।।

niśeṣayati dātreṇa tathā rāmeṇa tatkṛtam| lakṣarājanyasainyaṃ tadadṛṣṭvā rāmeṇa dāritam||

सुचन्द्रः पृथिवीपालो युयुधे संगरे नृप। तावुभौ तत्र संक्षुब्धौ नानाशस्त्रास्त्रकोविदौ।।

sucandraḥ pṛthivīpālo yuyudhe saṃgare nṛpa| tāvubhau tatra saṃkṣubdhau nānāśastrāstrakovidau||

युयुधाते महावीरौ मुनीशनृपतीश्वरौ। रामो ऽस्मै यानि शस्त्राणि चिक्षेपास्त्राणि चापि हि।।

yuyudhāte mahāvīrau munīśanṛpatīśvarau| rāmo 'smai yāni śastrāṇi cikṣepāstrāṇi cāpi hi||

तानि सर्वाणि चिच्छेद सुचन्द्रो युद्ध पण्डितः। ततः क्रुद्धो रणे रामः सुचन्द्रं पृथिवीश्वरम।।

tāni sarvāṇi ciccheda sucandro yuddha paṇḍitaḥ| tataḥ kruddho raṇe rāmaḥ sucandraṃ pṛthivīśvaram||

कृतप्रतिकृताभिज्ञं ज्ञात्वोपस्पृश्य वार्यथ। नारायणास्त्रं विशिखे संदधे चानिवारितम।।

kṛtapratikṛtābhijñaṃ jñātvopaspṛśya vāryatha| nārāyaṇāstraṃ viśikhe saṃdadhe cānivāritam||

तदस्त्रं शतसूर्याभं क्षिप्तं रामेण धीमता। हृष्टोत्तीर्य रथात्सद्यः सुचन्द्रः प्रणनाम ह।।

tadastraṃ śatasūryābhaṃ kṣiptaṃ rāmeṇa dhīmatā| hṛṣṭottīrya rathātsadyaḥ sucandraḥ praṇanāma ha||

सर्वास्त्रपूज्यं तच्चापि नारायणविनिर्मितम। तमेवं प्रणतं त्यक्त्वा यथौ नारायमन्तिकम।।

sarvāstrapūjyaṃ taccāpi nārāyaṇavinirmitam| tamevaṃ praṇataṃ tyaktvā yathau nārāyamantikam||

विस्मितो ऽभूत्तदा रामः समरे शत्रसूदनः। दृष्ट्वा व्यर्थं महास्त्रं तद्भूपं स्वस्थं विलोक्य च।।

vismito 'bhūttadā rāmaḥ samare śatrasūdanaḥ| dṛṣṭvā vyarthaṃ mahāstraṃ tadbhūpaṃ svasthaṃ vilokya ca||

रामः शक्तिं च मुसलं तोमरं पट्टिशं तथा। गदां च परशुं कोपाच्छिक्षेप नृपमूर्द्धनि।।

rāmaḥ śaktiṃ ca musalaṃ tomaraṃ paṭṭiśaṃ tathā| gadāṃ ca paraśuṃ kopācchikṣepa nṛpamūrddhani||

जग्राह तानि सर्वाणि सुचन्द्रो लीलयैव हि। चिक्षेप शिवशूलं च रामो नृपतये यदा।।

jagrāha tāni sarvāṇi sucandro līlayaiva hi| cikṣepa śivaśūlaṃ ca rāmo nṛpataye yadā||

बभूव पुष्पमालां च तच्छूलं नृपतेर्गले। ददर्श च पुरस्तस्य भद्रकालीं जगत्प्रसूम।।

babhūva puṣpamālāṃ ca tacchūlaṃ nṛpatergale| dadarśa ca purastasya bhadrakālīṃ jagatprasūm||

वहन्तीं मुण्डमालां च विकटास्यां भयङ्करीम। सिंहस्थां च त्रिनेत्रां च त्रिशूलवरधारिणीम।।

vahantīṃ muṇḍamālāṃ ca vikaṭāsyāṃ bhayaṅkarīm| siṃhasthāṃ ca trinetrāṃ ca triśūlavaradhāriṇīm||

दृष्ट्वा विहाय शस्त्रास्त्रं नमस्कृत्य समैडत। नमोस्तु ते शङ्करवल्लभायै जगत्सवित्र्यै समलङ्कृतायै।।

dṛṣṭvā vihāya śastrāstraṃ namaskṛtya samaiḍata| namostu te śaṅkaravallabhāyai jagatsavitryai samalaṅkṛtāyai||

नानाविभूषाभिरिभारिगायै प्रपन्नरक्षाविहितोद्यमायै। दक्षप्रसूत्यै हिमवद्भवायै महेश्वरार्द्धङ्गसमास्थितायै।।

nānāvibhūṣābhiribhārigāyai prapannarakṣāvihitodyamāyai| dakṣaprasūtyai himavadbhavāyai maheśvarārddhaṅgasamāsthitāyai||

काल्यै कलानाथकलाधरायै भक्तप्रियायै भुवनाधिपायै। ताराभिधायै शिवतत्परायै गणेश्वराराधितपादुकायै।।

kālyai kalānāthakalādharāyai bhaktapriyāyai bhuvanādhipāyai| tārābhidhāyai śivatatparāyai gaṇeśvarārādhitapādukāyai||

परात्परायै परमेष्ठिदायै तापत्रयोन्मूलनचिन्तनायै। जगद्धितायास्तपुरत्रयायै बालादिकायै त्रिपुराभिधायै।।

parātparāyai parameṣṭhidāyai tāpatrayonmūlanacintanāyai| jagaddhitāyāstapuratrayāyai bālādikāyai tripurābhidhāyai||

समस्तविद्यासुविलासदायै जगज्जनन्यै निहिताहितायै। बकाननायै बहुसाख्यदायै विध्वस्तनानासुरदान्वायै।।

samastavidyāsuvilāsadāyai jagajjananyai nihitāhitāyai| bakānanāyai bahusākhyadāyai vidhvastanānāsuradānvāyai||

वराभयालङ्कृतदोर्लतायै समस्तगीर्वाणनमस्कृतायै। पीतांबरायै पवनाशुगायै शुभप्रदायै शिवसंस्तुतायै।।

varābhayālaṅkṛtadorlatāyai samastagīrvāṇanamaskṛtāyai| pītāṃbarāyai pavanāśugāyai śubhapradāyai śivasaṃstutāyai||

नागारिगायै नवखण्डपायै नीलाचलाभां गलसत्प्रभायै। लघुक्रमायै ललिताभिधायै लेखाधिपायै लवणाकरायै।।

nāgārigāyai navakhaṇḍapāyai nīlācalābhāṃ galasatprabhāyai| laghukramāyai lalitābhidhāyai lekhādhipāyai lavaṇākarāyai||

लोलेक्षणायै लयवर्जितायै लाक्षारसालङ्कृतपङ्कजायै। रमाभिधायै रतिसुप्रियायै रोगापहायै रचिताखिलायै।।

lolekṣaṇāyai layavarjitāyai lākṣārasālaṅkṛtapaṅkajāyai| ramābhidhāyai ratisupriyāyai rogāpahāyai racitākhilāyai||

राज्यप्रदायै रमणोत्सुकायै रत्नप्रभायै रुचिरांबरायै। नमो नमस्ते परतः पुरस्तात पार्श्वाधरोर्ध्वं च नमो नमस्ते।।

rājyapradāyai ramaṇotsukāyai ratnaprabhāyai rucirāṃbarāyai| namo namaste parataḥ purastāt pārśvādharordhvaṃ ca namo namaste||

सदा च सर्वत्र नमो नमस्ते नमो नमस्ते ऽखिलविग्रहायै। प्रसीद देवेशि मम प्रतिज्ञां पुरा कृतां पालय भद्रकालि।।

sadā ca sarvatra namo namaste namo namaste 'khilavigrahāyai| prasīda deveśi mama pratijñāṃ purā kṛtāṃ pālaya bhadrakāli||

त्वमेव माता च पिता त्वमेव जगत्त्रयस्यापि नमो नमस्ते। एवं स्तुता तदा देवी भद्रकाली तरस्विनी।।

tvameva mātā ca pitā tvameva jagattrayasyāpi namo namaste| evaṃ stutā tadā devī bhadrakālī tarasvinī||

उवाच भार्गवं प्रीता वरदानकृतोत्सवा। वत्स राम महाभाग प्रीतास्मि तव सांप्रतम।।

uvāca bhārgavaṃ prītā varadānakṛtotsavā| vatsa rāma mahābhāga prītāsmi tava sāṃpratam||

वरं वरय मत्तो यस्त्वया चाभ्यर्थिता हृदि। मातर्यदि वरो देयस्त्वया मे भक्तव त्सले।।

varaṃ varaya matto yastvayā cābhyarthitā hṛdi| mātaryadi varo deyastvayā me bhaktava tsale||

तत्सुचन्द्रं जये युद्धे तवानुग्रहभाजनम। इति मे ऽभिहितं देवि कुरु प्रीतेन चेतसा।।

tatsucandraṃ jaye yuddhe tavānugrahabhājanam| iti me 'bhihitaṃ devi kuru prītena cetasā||

येन केनाप्युपायेन जगन्मातर्नमो ऽस्तु ते। आग्नेयास्त्रेण राजेन्द्रं सुचन्द्रं नय मद्गृहम।।

yena kenāpyupāyena jaganmātarnamo 'stu te| āgneyāstreṇa rājendraṃ sucandraṃ naya madgṛham||

ममातिप्रियमद्यैव पार्षदो मे भवत्वयम। इत्युक्तमाकर्ण्य स भार्गवेन्द्रो देव्याः प्रियं कर्तुमथोद्यतो ऽभूत।।

mamātipriyamadyaiva pārṣado me bhavatvayam| ityuktamākarṇya sa bhārgavendro devyāḥ priyaṃ kartumathodyato 'bhūt||

प्राणान्नियम्याचमनं च कृत्वा सुचन्द्रमुद्दिश्य च तत्समादधे। अस्त्रं प्रयुक्तं नृपतेर्वधाय रामेण राजन प्रसभं तदा तत।।

prāṇānniyamyācamanaṃ ca kṛtvā sucandramuddiśya ca tatsamādadhe| astraṃ prayuktaṃ nṛpatervadhāya rāmeṇa rājan prasabhaṃ tadā tat||

दग्ध्वा वपुर्भूतमयं तदीयं निनाय लोकं परदेवतायाः। ततस्तु रामेण कृतप्रणामा सा भद्रकालो जगदादिकर्त्री।।

dagdhvā vapurbhūtamayaṃ tadīyaṃ nināya lokaṃ paradevatāyāḥ| tatastu rāmeṇa kṛtapraṇāmā sā bhadrakālo jagadādikartrī||

अन्तर्हिताभूदथ जामदग्न्यस्तस्थौ रणेभूपवधाभिकाङ्क्षी।।

antarhitābhūdatha jāmadagnyastasthau raṇebhūpavadhābhikāṅkṣī||