उपोद्धातपादेरऽजुनोपाख्याने भार्गवचरिते पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः।। 25।। इति पृष्टस्तदा ताभ्यां रामो राजन्कृताञ्जलिः। तयोरकथयत्सर्वमात्मना यदनुष्ठितम।।

upoddhātapāder'junopākhyāne bhārgavacarite pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ|| 25|| iti pṛṣṭastadā tābhyāṃ rāmo rājankṛtāñjaliḥ| tayorakathayatsarvamātmanā yadanuṣṭhitam||

निदेशाद्वै कुलगुरोस्तपश्चरणमात्मनः। शंभोर्निदेशात्तीर्थानामटनं च यथाक्रमम।।

nideśādvai kulagurostapaścaraṇamātmanaḥ| śaṃbhornideśāttīrthānāmaṭanaṃ ca yathākramam||

तदाज्ञयैव दैत्यनां वधं चामरकारणात। हरप्रसादादत्रापि ह्यकृतव्रणदर्शनम।।

tadājñayaiva daityanāṃ vadhaṃ cāmarakāraṇāt| haraprasādādatrāpi hyakṛtavraṇadarśanam||

एतत्सर्वमशेषेण यदन्यच्चात्मना कृतम। कथयामास तद्रामः पित्रोः संप्रीयमाणयोः।।

etatsarvamaśeṣeṇa yadanyaccātmanā kṛtam| kathayāmāsa tadrāmaḥ pitroḥ saṃprīyamāṇayoḥ||

तौ च तेनोदितं सर्वं श्रुत्वा तत्कर्म विस्तरम। हृष्टौ हर्षान्तरं भूयो राजन्नाप्नुवतावुभौ।।

tau ca tenoditaṃ sarvaṃ śrutvā tatkarma vistaram| hṛṣṭau harṣāntaraṃ bhūyo rājannāpnuvatāvubhau||

एवं पित्रोर्महाराज शुश्रूषां भृगुपुङ्गवः। प्रकुर्वंस्तद्विधेयात्मा भ्रातॄणां चाविशेषतः।।

evaṃ pitrormahārāja śuśrūṣāṃ bhṛgupuṅgavaḥ| prakurvaṃstadvidheyātmā bhrātṝṇāṃ cāviśeṣataḥ||

एतस्मिन्नेव काले तु कदाचिद्धैहयेश्वरः। इत्येष मृगयां गान्तुं चतुरङ्गबलान्वितः।।

etasminneva kāle tu kadāciddhaihayeśvaraḥ| ityeṣa mṛgayāṃ gāntuṃ caturaṅgabalānvitaḥ||

संरज्यमाने गगने बन्धूककुसुमारुणैः। ताराजालद्युतिहरैः समन्तादरुणांशुभिः।।

saṃrajyamāne gagane bandhūkakusumāruṇaiḥ| tārājāladyutiharaiḥ samantādaruṇāṃśubhiḥ||

मन्दं वीजति प्रोद्धूतकेतकीवनराजिभिः। प्राभातिके गन्धवहे कुमुदाकरसंस्पृशि।।

mandaṃ vījati proddhūtaketakīvanarājibhiḥ| prābhātike gandhavahe kumudākarasaṃspṛśi||

वयांसि नर्मदातीरतरुनीडाश्रयेषु च। व्याहरन्स्वाकुला वाचो मनःश्रोत्रसुखावहाः।।

vayāṃsi narmadātīratarunīḍāśrayeṣu ca| vyāharansvākulā vāco manaḥśrotrasukhāvahāḥ||

नर्मदातीरतीर्थं तदवतीर्याघहारिणि। तत्तोये मुनिवृन्देषु गृणात्सुब्रह्म शाश्वतम।।

narmadātīratīrthaṃ tadavatīryāghahāriṇi| tattoye munivṛndeṣu gṛṇātsubrahma śāśvatam||

विधिवत्कृतमैत्रेषु सन्निवृत्य सरित्तटात। आशमं प्रति गच्छत्सु मुनिमुख्येषु कर्मिषु।।

vidhivatkṛtamaitreṣu sannivṛtya sarittaṭāt| āśamaṃ prati gacchatsu munimukhyeṣu karmiṣu||

प्रत्येकं वीरपत्नीषु व्यग्रासु गृहकर्मसु। होमार्थं मुनिकल्पाभिर्दुह्यमानासु धेनुषु।।

pratyekaṃ vīrapatnīṣu vyagrāsu gṛhakarmasu| homārthaṃ munikalpābhirduhyamānāsu dhenuṣu||

स्थाने मुनिकुमारेषु तं दोहं हि नयत्सु च। अग्निहोत्राकुले जाते सर्वभूतसुखावहे।।

sthāne munikumāreṣu taṃ dohaṃ hi nayatsu ca| agnihotrākule jāte sarvabhūtasukhāvahe||

विकसत्सु सरोजेषु गायत्सु भ्रमरेषु च। वाशत्सु नीडान्निष्पत्य पतत्रिषु समन्ततः।।

vikasatsu sarojeṣu gāyatsu bhramareṣu ca| vāśatsu nīḍānniṣpatya patatriṣu samantataḥ||

अनति व्यग्रमत्तेभतुरङ्गरथगामिनाम। गात्राल्हादविवर्द्धन्यां वेलायां मन्दवायुना।।

anati vyagramattebhaturaṅgarathagāminām| gātrālhādavivarddhanyāṃ velāyāṃ mandavāyunā||

गच्छत्सु चाश्रमोपान्तं प्रसूनजलहारिषु। स्वाध्या यदक्षैर्बहुभिरजिनांबरधारिभिः।।

gacchatsu cāśramopāntaṃ prasūnajalahāriṣu| svādhyā yadakṣairbahubhirajināṃbaradhāribhiḥ||

सम्यक प्रयोज्यमानेषु मन्त्रेषूच्चावचेषु च। प्रैषेषूच्चार्यमाणेषु हूयमानेषु वह्निषु।।

samyak prayojyamāneṣu mantreṣūccāvaceṣu ca| praiṣeṣūccāryamāṇeṣu hūyamāneṣu vahniṣu||

यथा वन्मन्त्रतन्त्रोक्तक्रियासु विततासु च। ज्वलदग्निशिखाकारे तमस्तपनतेजसि।।

yathā vanmantratantroktakriyāsu vitatāsu ca| jvaladagniśikhākāre tamastapanatejasi||

प्रतिहत्य दिशः सर्वा विवृण्वाने च मेदिनीम। सवितर्युदयं याति नैशे तमसि नश्यति।।

pratihatya diśaḥ sarvā vivṛṇvāne ca medinīm| savitaryudayaṃ yāti naiśe tamasi naśyati||

तारकासु विलीनासु काष्ठासु विमलासु च। कृतमैत्रादिको राजा मृगयां हैहयेश्वरः।।

tārakāsu vilīnāsu kāṣṭhāsu vimalāsu ca| kṛtamaitrādiko rājā mṛgayāṃ haihayeśvaraḥ||

निर्ययौ नगरात्तस्मात्पुरोहितसमन्वितः। बलैः सर्वैः समुदितैः सवाजिरथकुञ्जरैः।।

niryayau nagarāttasmātpurohitasamanvitaḥ| balaiḥ sarvaiḥ samuditaiḥ savājirathakuñjaraiḥ||

सचिवः सहितः श्रीमान सवयोभिश्च राजभिः। महता बलभारेण नमयन्वसुधातलम।।

sacivaḥ sahitaḥ śrīmān savayobhiśca rājabhiḥ| mahatā balabhāreṇa namayanvasudhātalam||

नादयन्रथघोषेण ककुभः सर्वतो नृपः। स्वबलौघपदक्षेपप्रक्षुण्णावनिरेणुभिः।।

nādayanrathaghoṣeṇa kakubhaḥ sarvato nṛpaḥ| svabalaughapadakṣepaprakṣuṇṇāvanireṇubhiḥ||

ययौ संच्छादयन्व्योम विमानशतसंकुलम। संप्रवश्य वनं घोरं विन्ध्योद्रेर्बलसंचयैः।।

yayau saṃcchādayanvyoma vimānaśatasaṃkulam| saṃpravaśya vanaṃ ghoraṃ vindhyodrerbalasaṃcayaiḥ||

भृशं विलोलया मास समन्ताद्राजसत्तमः। परिवार्य वनं तत्तु स राजा निजसैनिकैः।।

bhṛśaṃ vilolayā māsa samantādrājasattamaḥ| parivārya vanaṃ tattu sa rājā nijasainikaiḥ||

मृगान्नानाविधान्हिंस्रान्निजघान शितैः शरैः। आकर्णकृष्टकोदण्डयोधमुक्तैः शितेषुभिः।।

mṛgānnānāvidhānhiṃsrānnijaghāna śitaiḥ śaraiḥ| ākarṇakṛṣṭakodaṇḍayodhamuktaiḥ śiteṣubhiḥ||

निकृत्तगात्राः शार्दूला न्यपतन्भुवि केचन। उदग्रवेगपादातखड्गखण्डितविग्रहाः।।

nikṛttagātrāḥ śārdūlā nyapatanbhuvi kecana| udagravegapādātakhaḍgakhaṇḍitavigrahāḥ||

वराहयूथपाः केचिद्रुधिरार्द्रा धरामगुः। प्रचण्डशाक्तिकोन्मुक्तशक्तिनिर्भिन्नमस्तकाः।।

varāhayūthapāḥ kecidrudhirārdrā dharāmaguḥ| pracaṇḍaśāktikonmuktaśaktinirbhinnamastakāḥ||

मृगौघाः प्रत्यपद्यन्त पर्वता इव मेदिनीम। नाराचा विद्धसर्वाङ्गाः सिंहर्क्षशरभादयः।।

mṛgaughāḥ pratyapadyanta parvatā iva medinīm| nārācā viddhasarvāṅgāḥ siṃharkṣaśarabhādayaḥ||

वसुधामन्वकीर्यन्त शोणितार्द्राः समन्ततः। एवं सवागुरैः कैश्चित्पतद्भिः पतितैरपि।।

vasudhāmanvakīryanta śoṇitārdrāḥ samantataḥ| evaṃ savāguraiḥ kaiścitpatadbhiḥ patitairapi||

श्वभिश्चानुद्रुतैः कैश्चिद्धावमानैस्तथा मृगैः। आत्तैर्विक्रोशमानैश्च भीतैः प्राणभयातुरैः।।

śvabhiścānudrutaiḥ kaiściddhāvamānaistathā mṛgaiḥ| āttairvikrośamānaiśca bhītaiḥ prāṇabhayāturaiḥ||

युगापाये यथात्यर्थं वनमाकुलमाबभौ। वराहसिंहशार्दूलश्वाविच्छशकुलानि च।।

yugāpāye yathātyarthaṃ vanamākulamābabhau| varāhasiṃhaśārdūlaśvāvicchaśakulāni ca||

चमरीरुरुगोमायुगवयर्क्षवृकान्बहून। कृष्णसारान्द्वीपिमृगान्रक्तखड्गमृगानवि।।

camarīrurugomāyugavayarkṣavṛkānbahūn| kṛṣṇasārāndvīpimṛgānraktakhaḍgamṛgānavi||

विचित्राङ्गान्मृगानन्यान्न्यङ्कूनपि च सर्वशः। बालान्स्तनन्धयान्यूनः स्थविरान्मिथुनान्गणान।।

vicitrāṅgānmṛgānanyānnyaṅkūnapi ca sarvaśaḥ| bālānstanandhayānyūnaḥ sthavirānmithunāngaṇān||

निजघ्नुर्निशितैः शस्त्रैः शस्त्रवध्यान्हि सैनिकाः। एवं हत्वा मृगान घोरान्हिंस्रप्रायानशेषतः।।

nijaghnurniśitaiḥ śastraiḥ śastravadhyānhi sainikāḥ| evaṃ hatvā mṛgān ghorānhiṃsraprāyānaśeṣataḥ||

श्रमेण महता युक्ता बभूवुर्नृपसैनिकाः। मध्ये दिनकरे प्राप्ते ससैन्यः स तदा नृपः।।

śrameṇa mahatā yuktā babhūvurnṛpasainikāḥ| madhye dinakare prāpte sasainyaḥ sa tadā nṛpaḥ||

नर्मदां धर्मसंतप्तः पिपासुरगमच्छनैः। अवतीय ततस्तस्यास्तोये सबलवाहनः।।

narmadāṃ dharmasaṃtaptaḥ pipāsuragamacchanaiḥ| avatīya tatastasyāstoye sabalavāhanaḥ||

विजागाह शुभे राजा क्षुत्तृष्णापरिपीडितः। स्नात्वा पीत्वा च सलिलं स तस्याः सुखशीतलम।।

vijāgāha śubhe rājā kṣuttṛṣṇāparipīḍitaḥ| snātvā pītvā ca salilaṃ sa tasyāḥ sukhaśītalam||

बिसांकुराणि शुभ्राणि स्वादूनि प्रजघास च। विक्रीड्य तोये सुचिरमुत्तीर्य सबलो नृपः।।

bisāṃkurāṇi śubhrāṇi svādūni prajaghāsa ca| vikrīḍya toye suciramuttīrya sabalo nṛpaḥ||

विशश्राम च तत्तीरे तरुखण्डोपमण्डिते। आलंबपाने तिग्मांशौ ससैन्यः सानुगो नृपः।।

viśaśrāma ca tattīre tarukhaṇḍopamaṇḍite| ālaṃbapāne tigmāṃśau sasainyaḥ sānugo nṛpaḥ||

निश्चक्राम पुरं गन्तुं विन्ध्याद्रिवनगह्वरात। स गच्छन्नेव ददृशे नर्मदा तीरमाश्रितम।।

niścakrāma puraṃ gantuṃ vindhyādrivanagahvarāt| sa gacchanneva dadṛśe narmadā tīramāśritam||

आश्रमं पुण्यशीलस्य जमदग्नेर्महात्मनः। ततो निवृत्य सैन्यानि दूरे ऽवस्थाप्य पार्थिवः।।

āśramaṃ puṇyaśīlasya jamadagnermahātmanaḥ| tato nivṛtya sainyāni dūre 'vasthāpya pārthivaḥ||

परिचारैः कतिपथैः सहितो ऽयात्तदाशमम। गत्वा तदाश्रमं रम्यं पुरोहितसमन्वितः।।

paricāraiḥ katipathaiḥ sahito 'yāttadāśamam| gatvā tadāśramaṃ ramyaṃ purohitasamanvitaḥ||

उपेत्य मुनिशार्दूलं ननाम शिरसा नृपः। अभिनं द्याशषा तं वै जमदग्निर्नृपोत्तमम।।

upetya muniśārdūlaṃ nanāma śirasā nṛpaḥ| abhinaṃ dyāśaṣā taṃ vai jamadagnirnṛpottamam||

पूजयामास विधिवदर्घपाद्यासनादिभिः। संभावयित्वा तां पूजां विहितां मुनिना तदा।।

pūjayāmāsa vidhivadarghapādyāsanādibhiḥ| saṃbhāvayitvā tāṃ pūjāṃ vihitāṃ muninā tadā||

निषसादासने शुभ्र पुरस्तस्य महामुनेः। तमासीनं नृपवरं कुशासनगतो मुनिः।।

niṣasādāsane śubhra purastasya mahāmuneḥ| tamāsīnaṃ nṛpavaraṃ kuśāsanagato muniḥ||

पप्रच्छ कुशलप्रश्नं पुत्रमित्रादिबन्धुषु। सह संकथयंस्तेन राज्ञा मुनिवरोत्तमः।।

papraccha kuśalapraśnaṃ putramitrādibandhuṣu| saha saṃkathayaṃstena rājñā munivarottamaḥ||

स्थित्वा नातिचिरं कालमातिथ्यार्थं न्यमन्त्रयत। ततः स राजा सुप्रीतो जमदग्नि मभाषत।।

sthitvā nāticiraṃ kālamātithyārthaṃ nyamantrayat| tataḥ sa rājā suprīto jamadagni mabhāṣata||

महर्षे देहि मे ऽनुज्ञां गमिष्यामि स्वकं पुरम। समग्रवाहनबलो ह्यहं तस्मान्महामुने।।

maharṣe dehi me 'nujñāṃ gamiṣyāmi svakaṃ puram| samagravāhanabalo hyahaṃ tasmānmahāmune||

कर्तु न शक्यमा तिथ्यं त्वया वन्याशिना वने। अथवा त्वं तपःशक्त्या कर्तुमातिथ्यमद्य मे।।

kartu na śakyamā tithyaṃ tvayā vanyāśinā vane| athavā tvaṃ tapaḥśaktyā kartumātithyamadya me||

शक्नोष्यपि पुरीं गन्तुं मामनुज्ञातुर्हसि। अन्यथा चेत्खलैः सैन्यैरत्यर्थं मुनिसत्तम।।

śaknoṣyapi purīṃ gantuṃ māmanujñāturhasi| anyathā cetkhalaiḥ sainyairatyarthaṃ munisattama||

तपस्विनां भवेत्पीडा नियमक्षयकारिका। इत्येवमुक्तः स मुनिस्तं प्राहस्थीयतां क्षणम।।

tapasvināṃ bhavetpīḍā niyamakṣayakārikā| ityevamuktaḥ sa munistaṃ prāhasthīyatāṃ kṣaṇam||

सर्वं संपादयिथ्ये ऽहमातिथ्यं सानुगस्य ते। इत्युक्त्वाहूय तां दोग्ध्रीमुवाचायं ममातिथिः।।

sarvaṃ saṃpādayithye 'hamātithyaṃ sānugasya te| ityuktvāhūya tāṃ dogdhrīmuvācāyaṃ mamātithiḥ||

उपाग तस्त्वया तस्मात्क्रियतामद्य सत्कृतिः। इत्युक्ता मुनिना दोग्ध्री सातिथेयमशेषतः। दुदोह नृपतेराशु यद्योग्यं मुनिगौरवात।।

upāga tastvayā tasmātkriyatāmadya satkṛtiḥ| ityuktā muninā dogdhrī sātitheyamaśeṣataḥ| dudoha nṛpaterāśu yadyogyaṃ munigauravāt||

अथाश्रमं तत्सुरराजसद्मनिकाशमासीद्भृगुपुङ्गवस्य। विभूतिभेदैरविचिन्त्यरुपमनन्यसाध्यं सुरभिप्रभावात।।

athāśramaṃ tatsurarājasadmanikāśamāsīdbhṛgupuṅgavasya| vibhūtibhedairavicintyarupamananyasādhyaṃ surabhiprabhāvāt||

अनेकरत्नोज्ज्वलचित्रहेमप्रकाशमालापरिवीतमुच्चैः। पूर्णेन्दुशुभ्राभ्रविषक्तशृङ्गैः प्रासादसंघैः परिवीतमन्तः।।

anekaratnojjvalacitrahemaprakāśamālāparivītamuccaiḥ| pūrṇenduśubhrābhraviṣaktaśṛṅgaiḥ prāsādasaṃghaiḥ parivītamantaḥ||

कांस्यारकूटारसताम्रहेमदुर्वर्णसौधो पलदारुमृद्भिः। पृथग्विमिश्रैर्भवनैरनेकैः सद्भासितं नेत्रमनोभिरामैः।।

kāṃsyārakūṭārasatāmrahemadurvarṇasaudho paladārumṛdbhiḥ| pṛthagvimiśrairbhavanairanekaiḥ sadbhāsitaṃ netramanobhirāmaiḥ||

महार्हरत्नोज्ज्वलहेमवेदिकानिष्कूटसोपानकुटीविटङ्ककैः। तुलाकपाटर्गलकुड्यदेहलीनिशान्तशालाजिरशोभितैर्भृशम।।

mahārharatnojjvalahemavedikāniṣkūṭasopānakuṭīviṭaṅkakaiḥ| tulākapāṭargalakuḍyadehalīniśāntaśālājiraśobhitairbhṛśam||

वलभ्यलिन्दाङ्गपाचारुतोरणैरदभ्रपर्यन्तचतुष्किकादिभिः। स्तंभेषु कुड्येषु च दिव्यरत्नविचित्रचित्रैः परिशोभमानैः।।

valabhyalindāṅgapācārutoraṇairadabhraparyantacatuṣkikādibhiḥ| staṃbheṣu kuḍyeṣu ca divyaratnavicitracitraiḥ pariśobhamānaiḥ||

उच्चावचै रत्नवरैर्विचित्रसुवर्णसिंहासनपीठिकाद्यैः। स भक्ष्यभोज्यादिभि रन्नपानैरुपेतभाण्डोपगतैकदेशैः।।

uccāvacai ratnavarairvicitrasuvarṇasiṃhāsanapīṭhikādyaiḥ| sa bhakṣyabhojyādibhi rannapānairupetabhāṇḍopagataikadeśaiḥ||

गृहैरमर्त्योचितसर्वसंपत्समन्वितैर्नेत्रमनो ऽभिरामैः। तस्याश्रमं सन्नगरोपमानं बभौ वधूभिश्चमनोहराभिः।।

gṛhairamartyocitasarvasaṃpatsamanvitairnetramano 'bhirāmaiḥ| tasyāśramaṃ sannagaropamānaṃ babhau vadhūbhiścamanoharābhiḥ||