चतुर्युगानि यान्यासन्पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे। तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात।।

caturyugāni yānyāsanpūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare| teṣāṃ nisargaṃ tattvaṃ ca śrotumicchāmi vistarāt||

पृथिव्यादिप्रसंगेन यन्मया प्रागुदीरितम। तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत।।

pṛthivyādiprasaṃgena yanmayā prāgudīritam| teṣāṃ caturyugaṃ hyetattadvakṣyāmi nibodhata||

संख्ययेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः। युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च।।

saṃkhyayeha prasaṃkhyāya vistarāccaiva sarvaśaḥ| yugaṃ ca yugabhedaśca yugadharmastathaiva ca||

युगसंध्यांशकश्चैव युगसंधानमेव च। षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः।।

yugasaṃdhyāṃśakaścaiva yugasaṃdhānameva ca| ṣaṭprakāśayugākhyaiṣā tā pravakṣyāmi tattvataḥ||

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम। तेनाब्देन प्रसंख्यायै वक्ष्यामीह वतुर्युगम। निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत।।

laukikena pramāṇena niṣpādyābdaṃ tu mānuṣam| tenābdena prasaṃkhyāyai vakṣyāmīha vaturyugam| nimeṣakāla tulyaṃ hi vidyāllaghvakṣaraṃ ca yat||

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु। त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते।।

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu| triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastai striṃśatā rātryahanī same te||

अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ।।

ahorātrau vibhajate sūryo mānuṣalaukikau||

तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते। पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः।।

tatrāhaḥ karmaceṣṭāyāṃ rātriḥ svapnāya kalpate| pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ||

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी। त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु सः स्मृतः।।

kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī| triṃśadye mānuṣā māsāḥ pitryo māsastu saḥ smṛtaḥ||

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै। पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते।।

śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cāpyadhikāni vai| pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate||

मानुषे णैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत। पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै।।

mānuṣe ṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet| pitṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṃkhyātānīha tāni vai||

दश चैवाधिका मासाः पितृसंख्येह संज्ञिताः। लौकिकेनैव मानेन हृब्दो यो मानुषः स्मृतः।।

daśa caivādhikā māsāḥ pitṛsaṃkhyeha saṃjñitāḥ| laukikenaiva mānena hṛbdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ||

एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रे स्यान्निश्चयो गतः। दिव्ये रात्र्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः।।

etaddivyamahorātraṃ śāstre syānniścayo gataḥ| divye rātryahanī varṣa pravibhāgastayoḥ punaḥ||

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम। ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः।।

ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam| ye te rātryahanī divye prasaṃkhyānaṃ tayoḥ punaḥ||

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिप्यो मासस्तु स स्मृतः। यन्मानुषं शतं विद्धि दिव्या मासास्त्रयस्तु ते।।

triṃśadyāni tu varṣāṇi dipyo māsastu sa smṛtaḥ| yanmānuṣaṃ śataṃ viddhi divyā māsāstrayastu te||

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः। त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु। दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः।।

daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ| trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni tu| divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ||

त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः। त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः।।

trīṇi varṣa sahasrāṇi mānuṣāṇi pramāṇataḥ| triṃśadanyāni varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ||

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु। अन्यानि नवतिश्चैव ध्रुवः संवत्सरः स्मृतः।।

nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu| anyāni navatiścaiva dhruvaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ||

षड्विंशतिसहस्राणि वर्षाणि मानुषाणि तु। वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः।।

ṣaḍviṃśatisahasrāṇi varṣāṇi mānuṣāṇi tu| varṣāṇāṃ tu śataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ||

त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु।।

trīṇyeva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu||

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्याया। दिव्यवर्षसहस्र तु प्राहुः संख्याविदो जनाः।।

ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyāyā| divyavarṣasahasra tu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ||

इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्याया त्विह। दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम।।

ityevamṛṣibhirgītaṃ divyayā saṃkhyāyā tviha| divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyāprakalpanam||

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽबुवन। कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम।।

catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo 'buvan| kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti catuṣṭayam||

पूर्व कृतयुकं नाम ततस्त्रेती विधीयते। द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कल्पयेत।।

pūrva kṛtayukaṃ nāma tatastretī vidhīyate| dvāparaṃ ca kaliścaiva yugānyetāni kalpayet||

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृत युगम। तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशः संध्याया समः।।

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ ca kṛta yugam| tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyāyā samaḥ||

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु। एकन्यायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च।।

itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu| ekanyāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca||

त्रीणि द्वे च सहस्राणि त्रेताद्वापरयोः क्रमात। त्रिशती द्विशती संध्ये संध्यांशौ चापि तत्समौ।।

trīṇi dve ca sahasrāṇi tretādvāparayoḥ kramāt| triśatī dviśatī saṃdhye saṃdhyāṃśau cāpi tatsamau||

कलिं वर्षसरस्रं तु युगमाहुर्द्विजोत्तमाः। तस्यैकशतिका संध्या संध्यांशः संध्यया समः।।

kaliṃ varṣasarasraṃ tu yugamāhurdvijottamāḥ| tasyaikaśatikā saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyayā samaḥ||

तेषां द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्त्तिता। कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुष्टयम।।

teṣāṃ dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā prakīrttitā| kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaiva catuṣṭayam||

अत्र संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः। कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणि च निबोधत।।

atra saṃvatsarā dṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ| kṛtasya tāvadvakṣyāmi varṣāṇi ca nibodhata||

सहस्राणां शतान्याहुश्चतुर्दश हि संख्याया। चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम।।

sahasrāṇāṃ śatānyāhuścaturdaśa hi saṃkhyāyā| catvāriṃśatsahasrāṇi tathānyāni kṛtaṃ yugam||

तथा शतसहस्राणि वर्षाणि दशसंख्याया। अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य सः।।

tathā śatasahasrāṇi varṣāṇi daśasaṃkhyāyā| aśītiśca sahasrāṇi kālastretāyugasya saḥ||

सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषेण तु। विंशतिश्च सहस्रामि कालः स द्वापरस्य च।।

saptaiva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣeṇa tu| viṃśatiśca sahasrāmi kālaḥ sa dvāparasya ca||

तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया। षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु।।

tathā śatasahasrāṇi varṣāṇāṃ trīṇi saṃkhyayā| ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi kālaḥ kaliyugasya tu||

एवं चतुर्युगे काल ऋतैः संध्यांशकैः स्मृतः। नियुतान्येव षडिंशान्निरसानि युगानि वै।।

evaṃ caturyuge kāla ṛtaiḥ saṃdhyāṃśakaiḥ smṛtaḥ| niyutānyeva ṣaḍiṃśānnirasāni yugāni vai||

चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुता नीह संख्यया। विंशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चतुर्युगः।।

catvāriṃśattathā trīṇi niyutā nīha saṃkhyayā| viṃśatiśca sahasrāṇi sa saṃdhyāṃśaścaturyugaḥ||

एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः। कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते।।

evaṃ caturyugākhyānāṃ sādhikā hyekasaptatiḥ| kṛtatretādiyuktānāṃ manorantaramucyate||

मन्वन्तरस्य संख्यां तु वर्षाग्रेण निबोधत। त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्त्तिताः।।

manvantarasya saṃkhyāṃ tu varṣāgreṇa nibodhata| triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa prakīrttitāḥ||

सप्त षष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु। विशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना।।

sapta ṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu| viśatiśca sahasrāṇi kālo 'yaṃ sādhikaṃ vinā||

मन्वन्तरस्य संख्यैषा संख्या विद्भिर्द्विजैः स्मृता। मन्वन्तरस्य कालो ऽयं युगैः सार्द्धं च कीर्त्तितः।।

manvantarasya saṃkhyaiṣā saṃkhyā vidbhirdvijaiḥ smṛtā| manvantarasya kālo 'yaṃ yugaiḥ sārddhaṃ ca kīrttitaḥ||

चतुः साहस्रयुक्तं वै प्राकृतं तत्कृतं युगम। त्रेताशिष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च।।

catuḥ sāhasrayuktaṃ vai prākṛtaṃ tatkṛtaṃ yugam| tretāśiṣṭaṃ pravakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca||

युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते। क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम।।

yugapatsamayenārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate| kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ nokta yuga dvayam||

ऋषिवंशप्रसंगेन व्याकुलत्वात्तथैव च। अत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये।।

ṛṣivaṃśaprasaṃgena vyākulatvāttathaiva ca| atra tretāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca ye||

श्रौत स्मार्त्त च ते धर्म ब्रह्मणानुप्रचौदितम। दाराग्निहोत्रसंबन्धमृग्यजुः सामसंहितम।।

śrauta smārtta ca te dharma brahmaṇānupracauditam| dārāgnihotrasaṃbandhamṛgyajuḥ sāmasaṃhitam||

इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्म सप्तर्षयो ऽब्रुवन। परंपरागतं धर्म स्मार्त्तं चाचारलक्षणम।।

ityādilakṣaṇaṃ śrautaṃ dharma saptarṣayo 'bruvan| paraṃparāgataṃ dharma smārttaṃ cācāralakṣaṇam||

वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत। सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै।।

varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt| satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā ca vai||

तेषां तु तप्ततपसा आर्षेणोपक्रमेण तु। सप्तर्षीणां मनोश्चैव ह्याद्ये त्रेतायुगे तथा।।

teṣāṃ tu taptatapasā ārṣeṇopakrameṇa tu| saptarṣīṇāṃ manoścaiva hyādye tretāyuge tathā||

अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च। अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः।।

abuddhipūrvakaṃ teṣāmakriyāpūrvameva ca| abhivyaktāstu te mantrāstārakādyairnidarśanaiḥ||

आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु याः स्वयम। प्राणाशेष्वथ सिद्धीनामन्यासां च प्रवर्त्तनम।।

ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu yāḥ svayam| prāṇāśeṣvatha siddhīnāmanyāsāṃ ca pravarttanam||

आसन्मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः। ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभायामुपस्थिताः।।

āsanmantrā vyatīteṣu ye kalpeṣu sahasraśaḥ| te mantrā vai punasteṣāṃ pratibhāyāmupasthitāḥ||

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रश्चाथर्वणानि तु। सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्त्तं धर्मं मनुर्जगौ।।

ṛco yajūṃṣi sāmāni mantraścātharvaṇāni tu| saptarṣibhistu te proktāḥ smārttaṃ dharmaṃ manurjagau||

त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मसेतवः। संरोधादायुषश्चैव वर्त्स्यन्ते द्वापरेषु वै।।

tretādau saṃhitā vedāḥ kevalā dharmasetavaḥ| saṃrodhādāyuṣaścaiva vartsyante dvāpareṣu vai||

ऋषयस्तपसा वेदान्द्वापरादिष्वधीयते। अनादिनिधिना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा।।

ṛṣayastapasā vedāndvāparādiṣvadhīyate| anādinidhinā divyāḥ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā||

सधर्माः सव्रताः सांगा यथाधर्मं युगेयुगे। विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम।।

sadharmāḥ savratāḥ sāṃgā yathādharmaṃ yugeyuge| vikriyante samānārthā vedavādā yathāyugam||

आरंभयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशस्तथा। परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः।।

āraṃbhayajñāḥ kṣatrāśca haviryajñā viśastathā| paricārayajñāḥ śūdrāstu japayajñā dvijottamāḥ||

तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः। क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा।।

tadā pramuditā varṇāstretāyāṃ dharmapālitāḥ| kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinastathā||

ब्राह्मणाननुर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः। वैश्यानुवर्त्तिनः शुद्राः परस्परमनुव्रताः।।

brāhmaṇānanurttante kṣatriyāḥ kṣatriyānviśaḥ| vaiśyānuvarttinaḥ śudrāḥ parasparamanuvratāḥ||

शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा। संकल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वकर्मणा।।

śubhāḥ pravṛttayasteṣāṃ dharmā varṇāśramāstathā| saṃkalpitena manasā vācoktena svakarmaṇā||

त्रेतायुगे च विफलः कर्मारंभः प्रसिद्ध्यति। आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता।।

tretāyuge ca viphalaḥ karmāraṃbhaḥ prasiddhyati| āyurmedhā balaṃ rūpamārogyaṃ dharmaśīlatā||

सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवं त्युत। वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तदाकरोत।।

sarvasādhāraṇā hyete tretāyāṃ vai bhavaṃ tyuta| varṇāśramavyavasthānaṃ teṣāṃ brahmā tadākarot||

पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्मा स्तानप्यपालयन। परस्परविरोधेन मनुं ताः पुनरभ्ययुः।।

punaḥ prajāstu tā mohāddharmā stānapyapālayan| parasparavirodhena manuṃ tāḥ punarabhyayuḥ||

पुनः स्वायंभुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः। ध्यात्वा तु शतरूपायां पुत्रौ स उदपादयत।।

punaḥ svāyaṃbhuvo dṛṣṭvā yāthātathyaṃ prajāpatiḥ| dhyātvā tu śatarūpāyāṃ putrau sa udapādayat||

प्रियव्रतो त्तानपादौ प्रथमौ तौ मोहीक्षितौ। ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः।।

priyavrato ttānapādau prathamau tau mohīkṣitau| tataḥ prabhṛti rājāna utpannā daṇḍadhāriṇaḥ||

प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्ते ऽभवन्नृपाः। प्रच्छन्न पापास्तैर्ये च न शक्यास्तु नराधिपैः।।

prajānāṃ rañjanāccaiva rājānaste 'bhavannṛpāḥ| pracchanna pāpāstairye ca na śakyāstu narādhipaiḥ||

धर्मराजः स्मृतस्तेषां शास्ता वैवस्वतो यमः। वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्त्तिताः।।

dharmarājaḥ smṛtasteṣāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ| varṇānāṃ pravibhāgāśca tretāyāṃ saṃprakīrttitāḥ||

संभृताच्च तदा मन्त्रा ऋषिभिर्ब्रह्मणः सुतैः। यज्ञाः प्रवर्त्तिताश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः।।

saṃbhṛtācca tadā mantrā ṛṣibhirbrahmaṇaḥ sutaiḥ| yajñāḥ pravarttitāścaiva tadā hyeva tu daivataiḥ||

यामशुक्रार्जितैश्चैव सर्वसाधन संभृतैः। सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा।।

yāmaśukrārjitaiścaiva sarvasādhana saṃbhṛtaiḥ| sārddhaṃ viśvabhujā caiva devendreṇa mahaujasā||

स्वायंभुवेंऽतरे देवैर्यज्ञस्तैः प्राक्प्रवर्त्तितः। सत्यं जपस्तपो दानं त्रेताया धर्म उच्यते।।

svāyaṃbhuveṃ'tare devairyajñastaiḥ prākpravarttitaḥ| satyaṃ japastapo dānaṃ tretāyā dharma ucyate||

तदा धर्म्मसहस्रान्ते ऽहिंसाधर्मः प्रवर्त्तते। जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः।।

tadā dharmmasahasrānte 'hiṃsādharmaḥ pravarttate| jāyante ca tadā śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ||

व्यस्तदण्डा महाभागा धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः। पद्मपत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहताः।।

vyastadaṇḍā mahābhāgā dharmiṣṭhā brahmavādinaḥ| padmapatrāyatākṣāśca pṛthūraskāḥ susaṃhatāḥ||

सिंहातङ्का महासत्त्वा मत्तमातङ्गगमिनः। महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्त्तिनः।।

siṃhātaṅkā mahāsattvā mattamātaṅgagaminaḥ| mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravarttinaḥ||

सर्वलक्षणसम्पूर्मा न्यग्रोधपरिमण्डलाः। न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते।।

sarvalakṣaṇasampūrmā nyagrodhaparimaṇḍalāḥ| nyagrodhau tu smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate||

व्यामे नैवोछ्रयो यस्य सम ऊर्द्धं तु देहिनः। समोछ्रयपरीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः।।

vyāme naivochrayo yasya sama ūrddhaṃ tu dehinaḥ| samochrayaparīṇāho jñeyo nyagrodhamaṇḍalaḥ||

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा। सप्तैतानि च रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम।।

cakraṃ ratho maṇirbhāryā nidhiraśvo gajastathā| saptaitāni ca ratnāni sarveṣāṃ cakravartināma||

चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्मरत्नं च पञ्चमम। केतुर्निधिश्च सप्तैव प्राणहीनानि चक्षते।।

cakraṃ ratho maṇiḥ khaḍgaścarmaratnaṃ ca pañcamam| keturnidhiśca saptaiva prāṇahīnāni cakṣate||

भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः। मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः।।

bhāryā purohitaścaiva senānī rathakṛcca yaḥ| mantryaśvaḥ kalabhaścaiva prāṇinaḥ sapta kīrttitāḥ||

रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम। चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम।।

ratnānyetāni divyāni saṃsiddhāni mahātmanām| caturdaśa vidheyāni sarveṣāṃ cakravarttinām||

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह।।

viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāṃ cakravarttinaḥ| manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha||

भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च। त्रेतायुगे च तान्यत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः।।

bhūtabhavyāni yānīha varttamānāni yāni ca| tretāyuge ca tānyatra jāyante cakravarttinaḥ||

भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम। अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम।।

bhadrāṇīmāni teṣāṃ vai bhavantīha mahīkṣitām| atyadbhutāni catvāri balaṃ dharmaḥ sukhaṃ dhanam||

अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते तु नृपैः समम। अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च।।

anyonyasyāvirodhena prāpyante tu nṛpaiḥ samam| artho dharmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca||

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च। श्रुतेन तपसा चैव मुनीनभिभवन्ति वै।।

aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktyā tathaiva ca| śrutena tapasā caiva munīnabhibhavanti vai||

बलेन तपसा चैव देवदानवमानवान। लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः।।

balena tapasā caiva devadānavamānavān| lakṣaṇaiścaiva jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ||

केशाःस्निग्धा ललाटोच्चा जिह्वा चास्य प्रमार्जिनी। ताम्रप्रभोष्टनेत्राश्च श्रीवत्साश्चैद्ध्वरोमशाः।।

keśāḥsnigdhā lalāṭoccā jihvā cāsya pramārjinī| tāmraprabhoṣṭanetrāśca śrīvatsāścaiddhvaromaśāḥ||

आजानुबाहवस्छैव तदाम्रहस्ताः कटौ कृशाः। न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धास्तु मेहनाः।।

ājānubāhavaschaiva tadāmrahastāḥ kaṭau kṛśāḥ| nyagrodhapariṇāhāśca siṃhaskandhāstu mehanāḥ||

गजेद्रगतयश्चैव महाहनव एव च। पादयोश्चक्रमत्स्योन्तु शङ्खपद्मौ तुहस्तयोः।।

gajedragatayaścaiva mahāhanava eva ca| pādayoścakramatsyontu śaṅkhapadmau tuhastayoḥ||

पञ्चाशीतिसहस्राणि ते राजन्त्यजरा नृपाः। असंगगतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम।।

pañcāśītisahasrāṇi te rājantyajarā nṛpāḥ| asaṃgagatayasteṣāṃ catasraścakravarttinām||

अन्तरिक्षे समुद्रि च पाताले पर्वतेषु च। इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते।।

antarikṣe samudri ca pātāle parvateṣu ca| ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretāyāṃ dharma ucyate||

तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः। मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते।।

tadā pravarttate dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ| maryādāsthāpanārthaṃ ca daṇḍanītiḥ pravarttate||

त्दृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा अरोगाः पूर्णमानसाः। एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः।।

tdṛṣṭapuṣṭāḥ prajāḥ sarvā arogāḥ pūrṇamānasāḥ| eko vedaścatuṣpādastretāyugavidhausmṛtaḥ||

त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः। पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु।।

trīṇi varṣasahasrāṇi tadā jīvanti mānavāḥ| putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tu||

एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंध्यां निबोधत। त्रेतायुगस्वभावानां संध्या पादेन वर्त्तते। संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति।।

eṣa tretāyuge dharmastretāsaṃdhyāṃ nibodhata| tretāyugasvabhāvānāṃ saṃdhyā pādena varttate| saṃdhyāpādaḥ svabhāvastu soṃ'śapadena tiṣṭhati||