अधःप्रमाणमूर्द्ध्व च वक्ष्यमाणं निबोधत। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम।।

adhaḥpramāṇamūrddhva ca vakṣyamāṇaṃ nibodhata| pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam||

अनन्ता धातवो ह्येतं व्यापकास्तु प्रकीर्त्तिताः। जननी सर्वभूतानां सर्वसत्त्वधरा धरा।।

anantā dhātavo hyetaṃ vyāpakāstu prakīrttitāḥ| jananī sarvabhūtānāṃ sarvasattvadharā dharā||

नानाजनपदाकीर्णा नानाधिष्ठानपत्तना। नानानदनदीशैला नैकजातिसमाकुला।।

nānājanapadākīrṇā nānādhiṣṭhānapattanā| nānānadanadīśailā naikajātisamākulā||

अनन्ता गीयते देवी पृथिवी बहुविस्तरा। नदीनदससुद्रस्थास्तन्था क्षुद्राश्रयस्थिताः।।

anantā gīyate devī pṛthivī bahuvistarā| nadīnadasasudrasthāstanthā kṣudrāśrayasthitāḥ||

पर्वताकाशसंस्थाश्च अन्तर्भूमिगाताश्च याः। आपो ऽनन्ता हि विज्ञेयास्तथाग्निः सर्वलोकगः।।

parvatākāśasaṃsthāśca antarbhūmigātāśca yāḥ| āpo 'nantā hi vijñeyāstathāgniḥ sarvalokagaḥ||

अनन्तः पठ्यते चैव व्यापकः सर्वसंभवः। तथाकाशमनालेख्यं रम्यं नानाश्रयं स्मृतम।।

anantaḥ paṭhyate caiva vyāpakaḥ sarvasaṃbhavaḥ| tathākāśamanālekhyaṃ ramyaṃ nānāśrayaṃ smṛtam||

अनन्तं पठ्यते चैव वायुश्चाकाशसम्भवः। आपः पृथिव्यामुदके पृथिव्युपरि संस्थिताः।।

anantaṃ paṭhyate caiva vāyuścākāśasambhavaḥ| āpaḥ pṛthivyāmudake pṛthivyupari saṃsthitāḥ||

आकाशश्चापरमथ पुनर्भूमिः पुनर्जलम। एवं मतमनन्तस्य भौतिकस्य न विद्यते।।

ākāśaścāparamatha punarbhūmiḥ punarjalam| evaṃ matamanantasya bhautikasya na vidyate||

परस्परैः सोपचिता भूमिश्चैव निबोधत। भूमिर्जलमथा काशमिति या या परंपरा।।

parasparaiḥ sopacitā bhūmiścaiva nibodhata| bhūmirjalamathā kāśamiti yā yā paraṃparā||

स्थितिरेषा तु विख्याता सप्तमे ऽस्मिन्नसातले। दशयोजनसाहस्रमेकं भौमं रसातलम।।

sthitireṣā tu vikhyātā saptame 'sminnasātale| daśayojanasāhasramekaṃ bhaumaṃ rasātalam||

साधुभिः परिसंख्यातमेकैकेनैव विस्तरम। प्रथमं तत्वलं नाम सुतलं तु ततः परम।।

sādhubhiḥ parisaṃkhyātamekaikenaiva vistaram| prathamaṃ tatvalaṃ nāma sutalaṃ tu tataḥ param||

ततस्तलातलं विद्यादतलं बहुविस्तरम। ततोरऽवाक्च तलं नाम परतश्च रसातलम।।

tatastalātalaṃ vidyādatalaṃ bahuvistaram| tator'vākca talaṃ nāma parataśca rasātalam||

एतेषामप्यधोभागे पातालं सप्तमं स्मृतम। कृष्णभौमश्च प्रथमो भूमिभागः प्रकीर्त्तितः।।

eteṣāmapyadhobhāge pātālaṃ saptamaṃ smṛtam| kṛṣṇabhaumaśca prathamo bhūmibhāgaḥ prakīrttitaḥ||

पाण्डुभूमिर्द्वितीयस्तु तृतीयो नीलमृत्तिकः। पीतभौमश्चतुर्थस्तु पञ्चमः शर्करामयः।।

pāṇḍubhūmirdvitīyastu tṛtīyo nīlamṛttikaḥ| pītabhaumaścaturthastu pañcamaḥ śarkarāmayaḥ||

षष्ठः शिलामयो ज्ञेयः सौवर्णः सप्तमः स्मृतः। प्रथमे ऽस्मिंस्तले ख्यातमसुरेद्रस्य मन्दिरम।।

ṣaṣṭhaḥ śilāmayo jñeyaḥ sauvarṇaḥ saptamaḥ smṛtaḥ| prathame 'smiṃstale khyātamasuredrasya mandiram||

नमुचेरिन्द्रशत्रोश्च महानादस्य चालयम। पुरं च शङ्कुकर्णस्य कबन्धस्य च मन्दिरम।।

namucerindraśatrośca mahānādasya cālayam| puraṃ ca śaṅkukarṇasya kabandhasya ca mandiram||

निष्कुलादस्य च पुरं प्रहृष्टजनसंकुलम। राक्षसस्य च भीमस्य शूलदन्तस्य चालयम।।

niṣkulādasya ca puraṃ prahṛṣṭajanasaṃkulam| rākṣasasya ca bhīmasya śūladantasya cālayam||

लोहिताक्षकलिङ्गानां नगरं श्वापदस्य च। धनञ्जयस्य च पुरं नागेन्द्रस्य महात्मनः।।

lohitākṣakaliṅgānāṃ nagaraṃ śvāpadasya ca| dhanañjayasya ca puraṃ nāgendrasya mahātmanaḥ||

कालियस्य च नागस्य नगरं कौशिकस्य च। एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम।।

kāliyasya ca nāgasya nagaraṃ kauśikasya ca| evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām||

तले ज्ञेयानि प्रथमे कृष्णभौमे न संशयः। द्वितीये सुतले विप्रा दैत्येन्द्रस्य च रक्षसः।।

tale jñeyāni prathame kṛṣṇabhaume na saṃśayaḥ| dvitīye sutale viprā daityendrasya ca rakṣasaḥ||

महाजंभस्य तु तथा नगरं प्रथमस्य तु। इयग्रीवस्य कृष्णस्य निकुम्भस्य च मन्दिरम।।

mahājaṃbhasya tu tathā nagaraṃ prathamasya tu| iyagrīvasya kṛṣṇasya nikumbhasya ca mandiram||

शङ्खख्यस्य च दैत्यस्य नगरं गोमुखस्य च। राक्षसस्य च नीलस्य मेघस्य कथनस्य च।।

śaṅkhakhyasya ca daityasya nagaraṃ gomukhasya ca| rākṣasasya ca nīlasya meghasya kathanasya ca||

आलयं कुकुपादस्य महोष्णीषस्य चालयम। कंबलस्य च नागस्य पुरमश्वतरस्य च।।

ālayaṃ kukupādasya mahoṣṇīṣasya cālayam| kaṃbalasya ca nāgasya puramaśvatarasya ca||

कद्रूपुत्रस्य च पुरं तक्षकस्य महात्मनः। एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम।।

kadrūputrasya ca puraṃ takṣakasya mahātmanaḥ| evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām||

द्वितीये ऽस्मिन तले विप्राः पाण्डुभौमे न संशयः। तृतीये तु तले ख्यातं प्रह्लादस्य महात्मनः।।

dvitīye 'smin tale viprāḥ pāṇḍubhaume na saṃśayaḥ| tṛtīye tu tale khyātaṃ prahlādasya mahātmanaḥ||

अनुद्रादस्य च पुरं पुरमग्निमुखस्य च। तारकाश्यस्य च पुरं पुरं त्रिशिरसस्तथा।।

anudrādasya ca puraṃ puramagnimukhasya ca| tārakāśyasya ca puraṃ puraṃ triśirasastathā||

शिशुमारस्य च पुरं त्रिपुरस्य तथा पुरम। पुरञ्जनस्य दैत्यस्य हृष्टपुष्टजनाकुलम।।

śiśumārasya ca puraṃ tripurasya tathā puram| purañjanasya daityasya hṛṣṭapuṣṭajanākulam||

च्यवनस्य तु विज्ञेयं राक्षसस्य च मन्दिरम। राक्षसेंद्रस्य च पुरं कुम्भिलस्य खरस्य च।।

cyavanasya tu vijñeyaṃ rākṣasasya ca mandiram| rākṣaseṃdrasya ca puraṃ kumbhilasya kharasya ca||

विराधस्य च क्रूरस्य पुरमुल्कासुखस्य च। हेमकस्य च नागस्य तथा पाण्डुरकस्य च।।

virādhasya ca krūrasya puramulkāsukhasya ca| hemakasya ca nāgasya tathā pāṇḍurakasya ca||

मणिनागस्य च पुरं कपिलस्य च मन्दिरम। नेदकस्योरगपतोर्विशालाक्षस्य मन्दिरम।।

maṇināgasya ca puraṃ kapilasya ca mandiram| nedakasyoragapatorviśālākṣasya mandiram||

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम। तृतीये ऽस्मिंस्तले विप्रा नीलभौमे न संशयः।।

evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām| tṛtīye 'smiṃstale viprā nīlabhaume na saṃśayaḥ||

चतुर्थे दैत्यसिंहस्य कालनेमेर्महात्मनः। गजकर्णस्य च पुरं नगरं कुञ्जरस्य च।।

caturthe daityasiṃhasya kālanemermahātmanaḥ| gajakarṇasya ca puraṃ nagaraṃ kuñjarasya ca||

राक्षसेंद्रस्य च पुरं सुमालेर्बहुविस्तरम। मुञ्जस्य लोकनाथस्य वृकवक्त्रस्य चालयम।।

rākṣaseṃdrasya ca puraṃ sumālerbahuvistaram| muñjasya lokanāthasya vṛkavaktrasya cālayam||

बहुयोजनविस्तीर्णं बहुपक्षिसमाकुलम। नगलं वैनतेयस्य चतुर्थे ऽस्मिन्नसातले।।

bahuyojanavistīrṇaṃ bahupakṣisamākulam| nagalaṃ vainateyasya caturthe 'sminnasātale||

पञ्चमे शर्कराभौमे बहुयोजनविस्तरम। विरोजनस्य नगरं दैत्यसिंहस्य धीमतः।।

pañcame śarkarābhaume bahuyojanavistaram| virojanasya nagaraṃ daityasiṃhasya dhīmataḥ||

वैद्युतस्याग्निजि ह्वस्य हिरण्याक्षस्य चालयम। पुरं च विद्युज्जिह्वस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः।।

vaidyutasyāgniji hvasya hiraṇyākṣasya cālayam| puraṃ ca vidyujjihvasya rākṣasendrasya dhīmataḥ||

सहामेघस्य च पुरं राक्षसेंद्रस्य मालिनः। किर्मीरस्य च नागस्य स्वस्तिकस्य जयस्य च।।

sahāmeghasya ca puraṃ rākṣaseṃdrasya mālinaḥ| kirmīrasya ca nāgasya svastikasya jayasya ca||

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम। पञ्चमे ऽस्मिंस्तले ज्ञेयं शर्करानिचये सदा।।

evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām| pañcame 'smiṃstale jñeyaṃ śarkarānicaye sadā||

षष्ठे तले दैत्यपतेः केसरे नगरोत्तमम। सुपर्वणः पुलोम्नश्च नगरं महिषस्य च।।

ṣaṣṭhe tale daityapateḥ kesare nagarottamam| suparvaṇaḥ pulomnaśca nagaraṃ mahiṣasya ca||

राक्षसेंद्रस्य च पुरं सुरोषस्य महात्मनः। तत्रास्ते सुरमापुत्रः शतशीर्षो मुदा युतः।।

rākṣaseṃdrasya ca puraṃ suroṣasya mahātmanaḥ| tatrāste suramāputraḥ śataśīrṣo mudā yutaḥ||

महेन्द्रस्य सखा श्रीमान्वासुकिनाम नागराट। एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम।।

mahendrasya sakhā śrīmānvāsukināma nāgarāṭ| evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām||

षष्ठे तले ऽस्मिन्विख्याते शिलाभौमे रसातले। सप्तमे तु तले ज्ञेयं पाताले सर्वपश्चिमे।।

ṣaṣṭhe tale 'sminvikhyāte śilābhaume rasātale| saptame tu tale jñeyaṃ pātāle sarvapaścime||

पुरं बलेः प्रमुदितं नरना रीगणाकुलम। असुराशीविषैः पूर्णं सुखितैर्देवशत्रुभिः।।

puraṃ baleḥ pramuditaṃ naranā rīgaṇākulam| asurāśīviṣaiḥ pūrṇaṃ sukhitairdevaśatrubhiḥ||

मुचुकुन्दस्य देत्यस्य तत्रैव नगरं महात। अनेकैर्दितिपुत्राणां समुदीर्णैर्महापुरैः।।

mucukundasya detyasya tatraiva nagaraṃ mahāt| anekairditiputrāṇāṃ samudīrṇairmahāpuraiḥ||

तथैव नागनगरैर्द्युतिमद्भिः सहस्रशः। दैत्यानां दानवानां च समुदीर्णैर्महापुरैः।।

tathaiva nāganagarairdyutimadbhiḥ sahasraśaḥ| daityānāṃ dānavānāṃ ca samudīrṇairmahāpuraiḥ||

उदीर्णै राक्षसावासैरनेकैश्च समाकुलम। पातालान्ते च विप्रेन्द्रा विस्तीण बहुयोजने।।

udīrṇai rākṣasāvāsairanekaiśca samākulam| pātālānte ca viprendrā vistīṇa bahuyojane||

आस्ते रक्तारविन्दाक्षो महात्मा ह्यजरामरः। धौतशङ्खोदरवपुर्नील वासा महाबलः।।

āste raktāravindākṣo mahātmā hyajarāmaraḥ| dhautaśaṅkhodaravapurnīla vāsā mahābalaḥ||

विशालभोगो द्युतिमांश्चित्रमाल्यधरो बली। रुक्मशृङ्गावदातेन दीप्तास्येन विराजता।।

viśālabhogo dyutimāṃścitramālyadharo balī| rukmaśṛṅgāvadātena dīptāsyena virājatā||

प्रभुर्मुख सहस्रेण शोभते चैककुण्डली। स जिह्वामालया दीप्तो लोलज्ज्वालानलार्चिषा।।

prabhurmukha sahasreṇa śobhate caikakuṇḍalī| sa jihvāmālayā dīpto lolajjvālānalārciṣā||

ज्वालामालापरिक्षिप्तः कैलास इव लक्ष्य ते। स तु नेत्रसहस्रेण द्विगुणेन विराजता।।

jvālāmālāparikṣiptaḥ kailāsa iva lakṣya te| sa tu netrasahasreṇa dviguṇena virājatā||

बालसूर्याभिताम्रेण शरीरस्निग्धपाण्डुना। तस्य कुन्देन्दुवर्णस्य नेत्रमाला विराजते।।

bālasūryābhitāmreṇa śarīrasnigdhapāṇḍunā| tasya kundenduvarṇasya netramālā virājate||

तरुणादित्यमालेव श्वेतपर्वतमूर्द्धनि। विकरालोच्छ्रिततनुर्लक्ष्यते शयनासने।।

taruṇādityamāleva śvetaparvatamūrddhani| vikarālocchritatanurlakṣyate śayanāsane||

विस्तीर्ण इव मेदिन्यां सहस्रशिखरो गिरिः। महानागैर्महाभोगैर्महाविज्ञैर्महात्मभिः।।

vistīrṇa iva medinyāṃ sahasraśikharo giriḥ| mahānāgairmahābhogairmahāvijñairmahātmabhiḥ||

उपास्यते महातेजा महानागपतिः स्वयम। स राजा सर्वनागानां शेषो ऽनन्तो महाद्युतिः।।

upāsyate mahātejā mahānāgapatiḥ svayam| sa rājā sarvanāgānāṃ śeṣo 'nanto mahādyutiḥ||

सा वैष्णवी व्यवहृतिर्मर्यादा या व्यवस्थिता। सप्तैवमेते कथिता व्यवहार्या रसातलाः।।

sā vaiṣṇavī vyavahṛtirmaryādā yā vyavasthitā| saptaivamete kathitā vyavahāryā rasātalāḥ||

देवासुरम हानागराक्षसाध्युषिताः सदा। अतः परमनालोकमगम्यं सिद्धसाधुभिः।।

devāsurama hānāgarākṣasādhyuṣitāḥ sadā| ataḥ paramanālokamagamyaṃ siddhasādhubhiḥ||

देवानामप्यविदितं व्यवहारविवक्षया। पृथ्व्यंबुव ङ्निवायूनां नभसश्च द्विजोत्तमाः।।

devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivakṣayā| pṛthvyaṃbuva ṅnivāyūnāṃ nabhasaśca dvijottamāḥ||

महत्त्वमृषिभिश्चैवं वर्ण्यते नात्र संशयः। अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम।।

mahattvamṛṣibhiścaivaṃ varṇyate nātra saṃśayaḥ| ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorgatim||