अश्ववाहनसारञ्च वक्ष्ये चाश्वचिकित्सनम । वाजिनां संग्रहः कार्यो धर्मकमार्थसिद्धये ।।

aśvavāhanasārañca vakṣye cāśvacikitsanam | vājināṃ saṃgrahaḥ kāryo dharmakamārthasiddhaye ||

अश्विनी श्रणं हस्तं उत्तरात्रितयन्तथा । नक्षत्राणि प्रशस्तानि हयानामादिवाहने ।।

aśvinī śraṇaṃ hastaṃ uttarātritayantathā | nakṣatrāṇi praśastāni hayānāmādivāhane ||

हेमन्तः शिशिरश चैव वसन्तश्चाश्ववाहने । ग्रीष्मेशरदि वर्षासु निषिद्धं वाहनं हये ।।

hemantaḥ śiśiraś caiva vasantaścāśvavāhane | grīṣmeśaradi varṣāsu niṣiddhaṃ vāhanaṃ haye ||

तीव्रैर न च परैर दण्डैर अदेशे न च ताडयेत । कीलास्थिसंकुले चैव विषमे कण्टकान्विते ।।

tīvrair na ca parair daṇḍair adeśe na ca tāḍayet | kīlāsthisaṃkule caiva viṣame kaṇṭakānvite ||

वालुकापङ्गसंच्छन्ने गर्तागर्तप्रदूषिते । अचित्तज्ञो विनोपायैर वाहनं कुरुतेतु हः ।।

vālukāpaṅgasaṃcchanne gartāgartapradūṣite | acittajño vinopāyair vāhanaṃ kurutetu haḥ ||

छन्दं विज्ञापयेत कोपि सकृती धीमतां वरः ।।

chandaṃ vijñāpayet kopi sakṛtī dhīmatāṃ varaḥ ||

अभ्यासादभियोगाच्च विनाशास्त्रं स्ववाहकः । स्नातस्य प्रङ्मुखस्याथ देवान वपुषि योजयेत ।।

abhyāsādabhiyogācca vināśāstraṃ svavāhakaḥ | snātasya praṅmukhasyātha devān vapuṣi yojayet ||

प्रणवादिनमोन्तेन स्ववीजेन यथाक्रमम । ब्रह्मा चित्ते वले विष्णुर्वैनतेयः पराक्रमे ।।

praṇavādinamontena svavījena yathākramam | brahmā citte vale viṣṇurvainateyaḥ parākrame ||

पार्श्वे रुद्रा गुरुर्बुद्धौ विश्वेदेवाथ मर्मसु । दृगावर्ते दृशीन्द्वर्कौ कर्णयोरश्विनौ तथा ।।

pārśve rudrā gururbuddhau viśvedevātha marmasu | dṛgāvarte dṛśīndvarkau karṇayoraśvinau tathā ||

जठरे ऽग्निः स्वधा स्वेदे वग्जिह्वायां जवे ऽनिलः । पृष्ठतो नाकपृष्ठस्तु खुराग्रे सर्वपर्वताः ।।

jaṭhare 'gniḥ svadhā svede vagjihvāyāṃ jave 'nilaḥ | pṛṣṭhato nākapṛṣṭhastu khurāgre sarvaparvatāḥ ||

ताराश च रोमकूपेषु हृदि चान्द्रमसी कला । तेजस्यग्नीरतिः श्रोण्यां ललाटे च जगत्पतिः ।।

tārāś ca romakūpeṣu hṛdi cāndramasī kalā | tejasyagnīratiḥ śroṇyāṃ lalāṭe ca jagatpatiḥ ||

ग्रहाश च हेषिते चैव तथैवोरसि वासुकिः । उपोषितो ऽर्चयेत सादी हयं दक्षश्रुतौ जपेत ।।

grahāś ca heṣite caiva tathaivorasi vāsukiḥ | upoṣito 'rcayet sādī hayaṃ dakṣaśrutau japet ||

हय गन्धर्वराजस्त्वं शृणुष्व वचनं गम । गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूस्त्वं कुलदूषकः ।।

haya gandharvarājastvaṃ śṛṇuṣva vacanaṃ gama | gandharvakulajātastvaṃ mābhūstvaṃ kuladūṣakaḥ ||

द्विजानां सत्यवाक्येन सोमस्य गरुडस्य च । रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य बलेन च ।।

dvijānāṃ satyavākyena somasya garuḍasya ca | rudrasya varuṇasyaiva pavanasya balena ca ||

हुताशनस्य दीप्त्या च स्मर जातिं तुरङ्गम । स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर ।।

hutāśanasya dīptyā ca smara jātiṃ turaṅgama | smara rājendraputrastvaṃ satyavākyamanusmara ||

स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिं । क्षिरोदसागरे चैव मथ्यमाने सुरासुरैः ।।

smara tvaṃ vāruṇīṃ kanyāṃ smara tvaṃ kaustubhaṃ maṇiṃ | kṣirodasāgare caiva mathyamāne surāsuraiḥ ||

तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय । कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शास्वतम ।।

tatra devakule jātaḥ svavākyaṃ paripālaya | kule jātastvamaśvānāṃ mitraṃ me bhava śāsvatam ||

शृणु मित्र त्वमेतच्च सिद्धो मे भव वाहन । विजयं रक्ष माञ्चैव समरे सिद्धिमावह ।।

śṛṇu mitra tvametacca siddho me bhava vāhana | vijayaṃ rakṣa māñcaiva samare siddhimāvaha ||

तव पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा । अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीं ।।

tava pṛṣṭhaṃ samāruhya hatā daityāḥ suraiḥ purā | adhunā tvāṃ samāruhya jeṣyāmi ripuvāhinīṃ ||

कर्णजापन्ततः कृत्वा विमुह्य च तथा प्यरीन । पर्यानयेद्धयं सादी वहयेद्युद्धतो जयः ।।

karṇajāpantataḥ kṛtvā vimuhya ca tathā pyarīn | paryānayeddhayaṃ sādī vahayedyuddhato jayaḥ ||

सञ्जाताः स्वशरीरेण दोषाः प्रायेण वाजिनां । हन्यन्ते ऽतिप्रयत्नेन गुणाः सादिवरैः पुनः ।।

sañjātāḥ svaśarīreṇa doṣāḥ prāyeṇa vājināṃ | hanyante 'tiprayatnena guṇāḥ sādivaraiḥ punaḥ ||

सहजा इव दृश्यन्ते गुणाः सादिवरोद्भवाः । नाशयन्ति गुणानन्ये सादिनः सहजानपि ।।

sahajā iva dṛśyante guṇāḥ sādivarodbhavāḥ | nāśayanti guṇānanye sādinaḥ sahajānapi ||

गुणानेको विजानाति वेत्ति दोषांस तथापरः । धन्यो धीमान हयं वेत्ति मन्दधीः ।।

guṇāneko vijānāti vetti doṣāṃs tathāparaḥ | dhanyo dhīmān hayaṃ vetti mandadhīḥ ||

अकर्मज्ञो ऽनुपायज्ञो वेगासक्तो ऽतिकोपनः । घनदण्डरतिच्छिद्रे यः ममोपि न शस्यते ।।

akarmajño 'nupāyajño vegāsakto 'tikopanaḥ | ghanadaṇḍaraticchidre yaḥ mamopi na śasyate ||

उपायज्ञो ऽथ चित्तज्ञो विशुद्धो दोषनाशनः । गुणार्जनपरो नित्यं सर्वकर्मविशारदः ।।

upāyajño 'tha cittajño viśuddho doṣanāśanaḥ | guṇārjanaparo nityaṃ sarvakarmaviśāradaḥ ||

प्रग्रहेण गृहीत्वाथ प्रविष्टो वाहभूतलम । सव्यापसव्यभेदेन वाहनीयः स्वसादिना ।।

pragraheṇa gṛhītvātha praviṣṭo vāhabhūtalam | savyāpasavyabhedena vāhanīyaḥ svasādinā ||

आरुह्य सहसा नैव ताड्नीयो हयोत्तमः । ताडनादुभयमाप्नोति भयान्मोहश च जायते ।।

āruhya sahasā naiva tāḍnīyo hayottamaḥ | tāḍanādubhayamāpnoti bhayānmohaś ca jāyate ||

प्रातः सादी प्लुतेनैव वल्गामुद्धृत्य चालयेत । मन्दं मन्दं विना नालं धृतवल्गो दिनान्तरे ।।

prātaḥ sādī plutenaiva valgāmuddhṛtya cālayet | mandaṃ mandaṃ vinā nālaṃ dhṛtavalgo dināntare ||

प्रोक्तमाश्वसनं सामभेदो ऽश्वेन नियोज्यते । कषादिताड्नं दण्डो दानं कालसहिष्णुता ।।

proktamāśvasanaṃ sāmabhedo 'śvena niyojyate | kaṣāditāḍnaṃ daṇḍo dānaṃ kālasahiṣṇutā ||

पर्वपूर्वविशुद्धौ तु विदध्यादुत्तरोत्तरम । जिह्वातले विनायोगं विदध्याद्वाहने हये ।।

parvapūrvaviśuddhau tu vidadhyāduttarottaram | jihvātale vināyogaṃ vidadhyādvāhane haye ||

गुणेतरशतां वल्गां सृक्कण्या सह गाहयेत । विस्मार्य वाहनं कुर्याच्छिथिलानां शनैः शनैः ।।

guṇetaraśatāṃ valgāṃ sṛkkaṇyā saha gāhayet | vismārya vāhanaṃ kuryācchithilānāṃ śanaiḥ śanaiḥ ||

हयं जिह्वाङ्गमाहीने जिह्वाग्रन्थिं विमोचयेत । गाटतां मोचयेत्तावद्यावत स्तोभं न सुञ्चति ।।

hayaṃ jihvāṅgamāhīne jihvāgranthiṃ vimocayet | gāṭatāṃ mocayettāvadyāvat stobhaṃ na suñcati ||

कुर्याच्छतमुरस्त्राणमविलालञ्च मुञ्चति । ऊर्धाननः स्वभाद्यस्तस्योरस्त्राणमश्लथम ।।

kuryācchatamurastrāṇamavilālañca muñcati | ūrdhānanaḥ svabhādyastasyorastrāṇamaślatham ||

विधाय वाहयेद्दृष्ट्या लीलया सादिसत्तमः । तस्य सव्येन पूर्वेण संयुक्तं सव्यवल्गया ।।

vidhāya vāhayeddṛṣṭyā līlayā sādisattamaḥ | tasya savyena pūrveṇa saṃyuktaṃ savyavalgayā ||

यः कुर्यात्पश्चिमं पादं गृहीतस्तेन दक्षिणः । क्रमेणानेन यो सेवां कुरुते वामवल्गया ।।

yaḥ kuryātpaścimaṃ pādaṃ gṛhītastena dakṣiṇaḥ | krameṇānena yo sevāṃ kurute vāmavalgayā ||

पादौ तेनापि पादः स्याद्गृहीतो वाम एव हि । अग्रे चेच्चरणे त्यक्ते जायते सुदृढासनं ।।

pādau tenāpi pādaḥ syādgṛhīto vāma eva hi | agre ceccaraṇe tyakte jāyate sudṛḍhāsanaṃ ||

यौ हृतौ दुष्करे चैव मोटके नाटकायनं । सव्यहीनं खलीकारो हनेन गुणने तथ ।।

yau hṛtau duṣkare caiva moṭake nāṭakāyanaṃ | savyahīnaṃ khalīkāro hanena guṇane tatha ||

स्वहावं हि तुरङ्गस्य मुखव्यावर्तनं पुरः । न चैवेत्थं तुरङ्गाणां पादग्रहणहेतवः ।।

svahāvaṃ hi turaṅgasya mukhavyāvartanaṃ puraḥ | na caivetthaṃ turaṅgāṇāṃ pādagrahaṇahetavaḥ ||

विश्वस्तं हयमालोक्य गाढमापीड्य चासनं । रोकयित्वा मुखे पादं ग्राह्यतो लोकनं हितं ।।

viśvastaṃ hayamālokya gāḍhamāpīḍya cāsanaṃ | rokayitvā mukhe pādaṃ grāhyato lokanaṃ hitaṃ ||

गाढमापीड्य रागाभ्यां वल्गामाकृष्य गृह्यते । तद्वन्धनाद युग्मपादं तद्वद्वक्वनमुच्यते ।।

gāḍhamāpīḍya rāgābhyāṃ valgāmākṛṣya gṛhyate | tadvandhanād yugmapādaṃ tadvadvakvanamucyate ||

संयोज्य वल्गया पादान वल्गामामोच्य वाञ्छितम । वाह्यपार्ष्णिप्रयोगात्तु यत्र तत्ताडनं मतम ।।

saṃyojya valgayā pādān valgāmāmocya vāñchitam | vāhyapārṣṇiprayogāttu yatra tattāḍanaṃ matam ||

प्रलयाविप्लवे ज्ञात्वा क्रमेणानेन बुद्धिमान । मोटनेन चतुर्थेन विधिरेष बिधीयते ।।

pralayāviplave jñātvā krameṇānena buddhimān | moṭanena caturthena vidhireṣa bidhīyate ||

नाधत्ते ऽधश च पादं यो ऽश्वो लघुनि मण्डले । मोटनोद्वक्कनाभ्यान्तु ग्राहयेत पादमीशितं ।।

nādhatte 'dhaś ca pādaṃ yo 'śvo laghuni maṇḍale | moṭanodvakkanābhyāntu grāhayet pādamīśitaṃ ||

वटयित्वासने गाटं मन्दमादाय यो ब्रजेत । ग्राह्यते संग्रहाद्यत्र तत्संग्रहणमुच्यते ।।

vaṭayitvāsane gāṭaṃ mandamādāya yo brajet | grāhyate saṃgrahādyatra tatsaṃgrahaṇamucyate ||

हत्वा पर्श्वे प्रहारेण स्थानस्थो व्यग्रमानसम । वल्गामाकृष्य पादेन ग्राह्यकण्टकपायनम ।।

hatvā parśve prahāreṇa sthānastho vyagramānasam | valgāmākṛṣya pādena grāhyakaṇṭakapāyanam ||

उत्थितो यो ऽङ्घ्रणानेन पार्ष्ण्निपादात्तुरङ्गमः । गृह्यते यत खलीकृत्य खलीकारः स चेष्यते ।।

utthito yo 'ṅghraṇānena pārṣṇnipādātturaṅgamaḥ | gṛhyate yat khalīkṛtya khalīkāraḥ sa ceṣyate ||

गतित्रये पियः पादमादत्ते नैव वाञ्छितः । हत्वा तु यत्र दण्डेन ग्राह्यते गहनं हि तत ।।

gatitraye piyaḥ pādamādatte naiva vāñchitaḥ | hatvā tu yatra daṇḍena grāhyate gahanaṃ hi tat ||

खलीकृत्य चतुष्केण तुरङ्गो वल्गयान्यया । उच्छास्य ग्राह्यते ऽन्यत्र तत्स्यादुच्छासनं पुनः ।।

khalīkṛtya catuṣkeṇa turaṅgo valgayānyayā | ucchāsya grāhyate 'nyatra tatsyāducchāsanaṃ punaḥ ||

स्वभावं बहिरस्यन्तं तस्यां दिशि पदायनं । नियोज्य ग्राहयेत्तत्तु मुखव्यापर्तनं मतम ।।

svabhāvaṃ bahirasyantaṃ tasyāṃ diśi padāyanaṃ | niyojya grāhayettattu mukhavyāpartanaṃ matam ||

ग्राहयित्वा ततः पादं त्रिविधासु यथाक्रमम । साधयेत पञ्चधारासु क्रमशो मण्डलादिषु ।।

grāhayitvā tataḥ pādaṃ trividhāsu yathākramam | sādhayet pañcadhārāsu kramaśo maṇḍalādiṣu ||

आजनोर्धाननं वाहं शिथिलं वाहयेत सुधीः । अङ्गेषु लाघवं यावत्तावत्तं वाहयेद्धयं ।।

ājanordhānanaṃ vāhaṃ śithilaṃ vāhayet sudhīḥ | aṅgeṣu lāghavaṃ yāvattāvattaṃ vāhayeddhayaṃ ||

मृदुः स्कन्धे लघुर्वक्त्रे शिथिलः सर्वसन्धिषु । यदा ससादिनो वश्यः सङ्गृह्णीयात्तदा हयं ।।

mṛduḥ skandhe laghurvaktre śithilaḥ sarvasandhiṣu | yadā sasādino vaśyaḥ saṅgṛhṇīyāttadā hayaṃ ||

न त्यजेत पश्चिमं पादं यदा साधुर्भवेत्तदा । तदाकृष्टिर्विधातव्या पाणिभ्यामिह बल्गया ।।

na tyajet paścimaṃ pādaṃ yadā sādhurbhavettadā | tadākṛṣṭirvidhātavyā pāṇibhyāmiha balgayā ||

तत्रत्रिको यथा तिष्ठेदुद्ग्रीवोश्वः समाननः । धरायां पश्चिमौ पादौ अन्तरीक्षे यदाश्रयौ ।।

tatratriko yathā tiṣṭhedudgrīvośvaḥ samānanaḥ | dharāyāṃ paścimau pādau antarīkṣe yadāśrayau ||

तदा सन्धरणं कुर्याद्गाठवाहञ्च मुष्टिना । सहसैवं समाकृष्टो यस्तुरङ्गो न तिष्ठति ।।

tadā sandharaṇaṃ kuryādgāṭhavāhañca muṣṭinā | sahasaivaṃ samākṛṣṭo yasturaṅgo na tiṣṭhati ||

शरीरं विक्षिपन्तञ्च साधयेन्मण्डलभ्रमैः । क्षिपेत स्कन्धञ्च यो वाहं स च स्थाप्यो हि वल्गया ।।

śarīraṃ vikṣipantañca sādhayenmaṇḍalabhramaiḥ | kṣipet skandhañca yo vāhaṃ sa ca sthāpyo hi valgayā ||

गोमयं लवणं मूत्रं क्वथितं मृत्समन्वितम । अङ्गलेपो मक्षिकादिदंशश्रमविनाशनः ।।

gomayaṃ lavaṇaṃ mūtraṃ kvathitaṃ mṛtsamanvitam | aṅgalepo makṣikādidaṃśaśramavināśanaḥ ||

मध्ये भद्रादिजातीनां मण्डो देयो हि सादिना । दर्शनं भोततीक्षस्य निरुत्साहः क्षुधा हयः ।।

madhye bhadrādijātīnāṃ maṇḍo deyo hi sādinā | darśanaṃ bhotatīkṣasya nirutsāhaḥ kṣudhā hayaḥ ||

यथा वश्यस तथा शिक्षा विनश्यन्त्यतिवाहिताः । अवाहिता न मिध्यन्ति तुङ्गवक्त्रांश च वाहयेत ।।

yathā vaśyas tathā śikṣā vinaśyantyativāhitāḥ | avāhitā na midhyanti tuṅgavaktrāṃś ca vāhayet ||

सम्पीड्य जानुयुग्मेन स्थिरमुष्टिस्तुरङ्गमं । गोमूत्राकुटिला वेणी पद्ममण्डलमालिका ।।

sampīḍya jānuyugmena sthiramuṣṭisturaṅgamaṃ | gomūtrākuṭilā veṇī padmamaṇḍalamālikā ||

पञ्चोलूखलिका कार्या गर्वितास्ते ऽतिकीर्तिताः । संक्षिप्तञ्चैव विक्षिप्तं कुञ्चितञ्च यथाचितम ।।

pañcolūkhalikā kāryā garvitāste 'tikīrtitāḥ | saṃkṣiptañcaiva vikṣiptaṃ kuñcitañca yathācitam ||

वल्गितावल्गितौ चैव षोटा चेत्थमुदाहृतम । वीथीधनुःशतं यावदशीतिर नवतिस तथा ।।

valgitāvalgitau caiva ṣoṭā cetthamudāhṛtam | vīthīdhanuḥśataṃ yāvadaśītir navatis tathā ||

भद्रः सुसाध्यो वाजी स्यान्मन्दो दण्डैकमानसः । मृगजङ्घो मृगो वाजी सङ्कीर्णस्तत्समन्वियात ।।

bhadraḥ susādhyo vājī syānmando daṇḍaikamānasaḥ | mṛgajaṅgho mṛgo vājī saṅkīrṇastatsamanviyāt ||

शर्करामधुलाजादः सुगन्धो ऽश्वः शुचिर्द्विजः । तेजस्वी क्षत्रियश्चाश्बो विनीतो बुद्धिमांश च यः ।।

śarkarāmadhulājādaḥ sugandho 'śvaḥ śucirdvijaḥ | tejasvī kṣatriyaścāśbo vinīto buddhimāṃś ca yaḥ ||

शूद्रो ऽशुचिश चलो मन्दो विरूपो विमतिः खलः । वल्गया धार्यमाणो ऽश्वो लालकं यश च दर्शयेत ।।

śūdro 'śuciś calo mando virūpo vimatiḥ khalaḥ | valgayā dhāryamāṇo 'śvo lālakaṃ yaś ca darśayet ||

धारासु योजनीयो ऽसौ प्रग्रहग्रहमोक्षणैः । अश्वादिलक्षणम वक्ष्ये शालिहोत्रो यथावदत ।।

dhārāsu yojanīyo 'sau pragrahagrahamokṣaṇaiḥ | aśvādilakṣaṇam vakṣye śālihotro yathāvadat ||