सुग्रीवं चैव तारां च साङ्गदं सहलक्ष्मणः। समानशोकः काकुत्स्थ स्सान्त्वयन्निदमब्रवीत्।।

sugrīvaṅ caiva tārāṅ ca sāṅgadaṅ sahalakṣmaṇaḥ. samānaśōkaḥ kākutstha ssāntvayannidamabravīt৷৷

न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः। यदत्रानन्तरं कार्यं तत्समाधातुमर्हथ

na śōkaparitāpēna śrēyasā yujyatē mṛtaḥ. yadatrānantaraṅ kāryaṅ tatsamādhātumarhatha

लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम्। न कालादुत्तरं किञ्चित्कर्म शक्यमुपासितुम्

lōkavṛttamanuṣṭhēyaṅ kṛtaṅ vō bāṣpamōkṣaṇam. na kālāduttaraṅ kiñcitkarma śakyamupāsitum

नियतिः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम्। नियतिस्सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम्

niyatiḥ kāraṇaṅ lōkē niyatiḥ karmasādhanam. niyatissarvabhūtānāṅ niyōgēṣviha kāraṇam

न कर्ता कस्यचित्कश्चिन्नियोगे चापिनेश्वरः। स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम्

na kartā kasyacitkaścinniyōgē cāpinēśvaraḥ. svabhāvē vartatē lōkastasya kālaḥ parāyaṇam

न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते। स्वभावं च समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते

na kālaḥ kālamatyēti na kālaḥ parihīyatē. svabhāvaṅ ca samāsādya na kaścidativartatē

न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः। न मित्रज्ञातिसम्बन्धः कारणं नात्मनो वशः

na kālasyāsti bandhutvaṅ na hēturna parākramaḥ. na mitrajñātisambandhaḥ kāraṇaṅ nātmanō vaśaḥ

किं तु कालपरीणामो द्रष्टव्यस्साधु पश्यता। धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः

kiṅ tu kālaparīṇāmō draṣṭavyassādhu paśyatā. dharmaścārthaśca kāmaśca kālakramasamāhitāḥ

इतस्स्वां प्रकृतिं वाली गतःप्राप्तः क्रियाफलम्। धर्मार्थकाम संयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वरः

itassvāṅ prakṛtiṅ vālī gataḥprāptaḥ kriyāphalam. dharmārthakāma saṅyōgaiḥ pavitraṅ plavagēśvaraḥ

स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना। स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता

svadharmasya ca saṅyōgājjitastēna mahātmanā. svargaḥ parigṛhītaśca prāṇānaparirakṣatā

एषा वै नियतिश्शेष्ठा यां गतो हरियूथपः। तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम्

ēṣā vai niyatiśśēṣṭhā yāṅ gatō hariyūthapaḥ. tadalaṅ paritāpēna prāptakālamupāsyatām

वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा। अवदत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसम्

vacanāntē tu rāmasya lakṣmaṇaḥ paravīrahā. avadatpraśritaṅ vākyaṅ sugrīvaṅ gatacētasam

कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम्। ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति।।

kuru tvamasya sugrīva! prētakāryamanantaram. tārāṅgadābhyāṅ sahitō vālinō dahanaṅ prati৷৷

समाज्ञापय काष्ठानि शुष्कानि च बहूनि च। चन्दनादीनि दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात्

samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāni ca bahūni ca. candanādīni divyāni vālisaṅskārakāraṇāt

समाश्वासय चैनं त्वमङ्गदं दीनचेतसम्। मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम्

samāśvāsaya cainaṅ tvamaṅgadaṅ dīnacētasam. mā bhūrbāliśabuddhistvaṅ tvadadhīnamidaṅ puram

अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च। घृतं तैलमथो गन्धान्यच्चात्र समनन्तरम्

aṅgadastvānayēnmālyaṅ vastrāṇi vividhāni ca. ghṛtaṅ tailamathō gandhānyaccātra samanantaram

त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ सम्भ्रमात्। त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन्काले विशेषतः

tvaṅ tāra! śibikāṅ śīghramādāyāgaccha sambhramāt. tvarā guṇavatī yuktā hyasminkālē viśēṣataḥ

सज्जीभवन्तु प्लवगाश्शिबिकावाहनोचिताः। समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम्।।

sajjībhavantu plavagāśśibikāvāhanōcitāḥ. samarthā balinaścaiva nirhariṣyanti vālinam৷৷

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः। तसौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा

ēvamuktvā tu sugrīvaṅ sumitrānandavardhanaḥ. tasau bhrātṛsamīpasthō lakṣmaṇaḥ paravīrahā

लक्ष्मणस्य वचश्श्रुत्वा तारस्सम्भ्रान्तमानसः। प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः

lakṣmaṇasya vacaśśrutvā tārassambhrāntamānasaḥ. pravivēśa guhāṅ śīghraṅ śibikāsaktamānasaḥ

आदाय शिबिकां तारस्स तु पर्यापतत्पुनः। वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः

ādāya śibikāṅ tārassa tu paryāpatatpunaḥ. vānarairuhyamānāṅ tāṅ śūrairudvahanōcitaiḥ

दिव्यां भद्रासनयुतां शिबिकां स्यन्दनोपमाम्। पक्षिकर्मभिराचित्रां द्रुमकर्मविभूषिताम्

divyāṅ bhadrāsanayutāṅ śibikāṅ syandanōpamām. pakṣikarmabhirācitrāṅ drumakarmavibhūṣitām

।। आचितां चित्रपत्तीभि स्सुनिविष्टां समन्ततः। विमानमिव सिद्धानां जालवातायनान्विताम्

৷৷ ācitāṅ citrapattībhi ssuniviṣṭāṅ samantataḥ. vimānamiva siddhānāṅ jālavātāyanānvitām

।। सुनियुक्तां विशालां च सुकृतां विश्वकर्मणा। दारुपर्वतकोपेतां चारुकर्मपरिष्कृताम्

৷৷ suniyuktāṅ viśālāṅ ca sukṛtāṅ viśvakarmaṇā. dāruparvatakōpētāṅ cārukarmapariṣkṛtām

।। वराभरणहारैश्च चित्रमाल्योपशोभिताम्। गुहागहनसञ्छन्नां रक्तचन्दनभूषिताम्

৷৷ varābharaṇahāraiśca citramālyōpaśōbhitām. guhāgahanasañchannāṅ raktacandanabhūṣitām

।। पुष्पौघैस्समभिच्छन्नां पद्ममालाभिरेव च। तरुणादित्यवर्णाभिर्भ्राजमानाभिरावृताम्

৷৷ puṣpaughaissamabhicchannāṅ padmamālābhirēva ca. taruṇādityavarṇābhirbhrājamānābhirāvṛtām

ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवश्शिबिकां तदा। आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु

tatō vālinamudyamya sugrīvaśśibikāṅ tadā. ārōpayata vikrōśannaṅgadēna sahaiva tu

आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम्। अलङ्कारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम्

ārōpya śibikāṅ caiva vālinaṅ gatajīvitam. alaṅkāraiśca vividhairmālyairvastraiśca bhūṣitam

आज्ञापयत्तदा राजा सुग्रीव प्लवगेश्वरः। और्ध्वदैहिकमार्यस्य क्रियतामनुरूपतः।।

ājñāpayattadā rājā sugrīva plavagēśvaraḥ. aurdhvadaihikamāryasya kriyatāmanurūpataḥ৷৷

विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहून्यपि। अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका समनन्तरम्

viśrāṇayantō ratnāni vividhāni bahūnyapi. agrataḥ plavagā yāntu śibikā samanantaram

राज्ञामृद्दिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः। तादृशैरिह कुर्वन्तु वानरा भर्तृसत्क्रियाम्

rājñāmṛddiviśēṣā hi dṛśyantē bhuvi yādṛśāḥ. tādṛśairiha kurvantu vānarā bhartṛsatkriyām

तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदैहिकम्। अङ्गदं परिगृह्याऽशु तारप्रभृतयस्तदा

tādṛśaṅ vālinaḥ kṣipraṅ prākurvannaurdhvadaihikam. aṅgadaṅ parigṛhyā.śu tāraprabhṛtayastadā

ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्योस्य वशानुगाः

tataḥ praṇihitāḥ sarvā vānaryōsya vaśānugāḥ

ताराप्रभृतयस्सर्वा वानर्यो हरियूथपाः। अनुजग्मुर्हि भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः

tārāprabhṛtayassarvā vānaryō hariyūthapāḥ. anujagmurhi bhartāraṅ krōśantyaḥ karuṇasvanāḥ

तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे। वनानि गिरयश्चैव विक्रोशन्तीव सर्वतः

tāsāṅ ruditaśabdēna vānarīṇāṅ vanāntarē. vanāni girayaścaiva vikrōśantīva sarvataḥ

पुलिने गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते

pulinē girinadyāstu viviktē jalasaṅvṛtē

अवरोप्य ततस्स्कन्धाच्छिबिकां वाहनोचिताः। तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे शोकसमन्विता:

avarōpya tatasskandhācchibikāṅ vāhanōcitāḥ. tasthurēkāntamāśritya sarvē śōkasamanvitā:

ततस्तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम्

tatastārā patiṅ dṛṣṭvā śibikātalaśāyinam

हा वानर महाराज हा नाथ मम वत्सल

hā! vānara! mahārāja! hā nātha! mama vatsala!

।। हा महार्ह महाबाहो हा मम प्रिय पश्य माम्। जनं न पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम्।

৷৷ hā mahārha! mahābāhō! hā mama priya! paśya mām. janaṅ na paśyasīmaṅ tvaṅ kasmācchōkābhipīḍitam.

प्रहृष्टमिव ते वक्त्रं गतासोरपि मानद आस्तार्कसमवर्णं च लक्ष्यते जीवतो यथा

prahṛṣṭamiva tē vaktraṅ gatāsōrapi mānada! āstārkasamavarṇaṅ ca lakṣyatē jīvatō yathā

एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर। येन स्म विधवास्सर्वाः कृता एकेषुणा वने

ēṣa tvāṅ rāmarūpēṇa kālaḥ karṣati vānara. yēna sma vidhavāssarvāḥ kṛtā ēkēṣuṇā vanē

इमास्तास्तव राजेन्द्र वानर्योवल्लभास्सदा। पादैर्विकृष्ट मध्वानमागताः किं न बुध्यसे

imāstāstava rājēndra! vānaryōvallabhāssadā. pādairvikṛṣṭa madhvānamāgatāḥ kiṅ na budhyasē

तवेष्टा ननु नामैता भार्याश्चन्द्रनिभाननाः। इदानीं नेक्षसे कस्तात्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्

tavēṣṭā nanu nāmaitā bhāryāścandranibhānanāḥ. idānīṅ nēkṣasē kastātsugrīvaṅ plavagēśvaram

एते हि सचिवा राजं स्तारप्रभृतयस्तव। पुरवासी जनश्चायं परिवार्यासतेऽनघ

ētē hi sacivā rājaṅ stāraprabhṛtayastava. puravāsī janaścāyaṅ parivāryāsatē.nagha!

विसर्जयैतान् प्लवगान्यथोचितमरिन्दम। ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदनोत्कटाः

visarjayaitān plavagānyathōcitamarindama!. tataḥ krīḍāmahē sarvā vanēṣu madanōtkaṭāḥ

एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरिप्लुताम्। उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यश्शोककर्शिताः

ēvaṅ vilapatīṅ tārāṅ patiśōkapariplutām. utthāpayanti sma tadā vānaryaśśōkakarśitāḥ

सुग्रीवेण ततस्सार्धंमङ्गदः पितरं रुदन्। चितामारोपयामास शोकेनाभिहतेन्द्रियः

sugrīvēṇa tatassārdhaṅmaṅgadaḥ pitaraṅ rudan. citāmārōpayāmāsa śōkēnābhihatēndriyaḥ

ततोऽग्निं विधिवद्दत्त्वा सोऽपसव्यं चकार ह। पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः

tatō.gniṅ vidhivaddattvā sō.pasavyaṅ cakāra ha. pitaraṅ dīrghamadhvānaṅ prasthitaṅ vyākulēndriyaḥ

संस्कृत्य वालिनं ते तु विधिपूर्वं प्लवङ्गमाः। आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शुभजलां शिवाम्

saṅskṛtya vālinaṅ tē tu vidhipūrvaṅ plavaṅgamāḥ. ājagmurudakaṅ kartuṅ nadīṅ śubhajalāṅ śivām

ततस्ते सहितास्तत्र ह्यङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः। सुग्रीवतारासहितास्सिषिचुर्वालिने जलम्

tatastē sahitāstatra hyaṅgadaṅ sthāpya cāgrataḥ. sugrīvatārāsahitāssiṣicurvālinē jalam

सुग्रीवेणेव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः। समानशोकः काकुत्स्थ: प्रेतकार्याण्यकारयत्

sugrīvēṇēva dīnēna dīnō bhūtvā mahābalaḥ. samānaśōkaḥ kākutstha: prētakāryāṇyakārayat

ततस्तु तं वालिनमग्र्यपौरुषं प्रकाशमिक्ष्वाकुवरेषुणा हतम्। प्रदीप्य दीप्ताग्निसमौजसं तदा सलक्ष्मणं राममुपेयिवान्हरिः

tatastu taṅ vālinamagryapauruṣaṅ prakāśamikṣvākuvarēṣuṇā hatam. pradīpya dīptāgnisamaujasaṅ tadā salakṣmaṇaṅ rāmamupēyivānhariḥ