तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्। हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।

tamagnimiva saṅśāntamambuhīnamivārṇavam. hataprabhamivā৷৷dityaṅ svargasthaṅ prēkṣya pārthivam৷৷

।। कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता। उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।

৷৷ kausalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṅ śōkakarśitā. upagṛhya śirō rājñaḥ kaikēyīṅ pratyabhāṣata৷৷

सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्। त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि।।

sakāmā bhava kaikēyi! bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam. tyaktvā rājānamēkāgrā nṛśaṅsē! duṣṭacāriṇi!৷৷

विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम। विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे।।

vihāya māṅ gatō rāmaḥ bhartā ca svargatō mama. vipathē sārthahīnēva nāhaṅ jīvitumutsahē৷৷

भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः। इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः।।

bhartāraṅ taṅ parityajya kā strī daivatamātmanaḥ. icchējjīvitumanyatra kaikēyyāstyaktadharmaṇaḥ৷৷

न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन्। कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम्।।

na lubdhō budhyatē dōṣān kimpākamiva bhakṣayan. kubjānimittaṅ kaikēyyā rāghavāṇāṅ kulaṅ hatam৷৷

अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्। सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा।।

aniyōgē niyuktēna rājñā rāmaṅ vivāsitam. sabhāryaṅ janakaśśrutvā paritapsyatyahaṅ yathā৷৷

स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः। रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः।।

sa māmanāthāṅ vidhavāṅ nādya jānāti dhārmikaḥ. rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamitō gataḥ৷৷

विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी। दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति।।

vidēharājasya sutā tathā sītā tapasvinī. duḥkhasyānucitā duḥkhaṅ vanē paryudvijiṣyati৷৷

नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम्। निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति।।

nadatāṅ bhīmaghōṣāṇāṅ niśāsu mṛgapakṣiṇām. niśamya nūnaṅ santrastā rāghavaṅ saṅśrayiṣyati৷৷

वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन्। सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम्।।

vṛddhaścaivālpaputraśca vaidēhīmanucintayan. sō.pi śōkasamāviṣṭō nanu tyakṣyati jīvitam৷৷

साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता। इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।।

sā.hamadyaiva diṣṭāntaṅ gamiṣyāmi pativratā. idaṅ śarīra māliṅgya pravēkṣyāmi hutāśanam৷৷

तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम्। व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः।।

tāṅ tatassampariṣvajya vilapantīṅ tapasvinīm. vyapanīya suduḥkhārtāṅ kausalyāṅ vyāvahārikāḥ৷৷

तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम्। राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम्।।

tailadrōṇyāmathāmātyā samvēśya jagatīpatim. rājñassarvāṇyathādiṣṭāścakruḥ karmāṇyanantaram৷৷

न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः। सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम्।।

na tu saṅkalanaṅ rājñō vinā putrēṇa mantriṇaḥ. sarvajñāḥ kartumīṣustē tatō rakṣanti bhūmipam৷৷

तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम्। हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन्।।

tailadrōṇyāṅ tu sacivaiśśāyitaṅ taṅ narādhipam. hā mṛtō.yamiti jñātvā striyastāḥ paryadēvayan৷৷

बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः। रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन्।।

bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ nētraprasravaṇairmukhaiḥ. rudantya śśōkasantaptāḥ kṛpaṇaṅ paryadēvayan৷৷

हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना। विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः।।

hā mahārāja! rāmēṇa satataṅ priyavādinā. vihīnāssatyasandhēna kimarthaṅ vijahāsi naḥ৷৷

कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः। कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम्।।

kaikēyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghavēṇa viyōjitāḥ. kathaṅ patighnayā vatsyāma ssamīpē vidhavā vayam৷৷

स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान्। वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम्।।

sa hi nāthassadāsmākaṅ tava ca prabhurātmavān. vanaṅ rāmō gataśśrīmānvihāya nṛpatiśriyam৷৷

त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः। कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः।।

tvayā tēna ca vīrēṇa vinā vyasanamōhitāḥ. kathaṅ vayaṅ nivatsyāmaḥ kaikēyyā ca vidūṣitāḥ৷৷

यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः। सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति।।

yayā tu rājā rāmaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ. sītayā saha santyaktā ssākamanyaṅ na hāsyati৷৷

ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च। व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः।।

tā bāṣpēṇa ca saṅvītāśśōkēna vipulēna ca. vyavēṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ৷৷

निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता। पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना।।

niśā candravihīnēva strīva bhartṛvivarjitā. purī nārājatāyōdhyā hīnā rājñā mahātmanā৷৷

बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना। शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्।।

bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā. śūnyacatvaravēśmāntā na babhrāja yathāpuram৷৷

गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च। निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता।।

gatē tu śōkāt tridivaṅ narādhipē mahītalasthāsu nṛpāṅganāsu ca. nivṛttacārassahasā gatō raviḥ pravṛttacārā rajanī hyupasthitā৷৷

ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः। इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम्।।

ṛtē tu putrāddhahanaṅ mahīpatērnarōcayantē suhṛdassamāgatāḥ. itīva tasmin śayanē nyavēśayan vanicintya rājānamacintya darśanam৷৷

गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी। पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा।।

gataprabhā dyauriva bhāskaraṅ vinā vyapētanakṣatragaṇēva śarvarī. purī babhāsē rahitā mahātmanā na cāsrakaṇṭhā.kulamārgacatvarā৷৷

नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम्। तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे।।

narāśca nāryaśca samētya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram. tadā nagaryāṅ naradēvasaṅkṣayē babhūvurārtā na ca śarma lēbhirē৷৷