[Sita enquires why Rama is distressedRama informs her about his impending banishment and instructs her to stay back in Ayodhya.] अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम्। कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः।।

[Sita enquires why Rama is distressed-Rama informs her about his impending banishment and instructs her to stay back in Ayodhya.] abhivādya ca kausalyāṅ rāma ssaṅprasthitō vanam. kṛtasvastyayanō mātrā dharmiṣṭhē vartmani sthitaḥ৷৷

।। विराजयन्राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम्। हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया।।

৷৷ virājayanrājasutō rājamārgaṅ narairvṛtam. hṛdayānyāmamanthēva janasya guṇavattayā৷৷

वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी। तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम्।।

vaidēhī cāpi tatsarvaṅ na śuśrāva tapasvinī. tadēva hṛdi tasyāśca yauvarājyābhiṣēcanam৷৷

देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना। अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्षते।।

dēvakāryaṅ svayaṅ kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭacētanā. abhijñā rājadharmāṇāṅ rājaputraṅ pratīkṣatē৷৷

प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम्। प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः।।

pravivēśātha rāmastu svaṅ vēśma suvibhūṣitam. prahṛṣṭajanasampūrṇaṅ hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ৷৷

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम्। अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम्।।

atha sītā samutpatya vēpamānā ca taṅ patim. apaśyacchōkasantaptaṅ cintāvyākulitēndriyam৷৷

तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम्। तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः।।

tāṅ dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manōgatam. taṅ śōkaṅ rāghavaḥ sōḍhuṅ tatō vivṛtatāṅ gataḥ৷৷

विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम्। आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो।।

vivarṇavadanaṅ dṛṣṭvā taṅ prasvinnamamarṣaṇam. āha duḥkhābhisantaptā kimidānīmidaṅ prabhō!৷৷

अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव। प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः।।

adya bārhaspata śśrīmānyuktaḥ puṣyō.nu rāghava. prōcyatē brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kēna tvamasi durmanāḥ৷৷

न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च। आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते।।

na tē śataśalākēna jalaphēnanibhēna ca. āvṛtaṅ vadanaṅ valgu chatrēṇāpi virājatē৷৷

व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम्। चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम्।।

vyajanābhyāṅ ca mukhyābhyāṅ śatapatranibhēkṣaṇam. candrahaṅsaprakāśābhyāṅ vījyatē na tavānanam৷৷

वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ। स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः स्सूतमागधाः।।

vāgminō vandinaścāpi prahṛṣṭāstvāṅ nararṣabha. stuvantō nātra dṛśyantē maṅgalaiḥ ssūtamāgadhāḥ৷৷

न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः। मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः।।

na tē kṣaudraṅ ca dadhi ca brāhmaṇā vēdapāragāḥ. mūrdhni mūrdhābhiṣiktasya dadati sma vidhānataḥ৷৷

न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः। अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा।।

na tvāṅ prakṛtaya ssarvā śśrēṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ. anuvrajitumicchanti paurajānapadāstathā৷৷

चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः। मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः।।

caturbhirvēgasampannairhayaiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ. mukhyaḥ puṣyarathō yuktaḥ kiṅ na gacchati tē.grataḥ৷৷

हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः। प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः।।

hastī cāgrata śśrīmāṅ stava lakṣaṇapūjitaḥ. prayāṇē lakṣyatē vīra! kṛṣṇamēghagiri prabhaḥ৷৷

न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन। भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम्।।

na ca kāñcanacitraṅ tē paśyāmi priyadarśana!. bhadrāsanaṅ puraskṛtya yāntaṅ vīra puraskṛtam৷৷

अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव। अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते।।

abhiṣēkō yathā sajjaḥ kimidānīmidaṅ tava. apūrvō mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyatē৷৷

इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः। सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम्।।

itīva vilapantīṅ tāṅ prōvāca raghunandanaḥ. sītē! tatra bhavāṅstātaḥ pravrājayati māṅ vanam৷৷

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि। शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम।।

kulē mahati sambhūtē dharmajñē dharmacāriṇi!. śṛṇu jānaki! yēnēdaṅ kramēṇābhyāgataṅ mama৷৷

राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च। कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ।।

rājñā satyapratijñēna pitrā daśarathēna ca. kaikēyyai mama mātrē tu purā dattau mahāvarau৷৷

तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते। प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः।।

tayā.dya mama sajjē.sminnabhiṣēkē nṛpōdyatē. pracōdita ssa samayō dharmēṇa pratinirjitaḥ৷৷

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया। पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः।।

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṅ daṇḍakē mayā. pitrā mē bharataścāpi yauvarājyē niyōjitaḥ৷৷

सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्। भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन।।

sō.haṅ tvāmāgatō draṣṭuṅ prasthitō vijanaṅ vanam. bharatasya samīpē tu nāhaṅ kathyaḥ kadācana৷৷

।। बुद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम्। तस्मान्नते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम।।

৷৷ buddhiyuktā hi puruṣā na sahantē parastavam. tasmānnatē guṇāḥ kathyā bharatasyāgratō mama৷৷

नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन। अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम्।।

nāpi tvaṅ tēna bhartavyā viśēṣēṇa kadācana. anukūlatayā śakyaṅ samīpē tvasya vartitum৷৷

तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम्। स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः।।

tasmai dattaṅ nṛpatinā yauvarājyaṅ sanātanam. sa prasādyastvayā sītē! nṛpatiśca viśēṣataḥ৷৷

अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन्। वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी।।

ahaṅ cāpi pratijñāṅ tāṅ gurōssamanupālayan. vanamadyaiva yāsyāmi sthirā bhava manasvinī!৷৷

याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम्। व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे।।

yātē ca mayi kalyāṇi vanaṅ muniniṣēvitam. vratōpavāsaparayā bhavitavyaṅ tvayā.naghē৷৷

काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि। वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः।।

kālyamutthāya dēvānāṅ kṛtvā pūjāṅ yathāvidhi. vanditavyō daśarathaḥ pitā mama narēśvaraḥ৷৷

माता च मम कौशल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता। धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्त स्सम्मानमर्हति।।

mātā ca mama kauśalyā vṛddhā santāpakarśitā. dharmamēvāgrataḥ kṛtvā tvatta ssammānamarhati৷৷

वन्दितव्याश्च ते नित्यं या श्शेषा मम मातरः। स्नेह प्रणयसम्भोगै स्समा हि मम मातरः।।

vanditavyāśca tē nityaṅ yā śśēṣā mama mātaraḥ. snēha praṇayasambhōgai ssamā hi mama mātaraḥ৷৷

भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः। त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम।।

bhrātṛputrasamau cāpi draṣṭavyau ca viśēṣataḥ. tvayā bharataśatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama৷৷

विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन। स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च।।

vipriyaṅ na ca kartavyaṅ bharatasya kadācana. sa hi rājā prabhuścaiva dēśasya ca kulasya ca৷৷

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः। राजान स्सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्तिच विपर्यये।।

ārādhitā hi śīlēna prayatnaiścōpasēvitāḥ. rājāna ssamprasīdanti kupyantica viparyayē৷৷

औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः। समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः।।

aurasānapi putrānhi tyajantyahitakāriṇaḥ. samarthānsampragṛhṇanti janānapi narādhipāḥ৷৷

सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञस्समनुवर्तिनी। भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा।।

sā tvaṅ vasēha kalyāṇi! rājñassamanuvartinī. bharatasya ratā dharmē satyavrataparāyaṇā৷৷

अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि। यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्य चि त्तथा त्वया कार्यमिदं वचो मम।।

ahaṅ gamiṣyāmi mahāvanaṅ priyē! tvayā hi vastavyamihaiva bhāmini!. yathā vyalīkaṅ kuruṣē na kasya ci- ttathā tvayā kāryamidaṅ vacō mama৷৷