अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे। सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत।।

atha saṅvatsarē pūrṇē tasminprāptē turaṅgamē. sarayvāścōttarē tīrē rājñō yajñō.bhyavartata৷৷

ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभा:। अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:।।

ṛśyaśṛṅgaṅ puraskṛtya karma cakrurdvijarṣabhā:. aśvamēdhē mahāyajñē rājñō.sya sumahātmana:৷৷

कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगा:। यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रत:।।

karma kurvanti vidhivadyājakā vēdapāragā:. yathāvidhi yathānyāyaṅ parikrāmanti śāstrata:৷৷

प्रवर्ग्यं शास्त्रत: कृत्वा तथैवोपसदं द्विजा: चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रत:।।

pravargyaṅ śāstrata: kṛtvā tathaivōpasadaṅ dvijā: cakruśca vidhivatsarvamadhikaṅ karma śāstrata:৷৷

अभिपूज्य ततो हृष्टास्सर्वे चक्रुर्यथाविधि। प्रातस्सवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवा:।।

abhipūjya tatō hṛṣṭāssarvē cakruryathāvidhi. prātassavanapūrvāṇi karmāṇi munipuṅgavā:৷৷

ऐन्द्रश्च विधिवद्दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघ:। माध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम्।।

aindraśca vidhivaddattō rājā cābhiṣutō.nagha:. mādhyandinaṅ ca savanaṅ prāvartata yathākramam৷৷

तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:। चक्रुस्तेशास्त्रतो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मणपुङ्गवा:।।

tṛtīyasavanaṅ caiva rājñō.sya sumahātmana:. cakrustēśāstratō dṛṣṭvā tathā brāhmaṇapuṅgavā:৷৷

न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किञ्चन । दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे।।

na cāhutamabhūttatra skhalitaṅ vāpi kiñcana . dṛśyatē brahmavatsarvaṅ kṣēmayuktaṅ hi cakrirē৷৷

न तेष्वहस्सु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते। नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा।।

na tēṣvahassu śrāntō vā kṣudhitō vāpi dṛśyatē. nāvidvānbrāhmaṇastatra nāśatānucarastathā৷৷

ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते। तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जतेतथा।।

brāhmaṇā bhuñjatē nityaṅ nāthavantaśca bhuñjatē. tāpasā bhuñjatē cāpi śramaṇā bhuñjatētathā৷৷

वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च । अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते।।

vṛddhāśca vyādhitāścaiva striyō bālāstathaiva ca . aniśaṅ bhuñjamānānāṅ na tṛptirupalabhyatē৷৷

दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च। इति सञ्चोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकश:।।

dīyatāṅ dīyatāmannaṅ vāsāṅsi vividhāni ca. iti sañcōditāstatra tathā cakruranēkaśa:৷৷

अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमा:। दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा।।

annakūṭāśca bahavō dṛśyantē parvatōpamā:. divasē divasē tatra siddhasya vidhivattadā৷৷

नानादेशादनुप्राप्ता: पुरुषास्स्त्रीगणास्तथा। अन्नपानैस्सुविहितास्तस्मिन्यज्ञे महात्मन:।।

nānādēśādanuprāptā: puruṣāsstrīgaṇāstathā. annapānaissuvihitāstasminyajñē mahātmana:৷৷

अन्नं हि विधिवत्साधु प्रशंसन्ति द्विजर्षभा:। अहो तृप्ता: स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघव:।।

annaṅ hi vidhivatsādhu praśaṅsanti dvijarṣabhā:. ahō tṛptā: sma bhadraṅ tē iti śuśrāva rāghava:৷৷

स्वलङ्कृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन्। उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डला:।।

svalaṅkṛtāśca puruṣā brāhmaṇānparyavēṣayan. upāsatē ca tānanyē sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā:৷৷

कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि। प्राहुश्च वाग्मिनो धीरा: परस्परजिगीषया।।

karmāntarē tadā viprā hētuvādānbahūnapi. prāhuśca vāgminō dhīrā: parasparajigīṣayā৷৷

दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजा:। सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिता:।।

divasē divasē tatra saṅstarē kuśalā dvijā:. sarvakarmāṇi cakrustē yathāśāstraṅ pracōditā:৷৷

नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुत:। सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशला द्विजा:।।

nāṣaḍaṅgavidatrāsīnnāvratō nābahuśruta:. sadasyāstasya vai rājñō nāvādakuśalā dvijā:৷৷

प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा। तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे।।

prāptē yūpōcchrayē tasminṣaḍbailvā: khādirāstathā. tāvantō bilvasahitā: parṇinaśca tathāparē৷৷

।। श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा। द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ।।

৷৷ ślēṣmātakamayastvēkō dēvadārumayastathā. dvāvēva vihitau tatra bāhuvyastaparigrahau৷৷

कारितास्सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदै:। शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालङ्कृताऽभवन्।।

kāritāssarva ēvaitē śāstrajñairyajñakōvidai:. śōbhārthaṅ tasya yajñasya kāñcanālaṅkṛtā.bhavan৷৷

एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नय:। वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलङ्कृता:।।

ēkaviṅśatiyūpāstē ēkaviṅśatyaratnaya:. vāsōbhirēkaviṅśadbhirēkaikaṅ samalaṅkṛtā:৷৷

विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिस्सुकृता दृढा:। अष्टाश्रयस्सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विता:।।

vinyastā vidhivatsarvē śilpibhissukṛtā dṛḍhā:. aṣṭāśrayassarva ēva ślakṣṇarūpasamanvitā:৷৷

आच्छादितास्ते वासोभि: पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिता:। सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि।।

ācchāditāstē vāsōbhi: puṣpairgandhaiśca bhūṣitā:. saptarṣayō dīptimantō virājantē yathā divi৷৷

इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणत:। चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैश्शुल्बकर्मणि ।।

iṣṭakāśca yathānyāyaṅ kāritāśca pramāṇata:. citō.gnirbrāhmaṇaistatra kuśalaiśśulbakarmaṇi ৷৷

सचित्यो राजसिंहस्य सञ्चित: कुशलैर्द्विजै:। गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मक:।।

sacityō rājasiṅhasya sañcita: kuśalairdvijai:. garuḍō rukmapakṣō vai triguṇō.ṣṭādaśātmaka:৷৷

नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम्। उरगा: पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिता:।।

niyuktāstatra paśavastattaduddiśya daivatam. uragā: pakṣiṇaścaiva yathāśāstraṅ pracōditā:৷৷

शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जलचराश्च ये। ऋत्विग्भिस्सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा।।

śāmitrē tu hayastatra tathā jalacarāśca yē. ṛtvigbhissarvamēvaitanniyuktaṅ śāstratastadā৷৷

पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा। अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य च ।।

paśūnāṅ triśataṅ tatra yūpēṣu niyataṅ tadā. aśvaratnōttamaṅ tasya rājñō daśarathasya ca ৷৷

कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्तत:। कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभि: परमया मुदा ।।

kausalyā taṅ hayaṅ tatra paricarya samantata:. kṛpāṇairviśaśāsainaṅ tribhi: paramayā mudā ৷৷

पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा। अवसद्रजनीमेकां कौशल्या धर्मकाम्यया।।

patatriṇā tadā sārdhaṅ susthitēna ca cētasā. avasadrajanīmēkāṅ kauśalyā dharmakāmyayā৷৷

होताऽध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन्। महिष्या परिवृत्त्या च वावातां च तथापराम्।।

hōtā.dhvaryustathōdgātā hastēna samayōjayan. mahiṣyā parivṛttyā ca vāvātāṅ ca tathāparām৷৷

पतत्रिणस्तस्य वपा मुद्धृत्य नियतेन्द्रिय:। ऋत्विक्परमसम्पन्न: श्रपयामास शास्त्रत:।।

patatriṇastasya vapā muddhṛtya niyatēndriya:. ṛtvikparamasampanna: śrapayāmāsa śāstrata:৷৷

धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिप:। यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मन:।।

dhūmagandhaṅ vapāyāstu jighrati sma narādhipa:. yathākālaṅ yathānyāyaṅ nirṇudanpāpamātmana:৷৷

हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणा:। अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समन्त्राष्षोडशर्त्विज:।।

hayasya yāni cāṅgāni tāni sarvāṇi brāhmaṇā:. agnau prāsyanti vidhivatsamantrāṣṣōḍaśartvija:৷৷

प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हवि:। अश्वमेधस्य यज्ञस्य वैतसो भाग इष्यते।।

plakṣaśākhāsu yajñānāmanyēṣāṅ kriyatē havi:. aśvamēdhasya yajñasya vaitasō bhāga iṣyatē৷৷

त्र्यहोऽश्वमेधस्सङ्ख्यात: कल्पसूत्रेण ब्राह्मणै:। 37 चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम्।।

tryahō.śvamēdhassaṅkhyāta: kalpasūtrēṇa brāhmaṇai:. 37 catuṣṭōmamahastasya prathamaṅ parikalpitam৷৷

उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम्। कारितास्तत्र बहवो विहिताश्शास्त्रदर्शनात्।।

ukthyaṅ dvitīyaṅ saṅkhyātamatirātraṅ tathōttaram. kāritāstatra bahavō vihitāśśāstradarśanāt৷৷

ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ विनिर्मितौ। अभिजिद्विश्वजिच्चैवमप्तोर्यामो महाक्रतु:।।

jyōtiṣṭōmāyuṣī caivamatirātrau vinirmitau. abhijidviśvajiccaivamaptōryāmō mahākratu:৷৷

प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन:। अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्।।

prācīṅ hōtrē dadau rājā diśaṅ svakulavardhana:. adhvaryavē pratīcīṅ tu brahmaṇē dakṣiṇāṅ diśam৷৷

।। उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता। हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा।।

৷৷ udgātrē ca tathōdīcīṅ dakṣiṇaiṣā vinirmitā. hayamēdhē mahāyajñē svayaṅbhūvihitē purā৷৷

क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायत: पुरुषर्षभ: । ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा तां धरां कुलवर्धन:।।

kratuṅ samāpya tu tadā nyāyata: puruṣarṣabha: . ṛtvigbhyō hi dadau rājā tāṅ dharāṅ kulavardhana:৷৷

ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मषम्। भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति।।

ṛtvijastvabruvansarvē rājānaṅ gatakalmaṣam. bhavānēva mahīṅ kṛtsnāmēkō rakṣitumarhati৷৷

न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्तास्स्म पालने। रतास्स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप।।

na bhūmyā kāryamasmākaṅ na hi śaktāssma pālanē. ratāssvādhyāyakaraṇē vayaṅ nityaṅ hi bhūmipa৷৷

मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम्। तत्प्रयच्छ नरश्रेष्ठ धरण्या न प्रयोजनम्।।

maṇiratnaṅ suvarṇaṅ vā gāvō yadvā samudyatam. tatprayaccha naraśrēṣṭha dharaṇyā na prayōjanam৷৷

एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै:।।

ēvamuktō narapatirbrāhmaṇairvēdapāragai:৷৷

।। गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप:। 4 शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।।

৷৷ gavāṅ śatasahasrāṇi daśa tēbhyō dadau nṛpa:. 4 śatakōṭīssuvarṇasya rajatasya caturguṇam ৷৷

ऋत्विजश्च ततस्सर्वे प्रददुस्सहिता वसु। ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते।।

ṛtvijaśca tatassarvē pradadussahitā vasu. ṛśyaśṛṅgāya munayē vasiṣṭhāya ca dhīmatē৷৷

ततस्ते न्यायत: कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमा:। सुप्रीतमनसस्सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम्।।

tatastē nyāyata: kṛtvā pravibhāgaṅ dvijōttamā:. suprītamanasassarvē pratyūcurmuditā bhṛśam৷৷

तत: प्रसर्पकैभ्यस्तु हिरण्यं सुसमाहित:। जाम्बूनदं कोटिसंख्यं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा।।

tata: prasarpakaibhyastu hiraṇyaṅ susamāhita:. jāmbūnadaṅ kōṭisaṅkhyaṅ brāhmaṇēbhyō dadau tadā৷৷

दरिद्राय द्विजायाथ हस्ताभरणमुत्तमम्। कस्मैचिद्याचमानाय ददौ राघवनन्दन:।।

daridrāya dvijāyātha hastābharaṇamuttamam. kasmaicidyācamānāya dadau rāghavanandana:৷৷

तत: प्रीतेषु नृपतिर्द्विजेषु द्विजवत्सल:। प्रणाममकरोत्तेषां हर्षपर्याकुलेक्षण:।।

tata: prītēṣu nṛpatirdvijēṣu dvijavatsala:. praṇāmamakarōttēṣāṅ harṣaparyākulēkṣaṇa:৷৷

तस्याशिषोऽथ विधिवद्ब्राह्मणैस्समुदीरिता:। उदारस्य नृवीरस्य धरण्यां प्रणतस्य च ।।

tasyāśiṣō.tha vidhivadbrāhmaṇaissamudīritā:. udārasya nṛvīrasya dharaṇyāṅ praṇatasya ca ৷৷

तत: प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम्। पापापहं स्वर्नयनं दुष्करं पार्थिवर्षभै:।।

tata: prītamanā rājā prāpya yajñamanuttamam. pāpāpahaṅ svarnayanaṅ duṣkaraṅ pārthivarṣabhai:৷৷

ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा। कुलस्य वर्धनं त्वं तु कर्तुमर्हसि सुव्रत।।

tatō.bravīdṛśyaśṛṅgaṅ rājā daśarathastadā. kulasya vardhanaṅ tvaṅ tu kartumarhasi suvrata!৷৷

तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तम:। भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहा:।।

tathēti ca sa rājānamuvāca dvijasattama:. bhaviṣyanti sutā rājaṅścatvārastē kulōdvahā:৷৷