स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तद एतद इति पठ्यते ।।

svādhyāyasaṃyamābhyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ tatprāptikāraṇaṃ brahma tad etad iti paṭhyate ||

स्वाध्यायाद योगम आसीत योगात स्वाध्यायम आचरेत स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ।।

svādhyāyād yogam āsīta yogāt svādhyāyam ācaret svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate ||

तदीक्षणाय स्वाध्यायश चक्षुर योगस तथापरम न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ।।

tadīkṣaṇāya svādhyāyaś cakṣur yogas tathāparam na māṃsacakṣuṣā draṣṭuṃ brahmabhūtaḥ sa śakyate ||

भगवंस तम अहं योगं ज्ञातुम इच्छामि तं वद ज्ञाते यत्राखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम ।।

bhagavaṃs tam ahaṃ yogaṃ jñātum icchāmi taṃ vada jñāte yatrākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram ||

यथा केशिध्वजः प्राह खाण्डिक्याय महात्मने जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ।।

yathā keśidhvajaḥ prāha khāṇḍikyāya mahātmane janakāya purā yogaṃ tathāhaṃ kathayāmi te ||

खाण्डिक्यः को ऽभवद ब्रह्मन को वा केशिध्वजो ऽभवत कथं तयोश च संवादो योगसंबन्धवान अभूत ।।

khāṇḍikyaḥ ko 'bhavad brahman ko vā keśidhvajo 'bhavat kathaṃ tayoś ca saṃvādo yogasaṃbandhavān abhūt ||

धर्मध्वजो वै जनकस तस्य पुत्रो ऽमितध्वजः कृतध्वजश च नाम्नासीत सदाध्यात्मरतिर नृपः ।।

dharmadhvajo vai janakas tasya putro 'mitadhvajaḥ kṛtadhvajaś ca nāmnāsīt sadādhyātmaratir nṛpaḥ ||

कृतध्वजस्य पुत्रो ऽभूत ख्यातः केशिध्वजो द्विज पुत्रो ऽमितध्वजस्यापि खाण्डिक्यजनको ऽभवत ।।

kṛtadhvajasya putro 'bhūt khyātaḥ keśidhvajo dvija putro 'mitadhvajasyāpi khāṇḍikyajanako 'bhavat ||

कर्ममार्गे ऽति खाण्डिक्यः पृथिव्याम अभवत कृती केशिध्वजो ऽप्य अतीवासीद आत्मविद्याविशारदः ।।

karmamārge 'ti khāṇḍikyaḥ pṛthivyām abhavat kṛtī keśidhvajo 'py atīvāsīd ātmavidyāviśāradaḥ ||

ताव उभाव अपि चैवास्तां विजिगीषू परस्परम केशिध्वजेन खाण्डिक्यः स्वराज्याद अवरोपितः ।।

tāv ubhāv api caivāstāṃ vijigīṣū parasparam keśidhvajena khāṇḍikyaḥ svarājyād avaropitaḥ ||

पुरोधसा मन्त्रिभिश च समवेतो ऽल्पसाधनः राज्यान निराकृतः सो ऽथ दुर्गारण्यचरो ऽभवत ।।

purodhasā mantribhiś ca samaveto 'lpasādhanaḥ rājyān nirākṛtaḥ so 'tha durgāraṇyacaro 'bhavat ||

इयाज सो ऽपि सुबहून यज्ञाञ \ज्ञानव्यपाश्रयः ब्रह्मविद्याम अधिष्ठाय तर्तुं मृत्युम अविद्यया ।।

iyāja so 'pi subahūn yajñāñ \jñānavyapāśrayaḥ brahmavidyām adhiṣṭhāya tartuṃ mṛtyum avidyayā ||

एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर धर्मधेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने ।।

ekadā vartamānasya yāge yogavidāṃ vara dharmadhenuṃ jaghānograḥ śārdūlo vijane vane ||

ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण ऋत्विजः प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किम अत्रेति विधीयते ।।

tato rājā hatāṃ jñātvā dhenuṃ vyāghreṇa ṛtvijaḥ prāyaścittaṃ sa papraccha kim atreti vidhīyate ||

ते चोचुर न वयं विद्मः कशेरुः पृच्छ्यताम इति कशेरुर अपि तेनोक्तस तथेति प्राह भार्गवम ।।

te cocur na vayaṃ vidmaḥ kaśeruḥ pṛcchyatām iti kaśerur api tenoktas tatheti prāha bhārgavam ||

शुनकं पृच्छ राजेन्द्र नाहं वेद्मि स वेत्स्यति स गत्वा तम अपृच्छच च सो ऽप्य आह शृणु यन मुने ।।

śunakaṃ pṛccha rājendra nāhaṃ vedmi sa vetsyati sa gatvā tam apṛcchac ca so 'py āha śṛṇu yan mune ||

न कशेरुर न चैवाहं न चान्यः साम्प्रतं भुवि वेत्त्य एक एव त्वच्छत्रुः खाण्डिक्यो यो जितस त्वया ।।

na kaśerur na caivāhaṃ na cānyaḥ sāmprataṃ bhuvi vetty eka eva tvacchatruḥ khāṇḍikyo yo jitas tvayā ||

स चाह तं प्रयाम्य एष प्रष्टुम आत्मरिपुं मुने प्राप्त एव मया यज्ञो यदि मां स हनिष्यति ।।

sa cāha taṃ prayāmy eṣa praṣṭum ātmaripuṃ mune prāpta eva mayā yajño yadi māṃ sa haniṣyati ||

प्रायश्चित्तं स चेत पृष्टो वदिष्यति रिपुर मम ततश चाविकलो यागो मुनिश्रेष्ठ भविष्यति ।।

prāyaścittaṃ sa cet pṛṣṭo vadiṣyati ripur mama tataś cāvikalo yāgo muniśreṣṭha bhaviṣyati ||

इत्य उक्त्वा रथम आरुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः वनं जगाम यत्रास्ते खाण्डिक्यः स महामतिः ।।

ity uktvā ratham āruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ vanaṃ jagāma yatrāste khāṇḍikyaḥ sa mahāmatiḥ ||

तम आयान्तं समालोक्य खाण्डिक्यो रिपुम आत्मनः प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः ।।

tam āyāntaṃ samālokya khāṇḍikyo ripum ātmanaḥ provāca krodhatāmrākṣaḥ samāropitakārmukaḥ ||

कृष्णाजिनं त्वं कवचम आबध्यास्मान निहंस्यसि कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति ।।

kṛṣṇājinaṃ tvaṃ kavacam ābadhyāsmān nihaṃsyasi kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati ||

मृगाणां वद पृष्ठेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम येषां मया त्वया चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः ।।

mṛgāṇāṃ vada pṛṣṭheṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim yeṣāṃ mayā tvayā cogrāḥ prahitāḥ śitasāyakāḥ ||

स त्वाम अहं हनिष्यामि न मे जीवन विमोक्ष्यसे आतताय्य असि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः ।।

sa tvām ahaṃ haniṣyāmi na me jīvan vimokṣyase ātatāyy asi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ ||

खाण्डिक्य संशयं प्रष्टुं भवन्तम अहम आगतः न त्वां हन्तुं विचार्यैतत कोपं बाणं विमुञ्च वा ।।

khāṇḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantam aham āgataḥ na tvāṃ hantuṃ vicāryaitat kopaṃ bāṇaṃ vimuñca vā ||

ततः स मन्त्रिभिः सार्धम एकान्ते सपुरोहितैः मन्त्रयाम आस खाण्डिक्यः सर्वैर एव महामतिः ।।

tataḥ sa mantribhiḥ sārdham ekānte sapurohitaiḥ mantrayām āsa khāṇḍikyaḥ sarvair eva mahāmatiḥ ||

तम ऊचुर मन्त्रिणो वध्यो रिपुर एष वशं गतः हते तु पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति ।।

tam ūcur mantriṇo vadhyo ripur eṣa vaśaṃ gataḥ hate tu pṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati ||

खाण्डिक्यश चाह तान सर्वान एवम एतन न संशयः हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति ।।

khāṇḍikyaś cāha tān sarvān evam etan na saṃśayaḥ hate tu pṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati ||

परलोकजयस तस्य पृथिवी सकला मम न हन्मि चेल लोकजयो मम त्व अस्य वसुंधरा ।।

paralokajayas tasya pṛthivī sakalā mama na hanmi cel lokajayo mama tv asya vasuṃdharā ||

परलोकजयो ऽनन्तः स्वल्पकालो महीजयः तस्माद एनं न हनिष्ये यत पृच्छति वदामि तत ।।

paralokajayo 'nantaḥ svalpakālo mahījayaḥ tasmād enaṃ na haniṣye yat pṛcchati vadāmi tat ||

ततस तम अभ्युपेत्याह खाण्डिक्यजनको रिपुम प्रष्टव्यं यत त्वया सर्वं तत पृच्छस्व वदाम्य अहम ।।

tatas tam abhyupetyāha khāṇḍikyajanako ripum praṣṭavyaṃ yat tvayā sarvaṃ tat pṛcchasva vadāmy aham ||

ततः सर्वं यथावृत्तं धर्मधेनुवधं द्विज कथयित्वा स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्गतम ।।

tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ dharmadhenuvadhaṃ dvija kathayitvā sa papraccha prāyaścittaṃ hi tadgatam ||

स चाचष्ट यथान्यायं द्विज केशिध्वजाय तत प्रायश्चित्तम अशेषेण यद वै तत्र विधीयते ।।

sa cācaṣṭa yathānyāyaṃ dvija keśidhvajāya tat prāyaścittam aśeṣeṇa yad vai tatra vidhīyate ||

विदितार्थः स तेनैव अनुज्ञातो महात्मना यागभूमिम उपागम्य चक्रे सर्वाः क्रियाः क्रमात ।।

viditārthaḥ sa tenaiva anujñāto mahātmanā yāgabhūmim upāgamya cakre sarvāḥ kriyāḥ kramāt ||

क्रमेण विधिवद यागं नीत्वा सो ऽवभृथाप्लुतः कृतकृत्यस ततो भूत्वा चिन्तयाम आस पार्थिवः ।।

krameṇa vidhivad yāgaṃ nītvā so 'vabhṛthāplutaḥ kṛtakṛtyas tato bhūtvā cintayām āsa pārthivaḥ ||

पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया तथैवार्थिजनो ऽप्य अर्थैर योजितो ऽभिमतैर मया ।।

pūjitā ṛtvijaḥ sarve sadasyā mānitā mayā tathaivārthijano 'py arthair yojito 'bhimatair mayā ||

यथार्हम अत्र लोकस्य मया सर्वं विचेष्टितम अनिष्पन्नक्रियं चेतस तथापि मम किं यथा ।।

yathārham atra lokasya mayā sarvaṃ viceṣṭitam aniṣpannakriyaṃ cetas tathāpi mama kiṃ yathā ||

इत्थं संचिन्तयन्न एव सस्मार स महीपतिः खाण्डिक्याय न दत्तेति मया वै गुरुदक्षिणा ।।

itthaṃ saṃcintayann eva sasmāra sa mahīpatiḥ khāṇḍikyāya na datteti mayā vai gurudakṣiṇā ||

स जगाम ततो भूयो रथम आरुह्य पार्थिवः मैत्रेय दुर्गगहनं खाण्डिक्यो यत्र संस्थितः ।।

sa jagāma tato bhūyo ratham āruhya pārthivaḥ maitreya durgagahanaṃ khāṇḍikyo yatra saṃsthitaḥ ||

खाण्डिक्यो ऽपि पुनर दृष्ट्वा तम आयान्तं धृतायुधः तस्थौ हन्तुं कृतमतिस तम आह स पुनर नृपः ।।

khāṇḍikyo 'pi punar dṛṣṭvā tam āyāntaṃ dhṛtāyudhaḥ tasthau hantuṃ kṛtamatis tam āha sa punar nṛpaḥ ||

भो नाहं ते ऽपकाराय प्राप्तः खाण्डिक्य मा क्रुधः गुरोर निष्क्रयदानाय माम अवेहि त्वम आगतम ।।

bho nāhaṃ te 'pakārāya prāptaḥ khāṇḍikya mā krudhaḥ guror niṣkrayadānāya mām avehi tvam āgatam ||

निष्पादितो मया यागः सम्यक त्वदुपदेशतः सो ऽहं ते दातुम इच्छामि वृणुष्व गुरुदक्षिणाम ।।

niṣpādito mayā yāgaḥ samyak tvadupadeśataḥ so 'haṃ te dātum icchāmi vṛṇuṣva gurudakṣiṇām ||

भूयः स मन्त्रिभिः सार्धं मन्त्रयाम आस पार्थिवः गुरुनिष्कृतिकामो ऽत्र किम अयं प्रार्थ्यताम इति ।।

bhūyaḥ sa mantribhiḥ sārdhaṃ mantrayām āsa pārthivaḥ guruniṣkṛtikāmo 'tra kim ayaṃ prārthyatām iti ||

तम ऊचुर मन्त्रिणो राज्यम अशेषं प्रार्थ्यताम अयम कृतिभिः प्रार्थ्यते राज्यम अनायासितसैनिकैः ।।

tam ūcur mantriṇo rājyam aśeṣaṃ prārthyatām ayam kṛtibhiḥ prārthyate rājyam anāyāsitasainikaiḥ ||

प्रहस्य तान आह नृपः स खाण्डिक्यो महामतिः स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम ।।

prahasya tān āha nṛpaḥ sa khāṇḍikyo mahāmatiḥ svalpakālaṃ mahīrājyaṃ mādṛśaiḥ prārthyate katham ||

एवम एतद भवन्तो ऽत्र अर्थसाधनमन्त्रिणः परमार्थः कथं को ऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः ।।

evam etad bhavanto 'tra arthasādhanamantriṇaḥ paramārthaḥ kathaṃ ko 'tra yūyaṃ nātra vicakṣaṇāḥ ||

इत्य उक्त्वा समुपेत्यैनं स तु केशिध्वजं नृपम उवाच किम अवश्यं त्वं ददासि गुरुदक्षिणाम ।।

ity uktvā samupetyainaṃ sa tu keśidhvajaṃ nṛpam uvāca kim avaśyaṃ tvaṃ dadāsi gurudakṣiṇām ||

बाढम इत्य एव तेनोक्तः खाण्डिक्यस तम अथाब्रवीत भवान अध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः ।।

bāḍham ity eva tenoktaḥ khāṇḍikyas tam athābravīt bhavān adhyātmavijñānaparamārthavicakṣaṇaḥ ||

यदि चेद दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः तत क्लेशप्रशमायालं यत कर्म तद उदीरय ।।

yadi ced dīyate mahyaṃ bhavatā guruniṣkrayaḥ tat kleśapraśamāyālaṃ yat karma tad udīraya ||