आध्यात्मिकादि मैत्रेय ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य आत्यन्तिकं लयम ।।

ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ utpannajñānavairāgyaḥ prāpnoty ātyantikaṃ layam ||

आध्यात्मिको वै द्विविधः शारीरो मानसस तथा शारीरो बहुभिर भेदैर भिद्यते श्रूयतां च सः ।।

ādhyātmiko vai dvividhaḥ śārīro mānasas tathā śārīro bahubhir bhedair bhidyate śrūyatāṃ ca saḥ ||

शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः गुल्मार्शःश्वासश्वयथुच्छर्द्यादिभिर अनेकधा ।।

śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagaṃdaraiḥ gulmārśaḥśvāsaśvayathucchardyādibhir anekadhā ||

तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः भिद्यते देहजस तापो मानसं श्रोतुम अर्हसि ।।

tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṅgāmayasaṃjñakaiḥ bhidyate dehajas tāpo mānasaṃ śrotum arhasi ||

कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्यादिभवस तथा ।।

kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryādibhavas tathā ||

मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठ तापो भवति नैकधा इत्य एवमादिभिर भेदैस तापो ह्य आध्यात्मिकः स्मृतः ।।

mānaso 'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā ity evamādibhir bhedais tāpo hy ādhyātmikaḥ smṛtaḥ ||

मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः सरीसृपाद्यैश च नृणां जन्यन्ते चाधिभौतिकः ।।

mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ janyante cādhibhautikaḥ ||

शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः तापो द्विजवरश्रेष्ठ कथ्यते चाधिदैविकः ।।

śītoṣṇavātavarṣāmbuvaidyutādisamudbhavaḥ tāpo dvijavaraśreṣṭha kathyate cādhidaivikaḥ ||

गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा दुःखं सहस्रशो भेदैर भिद्यते मुनिसत्तम ।।

garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattama ||

सुकुमारतनुर गर्भे जन्तुर बहुमलावृते उल्बसंवेष्टितो भुग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः ।।

sukumāratanur garbhe jantur bahumalāvṛte ulbasaṃveṣṭito bhugnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ ||

अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर मातृभोजनैः अतितापिभिर अत्यर्थं वर्धमानातिवेदनः ।।

atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇair mātṛbhojanaiḥ atitāpibhir atyarthaṃ vardhamānātivedanaḥ ||

प्रसारणाकुञ्चनादौ नाङ्गानां प्रभुर आत्मनः शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्रपीडितः ।।

prasāraṇākuñcanādau nāṅgānāṃ prabhur ātmanaḥ śakṛnmūtramahāpaṅkaśāyī sarvatrapīḍitaḥ ||

निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ जन्मशतान्य अथ आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः ।।

nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ ||

जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः ।।

jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ ||

अधोमुखो वै क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः क्लेशैर निष्क्रान्तिम आप्नोति जठरान मातुर आतुरः ।।

adhomukho vai kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ kleśair niṣkrāntim āpnoti jaṭharān mātur āturaḥ ||

मूर्च्छाम अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना विज्ञानभ्रंशम आप्नोति जातश च मुनिसत्तम ।।

mūrcchām avāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā vijñānabhraṃśam āpnoti jātaś ca munisattama ||

कण्टकैर इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर इव दारितः पूतिव्रणान निपतितो धरण्यां कृमिको यथा ।।

kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ pūtivraṇān nipatito dharaṇyāṃ kṛmiko yathā ||

कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य अनीश्वरः स्नानपानादिकाहारम अवाप्नोति परेच्छया ।।

kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivarte 'py anīśvaraḥ snānapānādikāhāram avāpnoti parecchayā ||

अशुचिप्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस तथा भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे ।।

aśuciprastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhis tathā bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe ||

जन्मदुःखान्य अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च बालभावे यदाप्नोति आधिभौतादिकानि च ।।

janmaduḥkhāny anekāni janmano 'nantarāṇi ca bālabhāve yadāpnoti ādhibhautādikāni ca ||

अज्ञानतमसाच्छन्नो मूढान्तःकरणो नरः न जानाति कुतः को ऽहं क्वाहं गन्ता किमात्मकः ।।

ajñānatamasācchanno mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ na jānāti kutaḥ ko 'haṃ kvāhaṃ gantā kimātmakaḥ ||

केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम अकारणम किं कार्यं किम अकार्यं वा किं वाच्यं किं च नोच्यते ।।

kena bandhena baddho 'haṃ kāraṇaṃ kim akāraṇam kiṃ kāryaṃ kim akāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate ||

को ऽधर्मः कश च वै धर्मः कस्मिन वर्ते ऽथवा कथम किं कर्तव्यम अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत ।।

ko 'dharmaḥ kaś ca vai dharmaḥ kasmin varte 'thavā katham kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat ||

एवं पशुसमैर मूढैर अज्ञानप्रभवं महत अवाप्यते नरैर दुःखं शिश्नोदरपरायणैः ।।

evaṃ paśusamair mūḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat avāpyate narair duḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ ||

अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भाप्रवृत्तयः अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपास ततो द्विज ।।

ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryārambhāpravṛttayaḥ ajñānināṃ pravartante karmalopās tato dvija ||

नरकं कर्मणां लोपात फलम आहुर महर्षयः तस्माद अज्ञानिनां दुःखम इह चामुत्र चोत्तमम ।।

narakaṃ karmaṇāṃ lopāt phalam āhur maharṣayaḥ tasmād ajñānināṃ duḥkham iha cāmutra cottamam ||

जराजर्जरदेहश च शिथिलावयवः पुमान विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः ।।

jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ ||

दूरप्रणष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः नासाविवरनिर्यातलोमपुञ्जश चलद्वपुः ।।

dūrapraṇaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ nāsāvivaraniryātalomapuñjaś caladvapuḥ ||

प्रकटीभूतसर्वास्थिर नतपृष्ठास्थिसंहतिः उत्सन्नजठराग्नित्वाद अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः ।।

prakaṭībhūtasarvāsthir natapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ ||

कृच्छ्राच चङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रः स्रवल्लालाविलाननः ।।

kṛcchrāc caṅkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ mandībhavacchrotranetraḥ sravallālāvilānanaḥ ||

अनायत्तैः समस्तैश च करणैर मरणोन्मुखः तत्क्षणे ऽप्य अनुभूतानाम अस्मर्ताखिलवस्तूनाम ।।

anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇair maraṇonmukhaḥ tatkṣaṇe 'py anubhūtānām asmartākhilavastūnām ||

सकृद उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः श्वासकासमहायाससमुद्भूतप्रजागरः ।।

sakṛd uccārite vākye samudbhūtamahāśramaḥ śvāsakāsamahāyāsasamudbhūtaprajāgaraḥ ||

अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी भृत्यात्मपुत्रदाराणाम अवमानास्पदीकृतः ।।

anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī bhṛtyātmaputradārāṇām avamānāspadīkṛtaḥ ||

प्रक्षीणाखिलशौचश च विहाराहारसस्पृहः हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः ।।

prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaspṛhaḥ hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ ||

अनुभूतम इवान्यस्मिञ जन्मन्य आत्मविचेष्टितम संस्मरन यौवने दीर्घं निःश्वसित्य अतितापितः ।।

anubhūtam ivānyasmiñ janmany ātmaviceṣṭitam saṃsmaran yauvane dīrghaṃ niḥśvasity atitāpitaḥ ||

एवमादीनि दुःखानि जरायाम अनुभूय वै मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य अपि ।।

evamādīni duḥkhāni jarāyām anubhūya vai maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇu tāny api ||

श्लथद्ग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ व्याप्तो वेपथुना नरः मुहुर ग्लानिः परवशो मुहुर ज्ञानलवान्वितः ।।

ślathadgrīvāṅghrihasto 'tha vyāpto vepathunā naraḥ muhur glāniḥ paravaśo muhur jñānalavānvitaḥ ||

हिरण्यधान्यतनयभार्याभृत्यगृहादिषु एते कथं भविष्यन्तीत्य अतीवममताकुलः ।।

hiraṇyadhānyatanayabhāryābhṛtyagṛhādiṣu ete kathaṃ bhaviṣyantīty atīvamamatākulaḥ ||

मर्मभिद्भिर महारोगैः क्रकचैर इव दारुणैः शरैर इवान्तकस्योग्रैश छिद्यमानास्थिबन्धनः ।।

marmabhidbhir mahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ śarair ivāntakasyograiś chidyamānāsthibandhanaḥ ||

विवर्तमानताराक्षिर हस्तपादं मुहुः क्षिपन संशुष्यमाणताल्वोष्ठपुटो घुरघुरायते ।।

vivartamānatārākṣir hastapādaṃ muhuḥ kṣipan saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭhapuṭo ghuraghurāyate ||

निरुद्धकण्ठो दोषौघैर उदानश्वासपीडितः तापेन महता व्याप्तस तृषा चार्तस तथा क्षुधा ।।

niruddhakaṇṭho doṣaughair udānaśvāsapīḍitaḥ tāpena mahatā vyāptas tṛṣā cārtas tathā kṣudhā ||

क्लेशाद उत्क्रान्तिम आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः ततश च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते ।।

kleśād utkrāntim āpnoti yāmyakiṃkarapīḍitaḥ tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate ||

एतान्य अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम शृणुष्व नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर मृतैः ।।

etāny anyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām śṛṇuṣva narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ ||

याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दण्डताडनम यमस्य दर्शनं चोग्रम उग्रमार्गविलोकनम ।।

yāmyakiṃkarapāśādigrahaṇaṃ daṇḍatāḍanam yamasya darśanaṃ cogram ugramārgavilokanam ||

करम्भवालुकावह्नियन्त्रशस्त्रादिभीषणे प्रत्येकं नरके याश च यातना द्विज दुःसहाः ।।

karambhavālukāvahniyantraśastrādibhīṣaṇe pratyekaṃ narake yāś ca yātanā dvija duḥsahāḥ ||

क्रकचैः पाट्यमानानां मूषायां चापि धम्यताम कुठारैः कृत्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम ।।

krakacaiḥ pāṭyamānānāṃ mūṣāyāṃ cāpi dhamyatām kuṭhāraiḥ kṛtyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām ||

शूलेष्व आरोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम गृध्रैः संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश चोपभुज्यताम ।।

śūleṣv āropyamāṇānāṃ vyāghravaktre praveśyatām gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiś copabhujyatām ||

क्वाथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे उच्चान निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः ।।

kvāthyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame uccān nipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ ||

नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै प्राप्यन्ते नारकैर विप्र तेषां संख्या न विद्यते ।।

narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai prāpyante nārakair vipra teṣāṃ saṃkhyā na vidyate ||

न केवलं द्विजश्रेष्ठ नरके दुःखपद्धतिः स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर नास्ति निर्वृतिः ।।

na kevalaṃ dvijaśreṣṭha narake duḥkhapaddhatiḥ svarge 'pi pātabhītasya kṣayiṣṇor nāsti nirvṛtiḥ ||

पुनश च गर्भे भवति जायते च पुनर नरः गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम एति च ।।

punaś ca garbhe bhavati jāyate ca punar naraḥ garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stam eti ca ||

जातमात्रश च म्रियते बालभावे ऽथ यौवने मध्यमं वा वयः प्राप्य वार्द्धके वा ध्रुवा मृतिः ।।

jātamātraś ca mriyate bālabhāve 'tha yauvane madhyamaṃ vā vayaḥ prāpya vārddhake vā dhruvā mṛtiḥ ||

यावज जीवति तावच च दुःखैर नानाविधैः प्लुतः तन्तुकारणपक्ष्मौघैर आस्ते कार्पासबीजवत ।।

yāvaj jīvati tāvac ca duḥkhair nānāvidhaiḥ plutaḥ tantukāraṇapakṣmaughair āste kārpāsabījavat ||

द्रव्यनाशे तथोत्पत्तौ पालने च तथा नृणाम भवन्त्य अनेकदुःखानि तथैवेष्टविपत्तिषु ।।

dravyanāśe tathotpattau pālane ca tathā nṛṇām bhavanty anekaduḥkhāni tathaiveṣṭavipattiṣu ||

यद यत प्रीतिकरं पुंसां वस्तु मैत्रेय जायते तद एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम उपगच्छति ।।

yad yat prītikaraṃ puṃsāṃ vastu maitreya jāyate tad eva duḥkhavṛkṣasya bījatvam upagacchati ||

कलत्रपुत्रमित्रार्थगृहक्षेत्रधनादिकैः क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम ।।

kalatraputramitrārthagṛhakṣetradhanādikaiḥ kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathāsukham ||

इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम विमुक्तिपादपच्छायाम ऋते कुत्र सुखं नृणाम ।।

iti saṃsāraduḥkhārkatāpatāpitacetasām vimuktipādapacchāyām ṛte kutra sukhaṃ nṛṇām ||

तद अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः ।।

tad asya trividhasyāpi duḥkhajātasya paṇḍitaiḥ garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ ||

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा भेषजं भगवत्प्राप्तिर एकान्तात्यन्तिकी मता ।।

nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā bheṣajaṃ bhagavatprāptir ekāntātyantikī matā ||

तस्मात तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर नरैः तत्प्राप्तिहेतुर ज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ।।

tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ tatprāptihetur jñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune ||

आगमोत्थं विवेकाच च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम ।।

āgamotthaṃ vivekāc ca dvidhā jñānaṃ tathocyate śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam ||

अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच चेन्द्रियोद्भवम यथा सूर्यस तथा ज्ञानं यद विप्रर्षे विवेकजम ।।

andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavac cendriyodbhavam yathā sūryas tathā jñānaṃ yad viprarṣe vivekajam ||

मनुर अप्य आह वेदार्थं स्मृत्वा यन मुनिसत्तम तद एतच छ्रूयताम अत्र संबन्धे गदतो मम ।।

manur apy āha vedārthaṃ smṛtvā yan munisattama tad etac chrūyatām atra saṃbandhe gadato mama ||

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ।।

dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati ||

द्वे विद्ये वेदितव्ये वै इति चाथर्वणी श्रुतिः परया त्व अक्षरप्राप्तिर ऋग्वेदादिमयापरा ।।

dve vidye veditavye vai iti cātharvaṇī śrutiḥ parayā tv akṣaraprāptir ṛgvedādimayāparā ||

यत तद अव्यक्तम अजरम अचिन्त्यम अजम अव्ययम अनिर्देश्यम अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम ।।

yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam anirdeśyam arūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam ||

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम अकारणम व्याप्य अव्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यन्ति सूरयः ।।

vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonim akāraṇam vyāpy avyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyanti sūrayaḥ ||

तद ब्रह्म तत परं धाम तद ध्येयं मोक्षकाङ्क्स.इणाम श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद विष्णोः परमं पदम ।।

tad brahma tat paraṃ dhāma tad dhyeyaṃ mokṣakāṅks.iṇām śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ||

तद एव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः वाचको भगवच्छब्दस तस्याद्यस्याक्षयात्मनः ।।

tad eva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ vācako bhagavacchabdas tasyādyasyākṣayātmanaḥ ||

एवं निगदितार्थस्य स तत्त्वं तस्य तत्त्वतः ज्ञायते येन तज ज्ञानं परम अन्यत त्रयीमयम ।।

evaṃ nigaditārthasya sa tattvaṃ tasya tattvataḥ jñāyate yena taj jñānaṃ param anyat trayīmayam ||

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्य औपचारिकः ।।

aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvija pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hy aupacārikaḥ ||

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते मैत्रेय भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ।।

śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi vartate maitreya bhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe ||

संभर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस तथा मुने ।।

saṃbharteti tathā bhartā bhakāro 'rthadvayānvitaḥ netā gamayitā sraṣṭā gakārārthas tathā mune ||

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश चैव षण्णां भग इतीरणा ।।

aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ jñānavairāgyayoś caiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā ||

वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्य अखिलात्मनि स च भूतेष्व अशेषेषु वकारार्थस ततो ऽव्ययः ।।

vasanti tatra bhūtāni bhūtātmany akhilātmani sa ca bhūteṣv aśeṣeṣu vakārārthas tato 'vyayaḥ ||

एवम एष महाशब्दो भगवान इति सत्तम परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ।।

evam eṣa mahāśabdo bhagavān iti sattama paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ ||

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः शब्दो ऽयं नोपचारेण अन्यत्र ह्य उपचारतः ।।

tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ śabdo 'yaṃ nopacāreṇa anyatra hy upacārataḥ ||

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम आगतिं गतिम वेत्ति विद्याम अविद्यां च स वाच्यो भगवान इति ।।

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti ||

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य अशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर गुणादिभिः ।।

jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsy aśeṣataḥ bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ ||

सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति परमात्मनि भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस ततः स्मृतः ।।

sarvāṇi tatra bhūtāni vasanti paramātmani bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevas tataḥ smṛtaḥ ||

खाण्डिक्यजनकायाह पृष्टः केशिध्वजः पुरा नामव्याख्याम अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ।।

khāṇḍikyajanakāyāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā nāmavyākhyām anantasya vāsudevasya tattvataḥ ||

भूतेषु वसते सो ऽन्तर वसन्त्य अत्र च तानि यत धाता विधाता जगतां वासुदेवस ततः प्रभुः ।।

bhūteṣu vasate so 'ntar vasanty atra ca tāni yat dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevas tataḥ prabhuḥ ||

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश च मुने व्यतीतः अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद भुवनान्तराले ।।

sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃś ca mune vyatītaḥ atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yad bhuvanāntarāle ||

समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशावृतभूतसर्गः इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ ।।

samastakalyāṇaguṇātmako hi svaśaktileśāvṛtabhūtasargaḥ icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau ||

तेजोबलैश्वर्यमहावबोध स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे ।।

tejobalaiśvaryamahāvabodha svavīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe ||

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः सर्वेश्वरः सर्वदृक सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ।।

sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ sarveśvaraḥ sarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ ||

संज्ञायते येन तद अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम एकरूपम संदृश्यते वाप्य अवगम्यते वा तज ज्ञानम अज्ञानम अतो ऽन्यद उक्तम ।।

saṃjñāyate yena tad astadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalam ekarūpam saṃdṛśyate vāpy avagamyate vā taj jñānam ajñānam ato 'nyad uktam ||