सप्तर्षिस्थानम आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि महामुने एकार्णवं भवत्य एतत त्रैलोक्यम अखिलं ततः ।।

saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi mahāmune ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ ||

मुखनिश्वासजो विष्णोर वायुस ताञ जलदांस ततः नाशयन वाति मैत्रेय वर्षाणाम अपरं शतम ।।

mukhaniśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ nāśayan vāti maitreya varṣāṇām aparaṃ śatam ||

सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान भूतभावनः अनादिर आदिर विश्वस्य पीत्वा वायुम अशेषतः ।।

sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ ||

एकार्णवे ततस तस्मिञ शेषशय्यास्थितः प्रभुः ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान आदिकृद धरिः ।।

ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ ||

जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर अभिष्टुतः ब्रह्मलोकगतैश चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः ।।

janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ ||

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन परमेश्वरः ।।

ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ ||

एष नैमित्तिको नाम मैत्रेय प्रतिसंचरः निमित्तं तत्र यच छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः ।।

eṣa naimittiko nāma maitreya pratisaṃcaraḥ nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ ||

यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत निमीलत्य एतद अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते ।।

yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute ||

पद्मयोनेर दिनं यत तु चतुर्युगसहस्रवत एकार्णवे कृते लोके तावती रात्रिर इष्यते ।।

padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat ekārṇave kṛte loke tāvatī rātrir iṣyate ||

ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य अजः ब्रह्मस्वरूपधृग विष्णुर यथा ते कथितं पुरा ।।

tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā te kathitaṃ purā ||

इत्य एष कल्पसंहाराद अन्तरप्रलयो द्विज नैमित्तिकस ते कथितः प्राकृतं शृण्वतः परम ।।

ity eṣa kalpasaṃhārād antarapralayo dvija naimittikas te kathitaḥ prākṛtaṃ śṛṇvataḥ param ||

अनावृष्ट्यग्निसंपर्कात कृते संक्षालने मुने समस्तेष्व एव लोकेषु पातालेष्व अखिलेषु च ।।

anāvṛṣṭyagnisaṃparkāt kṛte saṃkṣālane mune samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca ||

महदादेर विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन प्रवृत्ते प्रतिसंचरे ।।

mahadāder vikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare ||

आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर गन्धात्मकं गुणम आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ।।

āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhātmakaṃ guṇam āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate ||

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य उर्वी जलात्मिका आपस तदा प्रवृद्धास तु वेगवत्यो महास्वनाः ।।

praṇaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā āpas tadā pravṛddhās tu vegavatyo mahāsvanāḥ ||

सर्वम आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च सलिलेनैवोर्मिमता लोकांस तांस तान समन्ततः ।।

sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca salilenaivormimatā lokāṃs tāṃs tān samantataḥ ||

अपाम अपि गुणो यस तु ज्योतिषा पीयते तु सः नश्यन्त्य आपस ततस ताश च रसतन्मात्रसंक्षयात ।।

apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ naśyanty āpas tatas tāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt ||

ततश चापो हृतरसा ज्योतिषं प्राप्नुवन्ति वै अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते ।।

tataś cāpo hṛtarasā jyotiṣaṃ prāpnuvanti vai agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte ||

स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज जलं तथा सर्वम आपूर्यते ऽर्चिभिस तदा जगद इदं शनैः ।।

sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tathā sarvam āpūryate 'rcibhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ ||

अर्चिर्भिः संवृते तस्मिंस तिर्यग ऊर्ध्वम अधस तथा ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर अत्ति प्रभाकरम ।।

arcirbhiḥ saṃvṛte tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram ||

प्रलीने च ततस तस्मिन वायुभूते ऽखिलात्मनि प्रणष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः ।।

pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmani praṇaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ ||

प्रशाम्यति तदा ज्योतिर वायुर दोधूयते महान निरालोके तदा लोके वाय्ववस्थे च तेजसि ।।

praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān nirāloke tadā loke vāyvavasthe ca tejasi ||

ततस तु मूलम आसाद्य वायुः संभवम आत्मनः ऊर्ध्वं चाधश च तिर्यक च दोधवीति दिशो दश ।।

tatas tu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ ūrdhvaṃ cādhaś ca tiryak ca dodhavīti diśo daśa ||

वायोर अपि गुणं स्पर्शम आकाशं ग्रसते ततः प्रशाम्यति ततो वायुः खं तु तिष्ठत्य अनावृतम ।।

vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam ||

अरूपम अरसस्पर्शम अगन्धं न च मूर्तिमत सर्वम आपूरयच चैव सुमहत तत प्रकाशते ।।

arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate ||

परिमण्डलं तत सुषिरम आकाशं शब्दलक्षणम शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वम आवृत्य तिष्ठति ।।

parimaṇḍalaṃ tat suṣiram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati ||

ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर ग्रसते पुनः भूतेन्द्रियेषु युगपद भूतादौ संस्थितेषु वै अभिमानात्मको ह्य एष भूतादिस तामसः स्मृतः ।।

tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ ||

भूतादिं ग्रसते चापि महान वै बुद्धिलक्षणः ।।

bhūtādiṃ grasate cāpi mahān vai buddhilakṣaṇaḥ ||

उर्वी महांश च जगतः प्रान्ते ऽन्तर बाह्यतस तथा ।।

urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte 'ntar bāhyatas tathā ||

एवं सप्त महाबुद्धेः क्रमात प्रकृतयस तु वै प्रत्याहारे तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम ।।

evaṃ sapta mahābuddheḥ kramāt prakṛtayas tu vai pratyāhāre tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam ||

येनेदम आवृतं सर्वम अण्डम अप्सु प्रलीयते सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम ।।

yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam ||

उदकावरणं यत तु ज्योतिषा पीयते तु तत ज्योतिर वायौ लयं याति यात्य आकाशे समीरणः ।।

udakāvaraṇaṃ yat tu jyotiṣā pīyate tu tat jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ ||

आकाशं चैव भूतादिर ग्रसते तं तथा महान महान्तम एभिः सहितं प्रकृतिर ग्रसते द्विज ।।

ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvija ||

गुणसाम्यम अनुद्रिक्तम अन्यूनं च महामुने प्रोच्यते प्रकृतिर हेतुः प्रधानं कारणं परम ।।

guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca mahāmune procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param ||

इत्य एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी व्यक्तस्वरूपम अव्यक्ते तस्मिन मैत्रेय लीयते ।।

ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī vyaktasvarūpam avyakte tasmin maitreya līyate ||

एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुमान सो ऽप्य अंशः सर्वभूतस्य मैत्रेय परमात्मनः ।।

ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā pumān so 'py aṃśaḥ sarvabhūtasya maitreya paramātmanaḥ ||

न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य आत्मनः परे ।।

na santi yatra sarveśe nāmajātyādikalpanāḥ sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare ||

तद ब्रह्म तत परं धाम परमात्मा स चेश्वरः स विष्णुः सर्वम एवेदं यतो नावर्तते यतिः ।।

tad brahma tat paraṃ dhāma paramātmā sa ceśvaraḥ sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate yatiḥ ||

प्रकृतिर या मया ख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी पुरुषश चाप्य उभाव एतौ लीयेते परमात्मनि ।।

prakṛtir yā mayā khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani ||

परमात्मा च सर्वेषाम आधारः परमेश्वरः विष्णुर नाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते ।।

paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ viṣṇur nāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate ||

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम ताभ्याम उभाभ्यां पुरुषैः सर्वमूर्तिः स इज्यते ।।

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam tābhyām ubhābhyāṃ puruṣaiḥ sarvamūrtiḥ sa ijyate ||

ऋग्यजुःसामभिर मार्गैः प्रवृत्तैर इज्यते ह्य असौ यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान पुरुषैः पुरुषोत्तमः ।।

ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ ||

ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेज्यते निवृत्ते योगिभिर मार्गे विष्णुर मुक्तिफलप्रदः ।।

jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa cejyate nivṛtte yogibhir mārge viṣṇur muktiphalapradaḥ ||

ह्रस्वदीर्घप्लुतैर यत तु किंचिद वस्त्व अभिधीयते यच च वाचाम अविषये तत सर्वं विष्णुर अव्ययः ।।

hrasvadīrghaplutair yat tu kiṃcid vastv abhidhīyate yac ca vācām aviṣaye tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ ||

व्यक्तं स एव चाव्यक्तं स एव पुरुषो ऽव्ययः परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः ।।

vyaktaṃ sa eva cāvyaktaṃ sa eva puruṣo 'vyayaḥ paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ ||

व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन प्रकृतिः संप्रलीयते पुरुषश चापि मैत्रेय व्यापिन्य अव्याहतात्मनि ।।

vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ saṃpralīyate puruṣaś cāpi maitreya vyāpiny avyāhatātmani ||

द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया तव तद अहस तस्य मैत्रेय विष्णोर ईशस्य कथ्यते ।।

dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā tava tad ahas tasya maitreya viṣṇor īśasya kathyate ||

व्यक्ते च प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा तत्र स्थिते निशा चान्या तत्प्रमाणा महामुने ।।

vyakte ca prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā tatra sthite niśā cānyā tatpramāṇā mahāmune ||

नैवाहस तस्य न निशा नित्यस्य परमात्मनः उपचारस तथाप्य एष तस्येशस्य द्विजोच्यते ।।

naivāhas tasya na niśā nityasya paramātmanaḥ upacāras tathāpy eṣa tasyeśasya dvijocyate ||

इत्य एष तव मैत्रेय कथितः प्राकृतो लयः आत्यन्तिकम अथो ब्रह्मन निबोध प्रतिसंचरम ।।

ity eṣa tava maitreya kathitaḥ prākṛto layaḥ ātyantikam atho brahman nibodha pratisaṃcaram ||