सर्वेषाम एव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः नैमित्तिकः प्राकृतिकस तथैवात्यन्तिको मतः ।।

sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisaṃcaraḥ naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko mataḥ ||

ब्राह्मो नैमित्तिकस तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः आत्यन्तिकश च मोक्षाख्यः प्राकृतो द्विपरार्धिकः ।।

brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ ātyantikaś ca mokṣākhyaḥ prākṛto dviparārdhikaḥ ||

परार्धसंख्यां भगवन ममाचक्ष्व यया तु सः द्विगुणीकृतया ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः ।।

parārdhasaṃkhyāṃ bhagavan mamācakṣva yayā tu saḥ dviguṇīkṛtayā jñeyaḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ ||

स्थानात स्थानं दशगुणम एकस्माद गण्यते द्विज ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धम अभिधीयते ।।

sthānāt sthānaṃ daśaguṇam ekasmād gaṇyate dvija tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate ||

परार्धद्विगुणं यत तु प्राकृतः स लयो द्विज तदाव्यक्ते ऽखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयम एति वै ।।

parārdhadviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvija tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ svahetau layam eti vai ||

निमेषो मानुषो यो ऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत काष्ठास तथा कला ।।

nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā ||

नाडिका तु प्रमाणेन कला दश च पञ्च च ।।

nāḍikā tu pramāṇena kalā daśa ca pañca ca ||

उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्य अर्धत्रयोदश हेममाषैः कृतच्छिद्रं चतुर्भिश चतुरङ्गुलैः मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस तु स स्मृतः ।।

unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa hemamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ caturbhiś caturaṅgulaiḥ māgadhena pramāṇena jalaprasthas tu sa smṛtaḥ ||

नाडिकाभ्याम अथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तम अहोरात्रं मुहूर्तास तु त्रिंशन मासो दिनैस तथा ।।

nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattama ahorātraṃ muhūrtās tu triṃśan māso dinais tathā ||

मासैर द्वादशभिर वर्षम अहोरात्रं तु तद दिवि त्रिभिर वर्षशतैर वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम ।।

māsair dvādaśabhir varṣam ahorātraṃ tu tad divi tribhir varṣaśatair varṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām ||

तैस तु द्वादशसाहस्रैश चतुर्युगम उदाहृतम चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम ।।

tais tu dvādaśasāhasraiś caturyugam udāhṛtam caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam ||

स कल्पस तत्र मनवश चतुर्दश महामुने तदन्ते चैव मैत्रेय ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।।

sa kalpas tatra manavaś caturdaśa mahāmune tadante caiva maitreya brāhmo naimittiko layaḥ ||

तस्य स्वरूपम अत्युग्रं मैत्रेय गदतो मम शृणुष्व प्राकृतं भूयस तव वक्ष्याम्य अहं लयम ।।

tasya svarūpam atyugraṃ maitreya gadato mama śṛṇuṣva prākṛtaṃ bhūyas tava vakṣyāmy ahaṃ layam ||

चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले अनावृष्टिर अतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ।।

caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale anāvṛṣṭir atīvogrā jāyate śatavārṣikī ||

ततो यान्य अल्पसाराणि तानि सत्त्वान्य अशेषतः क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठ पार्थिवान्य अनुपीडनात ।।

tato yāny alpasārāṇi tāni sattvāny aśeṣataḥ kṣayaṃ yānti muniśreṣṭha pārthivāny anupīḍanāt ||

ततः स भगवान कृष्णो रुद्ररूपधरो ऽव्ययः क्षयाय यतते कर्तुम आत्मस्थाः सकलाः प्रजाः ।।

tataḥ sa bhagavān kṛṣṇo rudrarūpadharo 'vyayaḥ kṣayāya yatate kartum ātmasthāḥ sakalāḥ prajāḥ ||

ततः स भगवान विष्णुर भानोः सप्तसु रश्मिषु ।। स्थितः पिबत्य अशेषाणि जलानि मुनिसत्तम ।।

tataḥ sa bhagavān viṣṇur bhānoḥ saptasu raśmiṣu || sthitaḥ pibaty aśeṣāṇi jalāni munisattama ||

पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूमिगतानि वै शोषं नयति मैत्रेय समस्तं पृथिवीतलम ।।

pītvāmbhāṃsi samastāni prāṇibhūmigatāni vai śoṣaṃ nayati maitreya samastaṃ pṛthivītalam ||

समुद्रान सरितः शैलान शैलप्रस्रवणानि च पातालेषु च यत तोयं तत सर्वं नयति क्षयम ।।

samudrān saritaḥ śailān śailaprasravaṇāni ca pātāleṣu ca yat toyaṃ tat sarvaṃ nayati kṣayam ||

ततस तस्यानुभावेन तोयाहारोपबृंहिताः त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः ।।

tatas tasyānubhāvena toyāhāropabṛṃhitāḥ ta eva raśmayaḥ sapta jāyante sapta bhāskarāḥ ||

अधश चोर्ध्वं च ते दीप्तास ततः सप्त दिवाकराः दहन्त्य अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज ।।

adhaś cordhvaṃ ca te dīptās tataḥ sapta divākarāḥ dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvija ||

दह्यमानं तु तैर दीप्तैस त्रैलोक्यं द्विज भास्करैः साद्रिनद्यर्णवाभोगं निःस्नेहम अभिजायते ।।

dahyamānaṃ tu tair dīptais trailokyaṃ dvija bhāskaraiḥ sādrinadyarṇavābhogaṃ niḥsneham abhijāyate ||

ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यम अखिलं द्विज भवत्य एषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः ।।

tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyam akhilaṃ dvija bhavaty eṣā ca vasudhā kūrmapṛṣṭhopamākṛtiḥ ||

ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ भूत्वा सर्वहरो हरिः शेषाहिश्वाससंभूतः पातालानि दहत्य अधः ।।

tataḥ kālāgnirudro 'sau bhūtvā sarvaharo hariḥ śeṣāhiśvāsasaṃbhūtaḥ pātālāni dahaty adhaḥ ||

पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान भूमिम अभ्येत्य सकलं बभस्ति वसुधातलम ।।

pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān bhūmim abhyetya sakalaṃ babhasti vasudhātalam ||

भुवर्लोकं ततः सर्वं स्वर्लोकं च सुदारुणः ज्वालामालामहावर्तस तत्रैव परिवर्तते ।।

bhuvarlokaṃ tataḥ sarvaṃ svarlokaṃ ca sudāruṇaḥ jvālāmālāmahāvartas tatraiva parivartate ||

अम्बरीषम इवाभाति त्रैलोक्यम अखिलं तदा ज्वालावर्तपरीवारम उपक्षीणचराचरम ।।

ambarīṣam ivābhāti trailokyam akhilaṃ tadā jvālāvartaparīvāram upakṣīṇacarācaram ||

ततस तापपरीतास तु लोकद्वयनिवासिनः कृताधिकारा गच्छन्ति महर्लोकं महामुने ।।

tatas tāpaparītās tu lokadvayanivāsinaḥ kṛtādhikārā gacchanti maharlokaṃ mahāmune ||

तस्माद अपि महातापतप्ता लोकास ततः परम गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्त्या परैषिणः ।।

tasmād api mahātāpataptā lokās tataḥ param gacchanti janalokaṃ te daśāvṛttyā paraiṣiṇaḥ ||

ततो दग्ध्वा जगत सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः मुखनिश्वासजान मेघान करोति मुनिसत्तम ।।

tato dagdhvā jagat sarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ mukhaniśvāsajān meghān karoti munisattama ||

ततो गजकुलप्रख्यास तडिद्वन्तो निनादिनः उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः ।।

tato gajakulaprakhyās taḍidvanto ninādinaḥ uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ ||

केचिन नीलोत्पलश्यामाः केचित कुमुदसंनिभाः धूम्रवर्णा घनाः केचित केचित पीताः पयोधराः ।।

kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasaṃnibhāḥ dhūmravarṇā ghanāḥ kecit kecit pītāḥ payodharāḥ ||

केचिद रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास तथा केचिद वैडूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः क्वचित ।।

kecid rāsabhavarṇābhā lākṣārasanibhās tathā kecid vaiḍūryasaṃkāśā indranīlanibhāḥ kvacit ||

शङ्खकुन्दनिभाश चान्ये जात्यञ्जननिभास तथा इन्द्रगोपनिभाः केचिन मनःशिलनिभास तथा ।।

śaṅkhakundanibhāś cānye jātyañjananibhās tathā indragopanibhāḥ kecin manaḥśilanibhās tathā ||

चाषपत्रनिभाः केचिद उत्तिष्ठन्ति घना घनाः केचित पुरवराकाराः केचित पर्वतसंनिभाः ।।

cāṣapatranibhāḥ kecid uttiṣṭhanti ghanā ghanāḥ kecit puravarākārāḥ kecit parvatasaṃnibhāḥ ||

कूटागारनिभाश चान्ये केचित स्थलनिभा घनाः महारावा महाकायाः पूरयन्ति नभस्तलम ।।

kūṭāgāranibhāś cānye kecit sthalanibhā ghanāḥ mahārāvā mahākāyāḥ pūrayanti nabhastalam ||

वर्षन्तस ते महासारास तम अग्निम अतिभैरवम ।। शमयन्त्य अखिलं विप्र त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम ।।

varṣantas te mahāsārās tam agnim atibhairavam || śamayanty akhilaṃ vipra trailokyāntaravistṛtam ||

नष्टे चाग्नौ शतं ते ऽपि वर्षाणाम अधिकं घनाः प्लावयन्तो जगत सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तम ।।

naṣṭe cāgnau śataṃ te 'pi varṣāṇām adhikaṃ ghanāḥ plāvayanto jagat sarvaṃ varṣanti munisattama ||

धाराभिर अक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलां भुवम भुवर्लोकं तथैवोर्ध्वं प्लावयन्ति दिवं द्विज ।।

dhārābhir akṣamātrābhiḥ plāvayitvākhilāṃ bhuvam bhuvarlokaṃ tathaivordhvaṃ plāvayanti divaṃ dvija ||

अन्धकारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणाम अधिकं शतम ।।

andhakārīkṛte loke naṣṭe sthāvarajaṅgame varṣanti te mahāmeghā varṣāṇām adhikaṃ śatam ||