व्यासश चाह महाबुद्धिर यद अत्रैव हि वस्तुनि तच छ्रूयतां महाभाग गदतो मम तत्त्वतः ।।

vyāsaś cāha mahābuddhir yad atraiva hi vastuni tac chrūyatāṃ mahābhāga gadato mama tattvataḥ ||

कस्मिन काले ऽल्पको धर्मो ददाति सुमहत फलम मुनीनाम अप्य अभूद वादः कैश चासौ क्रियते सुखम ।।

kasmin kāle 'lpako dharmo dadāti sumahat phalam munīnām apy abhūd vādaḥ kaiś cāsau kriyate sukham ||

संदेहनिर्णयार्थाय वेदव्यासं महामुनिम ययुस ते संशयं प्रष्टुं मैत्रेय मुनिपुंगवाः ।।

saṃdehanirṇayārthāya vedavyāsaṃ mahāmunim yayus te saṃśayaṃ praṣṭuṃ maitreya munipuṃgavāḥ ||

ददृशुस ते मुनिं तत्र जाह्नवीसलिले द्विज वेदव्यासं महाभागम अर्धस्नातं सुतं मम ।।

dadṛśus te muniṃ tatra jāhnavīsalile dvija vedavyāsaṃ mahābhāgam ardhasnātaṃ sutaṃ mama ||

स्नानावसानं ते तस्य प्रतीक्षन्तो महर्षयः तस्थुस तटे महानद्यास तरुषण्डम उपाश्रिताः ।।

snānāvasānaṃ te tasya pratīkṣanto maharṣayaḥ tasthus taṭe mahānadyās taruṣaṇḍam upāśritāḥ ||

मग्नो ऽथ जाह्नवीतोयाद उत्थायाह सुतो मम व्यासः साधुः कलिः साधुर इत्य एवं शृण्वतां वचः तेषां मुनीनां भूयश च ममज्ज स नदीजले ।।

magno 'tha jāhnavītoyād utthāyāha suto mama vyāsaḥ sādhuḥ kaliḥ sādhur ity evaṃ śṛṇvatāṃ vacaḥ teṣāṃ munīnāṃ bhūyaś ca mamajja sa nadījale ||

उत्थाय साधु साध्व इति शूद्र धन्यो ऽसि चाब्रवीत ।।

utthāya sādhu sādhv iti śūdra dhanyo 'si cābravīt ||

निमग्नश च समुत्थाय पुनः प्राह महामुनिः योषितः साधु धन्यास तास ताभ्यो धन्यतरो ऽस्ति कः ।।

nimagnaś ca samutthāya punaḥ prāha mahāmuniḥ yoṣitaḥ sādhu dhanyās tās tābhyo dhanyataro 'sti kaḥ ||

ततः स्नात्वा यथान्यायम आचान्तं तं कृतक्रियम उपतस्थुर महाभागा मुनयस ते सुतं मम ।।

tataḥ snātvā yathānyāyam ācāntaṃ taṃ kṛtakriyam upatasthur mahābhāgā munayas te sutaṃ mama ||

कृतसंवन्दनांश चाह कृतासनपरिग्रहान किमर्थम आगता यूयम इति सत्यवतीसुतः ।।

kṛtasaṃvandanāṃś cāha kṛtāsanaparigrahān kimartham āgatā yūyam iti satyavatīsutaḥ ||

तम ऊचुः संशयं प्रष्टुं भवन्तं वयम आगताः अलं तेनास्तु तावन नः कथ्यताम अपरं त्वया ।।

tam ūcuḥ saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantaṃ vayam āgatāḥ alaṃ tenāstu tāvan naḥ kathyatām aparaṃ tvayā ||

कलिः साध्व इति यत प्रोक्तं शूद्रः साध्व इति योषितः यच चाह भगवान साधु धन्याश चेति पुनः पुनः ।।

kaliḥ sādhv iti yat proktaṃ śūdraḥ sādhv iti yoṣitaḥ yac cāha bhagavān sādhu dhanyāś ceti punaḥ punaḥ ||

तत सर्वं श्रोतुम इच्छामो न चेद गुह्यं महामुने तत कथ्यतां ततो हृत्स्थं पृच्छामस त्वां प्रयोजनम ।।

tat sarvaṃ śrotum icchāmo na ced guhyaṃ mahāmune tat kathyatāṃ tato hṛtsthaṃ pṛcchāmas tvāṃ prayojanam ||

इत्य उक्तो मुनिभिर व्यासः प्रहस्येदम अथाब्रवीत श्रूयतां भो मुनिश्रेष्ठा यद उक्तं साधु साध्व इति ।।

ity ukto munibhir vyāsaḥ prahasyedam athābravīt śrūyatāṃ bho muniśreṣṭhā yad uktaṃ sādhu sādhv iti ||

यत कृते दशभिर वर्षैस त्रेतायां हायनेन तत द्वापरे तच च मासेन अहोरात्रेण तत कलौ ।।

yat kṛte daśabhir varṣais tretāyāṃ hāyanena tat dvāpare tac ca māsena ahorātreṇa tat kalau ||

तपसो ब्रह्मचर्यस्य जपादेश च फलं द्विजाः प्राप्नोति पुरुषस तेन कलिः साध्व इति भाषितम ।।

tapaso brahmacaryasya japādeś ca phalaṃ dvijāḥ prāpnoti puruṣas tena kaliḥ sādhv iti bhāṣitam ||

ध्यायन कृते यजन यज्ञैस त्रेतायां द्वापरे ऽर्चयन यद आप्नोति तद आप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम ।।

dhyāyan kṛte yajan yajñais tretāyāṃ dvāpare 'rcayan yad āpnoti tad āpnoti kalau saṃkīrtya keśavam ||

धर्मोत्कर्षम अतीवात्र प्राप्नोति पुरुषः कलौ स्वल्पायासेन धर्मज्ञास तेन तुष्टो ऽस्म्य अहं कलेः ।।

dharmotkarṣam atīvātra prāpnoti puruṣaḥ kalau svalpāyāsena dharmajñās tena tuṣṭo 'smy ahaṃ kaleḥ ||

व्रतचर्योपहारैश च ग्राह्यो वेदो द्विजातिभिः ततः स्वधर्मसंप्राप्तैर यष्टव्यं विधिवद धनैः ।।

vratacaryopahāraiś ca grāhyo vedo dvijātibhiḥ tataḥ svadharmasaṃprāptair yaṣṭavyaṃ vidhivad dhanaiḥ ||

वृथा कथा वृथा भोज्यं वृथेज्या च द्विजन्मनाम पतनाय तथा भाव्यं तैस तु संयमिभिः सदा ।।

vṛthā kathā vṛthā bhojyaṃ vṛthejyā ca dvijanmanām patanāya tathā bhāvyaṃ tais tu saṃyamibhiḥ sadā ||

असम्यक्करणे दोषस तेषां सर्वेषु वस्तुषु भोज्यपेयादिकं चैषां नेच्छाप्राप्तिकरं द्विजाः ।।

asamyakkaraṇe doṣas teṣāṃ sarveṣu vastuṣu bhojyapeyādikaṃ caiṣāṃ necchāprāptikaraṃ dvijāḥ ||

पारतन्त्र्यं समस्तेषु तेषां कार्येषु वै ततः जयन्ति ते निजांल लोकान क्लेशेन महता द्विजाः ।।

pāratantryaṃ samasteṣu teṣāṃ kāryeṣu vai tataḥ jayanti te nijāṃl lokān kleśena mahatā dvijāḥ ||

द्विजशुश्रूषयैवैष पाकयज्ञाधिकारवान निजाञ जयति वै लोकाञ शूद्रो धन्यतरस ततः ।।

dvijaśuśrūṣayaivaiṣa pākayajñādhikāravān nijāñ jayati vai lokāñ śūdro dhanyataras tataḥ ||

भक्ष्याभक्ष्येषु नास्यास्ति पेयापेयेषु वै यतः नियमो मुनिशार्दूलास तेनासौ साध्व इतीरितम ।।

bhakṣyābhakṣyeṣu nāsyāsti peyāpeyeṣu vai yataḥ niyamo muniśārdūlās tenāsau sādhv itīritam ||

स्वधर्मस्याविरोधेन नरैर लब्धं धनं सदा प्रतिपाद्यं च पात्रेषु यष्टव्यं च यथाविधि ।।

svadharmasyāvirodhena narair labdhaṃ dhanaṃ sadā pratipādyaṃ ca pātreṣu yaṣṭavyaṃ ca yathāvidhi ||

तस्यार्जने महान क्लेशः पालने च द्विजोत्तमाः तथासद्विनियोगाय विज्ञेयं गहनं नृणाम ।।

tasyārjane mahān kleśaḥ pālane ca dvijottamāḥ tathāsadviniyogāya vijñeyaṃ gahanaṃ nṛṇām ||

एभिर अन्यैस तथा क्लेशैः पुरुषो द्विजसत्तमाः निजाञ जयति वै लोकान प्राजापत्यादिकान क्रमात ।।

ebhir anyais tathā kleśaiḥ puruṣo dvijasattamāḥ nijāñ jayati vai lokān prājāpatyādikān kramāt ||

योषिच छुश्रूषणं भर्तुः कर्मणा मनसा गिरा कुर्वती समवाप्नोति तत्सालोक्यं यतो द्विजाः ।।

yoṣic chuśrūṣaṇaṃ bhartuḥ karmaṇā manasā girā kurvatī samavāpnoti tatsālokyaṃ yato dvijāḥ ||

नातिक्लेशेन महता तान एव पुरुषो यथा तृतीयं व्याहृतं तेन मया साध्व इति योषिताम ।।

nātikleśena mahatā tān eva puruṣo yathā tṛtīyaṃ vyāhṛtaṃ tena mayā sādhv iti yoṣitām ||

एतद वः कथितं विप्रा यन्निमित्तम इहागताः तत पृच्छत यथाकामं अहं वक्ष्यामि वः स्फुटम ।।

etad vaḥ kathitaṃ viprā yannimittam ihāgatāḥ tat pṛcchata yathākāmaṃ ahaṃ vakṣyāmi vaḥ sphuṭam ||

ततस ते मुनयः प्रोचुर यत प्रष्टव्यं महामुने अन्यस्मिन्न एव तत प्रश्ने यथावत कथितं त्वया ।।

tatas te munayaḥ procur yat praṣṭavyaṃ mahāmune anyasminn eva tat praśne yathāvat kathitaṃ tvayā ||

ततः प्रहस्य तान प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः विस्मयोत्फुल्लनयनांस तापसांस तान उपागतान ।।

tataḥ prahasya tān prāha kṛṣṇadvaipāyano muniḥ vismayotphullanayanāṃs tāpasāṃs tān upāgatān ||

मयैष भवतां प्रश्नो ज्ञातो दिव्येन चक्षुषा ततो हि वः प्रसङ्गेन साधु साध्व इति भाषितम ।।

mayaiṣa bhavatāṃ praśno jñāto divyena cakṣuṣā tato hi vaḥ prasaṅgena sādhu sādhv iti bhāṣitam ||

स्वल्पेन हि प्रयत्नेन धर्मः सिध्यति वै कलौ नरैर आत्मगुणाम्भोभिः क्षालिताखिलकिल्बिषैः ।।

svalpena hi prayatnena dharmaḥ sidhyati vai kalau narair ātmaguṇāmbhobhiḥ kṣālitākhilakilbiṣaiḥ ||

शूद्रैश च द्विजशुश्रूषातत्परैर मुनिसत्तमाः तथा स्त्रीभिर अनायासात पतिशुश्रूषयैव हि ।।

śūdraiś ca dvijaśuśrūṣātatparair munisattamāḥ tathā strībhir anāyāsāt patiśuśrūṣayaiva hi ||

ततस त्रितयम अप्य एतन मम धन्यतमं मतम धर्मसंसाधने क्लेशो द्विजातीनां कृतादिषु ।।

tatas tritayam apy etan mama dhanyatamaṃ matam dharmasaṃsādhane kleśo dvijātīnāṃ kṛtādiṣu ||

भवद्भिर यद अभिप्रेतं तद एतत कथितं मया अपृष्टेनापि धर्मज्ञाः किम अन्यत क्रियतां द्विजाः ।।

bhavadbhir yad abhipretaṃ tad etat kathitaṃ mayā apṛṣṭenāpi dharmajñāḥ kim anyat kriyatāṃ dvijāḥ ||

ततः संपूज्य ते व्यासं प्रशशंसुः पुनः पुनः यथागतं द्विजा जग्मुर व्यासोक्तिक्षतसंशयाः ।।

tataḥ saṃpūjya te vyāsaṃ praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ yathāgataṃ dvijā jagmur vyāsoktikṣatasaṃśayāḥ ||

भवतो ऽपि महाभाग रहस्यं कथितं मया अत्यन्तदुष्टस्य कलेर अयम एको महान गुणः ।।

bhavato 'pi mahābhāga rahasyaṃ kathitaṃ mayā atyantaduṣṭasya kaler ayam eko mahān guṇaḥ ||

यच चाहं भवता पृष्टो जगताम उपसंहृतिम प्राकृताम अन्तरालां च ताम अप्य एष वदामि ते ।।

yac cāhaṃ bhavatā pṛṣṭo jagatām upasaṃhṛtim prākṛtām antarālāṃ ca tām apy eṣa vadāmi te ||