भगवन यन नरैः कार्यं साधुकर्मण्य अवस्थितैः तन मह्यं गुरुणाख्यातं नित्यनैमित्तिकात्मकम ।।

bhagavan yan naraiḥ kāryaṃ sādhukarmaṇy avasthitaiḥ tan mahyaṃ guruṇākhyātaṃ nityanaimittikātmakam ||

वर्णधर्मास तथाख्याता धर्मा ये चाश्रमेषु वै श्रोतुम इच्छाम्य अहं वंशांस तांस त्वं प्रब्रूहि मे गुरो ।।

varṇadharmās tathākhyātā dharmā ye cāśrameṣu vai śrotum icchāmy ahaṃ vaṃśāṃs tāṃs tvaṃ prabrūhi me guro ||

मैत्रेय श्रूयताम अयम अनेकयज्विवीरशूरभूपालालंकृतो ब्रह्मादिर मानवो वंशः।।

maitreya śrūyatām ayam anekayajvivīraśūrabhūpālālaṃkṛto brahmādir mānavo vaṃśaḥ||

ब्रह्माद्यं यो मनोर वंशम अहन्य अहनि संस्मरेत तस्य वंशसमुच्छेदो न कदाचिद भविष्यति ।।

brahmādyaṃ yo manor vaṃśam ahany ahani saṃsmaret tasya vaṃśasamucchedo na kadācid bhaviṣyati ||

तद अस्य वंशस्यानुपूर्वीम अशेषपापप्रक्षालनाय मैत्रेय तां शृणु।।

tad asya vaṃśasyānupūrvīm aśeṣapāpaprakṣālanāya maitreya tāṃ śṛṇu||

तद यथा सकलजगताम अनादिर आदिभूत-ऋग्यजुःसामादिमयो भगवद्विष्णुमयस्य ब्रह्मणो मूर्तं रूपं हिरण्यगर्भो ब्रह्माण्डतो भगवान ब्रह्मा प्राग बभूव।।

tad yathā sakalajagatām anādir ādibhūta-ṛgyajuḥsāmādimayo bhagavadviṣṇumayasya brahmaṇo mūrtaṃ rūpaṃ hiraṇyagarbho brahmāṇḍato bhagavān brahmā prāg babhūva||

ब्रह्मणश च दक्षिणाङ्गुष्ठजन्मा दक्षः प्रजापतिर दक्षस्यादितिर अदितेर विवस्वान विवस्वतो मनुः।।

brahmaṇaś ca dakṣiṇāṅguṣṭhajanmā dakṣaḥ prajāpatir dakṣasyāditir aditer vivasvān vivasvato manuḥ||

मनोर इक्ष्वाकुनृगधृष्टशर्यातिनरिष्यन्तप्रांशुनाभागनेदिष्टकरूषपृषध्राख्या दश पुत्रा बभूवुः।।

manor ikṣvākunṛgadhṛṣṭaśaryātinariṣyantaprāṃśunābhāganediṣṭakarūṣapṛṣadhrākhyā daśa putrā babhūvuḥ||

इष्टिं च मित्रावरुणयोर मनुः पुत्रकामश चकार।।

iṣṭiṃ ca mitrāvaruṇayor manuḥ putrakāmaś cakāra||

तत्रापहुते होतुर अपचाराद इला नाम कन्या बभूव।।

tatrāpahute hotur apacārād ilā nāma kanyā babhūva||

सैव च मित्रावरुणयोः प्रसादात सुद्युम्नो नाम मनोः पुत्रो मैत्रेयासीत।।

saiva ca mitrāvaruṇayoḥ prasādāt sudyumno nāma manoḥ putro maitreyāsīt||

पुनश चेश्वरकोपात स्त्री सती सोमसूनोर बुधस्याश्रमसमीपे बभ्राम।।

punaś ceśvarakopāt strī satī somasūnor budhasyāśramasamīpe babhrāma||

सानुरागश च तस्यां बुधः पुरूरवसम आत्मजम उत्पादयाम आस।।

sānurāgaś ca tasyāṃ budhaḥ purūravasam ātmajam utpādayām āsa||

जाते च तस्मिन्न अमिततेजोभिः परमर्षिभिर ऋङ्मयो यजुर्मयः साममयो ऽथर्वमयः सर्वमयो मनोमयो ज्ञानमयो न किंचिन्मयो भगवान यज्ञपुरुषस्वरूपी सुद्युम्नस्य पुंस्त्वम अभिलषद्भिर यथावद इष्टस तत्प्रसादाच चासाव इला पुनर अपि सुद्युम्नो ऽभवत।।

jāte ca tasminn amitatejobhiḥ paramarṣibhir ṛṅmayo yajurmayaḥ sāmamayo 'tharvamayaḥ sarvamayo manomayo jñānamayo na kiṃcinmayo bhagavān yajñapuruṣasvarūpī sudyumnasya puṃstvam abhilaṣadbhir yathāvad iṣṭas tatprasādāc cāsāv ilā punar api sudyumno 'bhavat||

तस्याप्य उत्कलगयविनतसंज्ञास त्रयः पुत्रा बभूवुः।।

tasyāpy utkalagayavinatasaṃjñās trayaḥ putrā babhūvuḥ||

सुद्युम्नस तु स्त्रीपूर्वकत्वाद राज्यभागं न लेभे।।

sudyumnas tu strīpūrvakatvād rājyabhāgaṃ na lebhe||

तत्पित्रा तु वसिष्ठवचनात प्रतिष्ठानं नाम नगरं सुद्युम्नाय दत्तं तच चासौ पुरूरवसे प्रादात।।

tatpitrā tu vasiṣṭhavacanāt pratiṣṭhānaṃ nāma nagaraṃ sudyumnāya dattaṃ tac cāsau purūravase prādāt||

पृषध्रस तु मनोः पुत्रो गुरुगोवधाच छूद्रत्वम अगमत।।

pṛṣadhras tu manoḥ putro gurugovadhāc chūdratvam agamat||

करूषात कारूषाः क्षत्रिया महाबलपराक्रमा बभूवुः।।

karūṣāt kārūṣāḥ kṣatriyā mahābalaparākramā babhūvuḥ||

नाभागो नेदिष्टपुत्रस तु वैश्यताम अगमत। तस्माद भलन्दनः पुत्रो ऽभवत।।

nābhāgo nediṣṭaputras tu vaiśyatām agamat| tasmād bhalandanaḥ putro 'bhavat||

भलन्दनाद वत्सप्रिर उदारकीर्तिः।।

bhalandanād vatsaprir udārakīrtiḥ||

वत्सप्रेः प्रांशुर अभवत।।

vatsapreḥ prāṃśur abhavat||

प्रजानिश च प्रांशोर एको ऽभवत।।

prajāniś ca prāṃśor eko 'bhavat||

ततश च खनित्रस तस्माच चक्षुपः चक्षुपाच चातिबलपराक्रमो विंशो ऽभवत।।

tataś ca khanitras tasmāc cakṣupaḥ cakṣupāc cātibalaparākramo viṃśo 'bhavat||

ततो विविंशस तस्माच च खनिनेत्रस ततश चातिविभूतिः।।

tato viviṃśas tasmāc ca khaninetras tataś cātivibhūtiḥ||

अतिविभूतेर भूरिबलपराक्रमः करंधमः पुत्रो ऽभवत तस्माद अप्य अविक्षिर अविक्षेर अप्य अतिबलः पुत्रो मरुत्तो ऽभवद यस्येमाव अद्यापि श्लोकौ गीयेते।।

ativibhūter bhūribalaparākramaḥ karaṃdhamaḥ putro 'bhavat tasmād apy avikṣir avikṣer apy atibalaḥ putro marutto 'bhavad yasyemāv adyāpi ślokau gīyete||

मरुत्तस्य यथा यज्ञस तथा कस्याभवद भुवि सर्वं हिरण्मयं यस्य यज्ञवस्त्व अतिशोभनम ।।

maruttasya yathā yajñas tathā kasyābhavad bhuvi sarvaṃ hiraṇmayaṃ yasya yajñavastv atiśobhanam ||

अमाद्यद इन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर द्विजातयः मरुतः परिवेष्टारः सदस्याश च दिवौकसः ।।

amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ marutaḥ pariveṣṭāraḥ sadasyāś ca divaukasaḥ ||

मरुत्तश चक्रवर्ती नरिष्यन्तनामानं पुत्रम अवाप।।

maruttaś cakravartī nariṣyantanāmānaṃ putram avāpa||

तस्माच च दमो दमस्य पुत्रो राज्यवर्धनो जज्ञे।।

tasmāc ca damo damasya putro rājyavardhano jajñe||

राज्यवर्धनात सुधृतिर अभूत ततश च नरस तस्माच च केवलः केवलाद बन्धुमान बन्धुमतो वेगवान वेगवतो बुधश ततश च तृणबिन्दुः।।

rājyavardhanāt sudhṛtir abhūt tataś ca naras tasmāc ca kevalaḥ kevalād bandhumān bandhumato vegavān vegavato budhaś tataś ca tṛṇabinduḥ||

तस्याप्य एका कन्या इलविला नाम।।

tasyāpy ekā kanyā ilavilā nāma||

तं चालम्बुषा नाम वराप्सरास तृणबिन्दुं भेजे।।

taṃ cālambuṣā nāma varāpsarās tṛṇabinduṃ bheje||

तस्याम अस्य विशालो जज्ञे यः पुरीं वैशालीं नाम निर्ममे।।

tasyām asya viśālo jajñe yaḥ purīṃ vaiśālīṃ nāma nirmame||

हेमचन्द्रो विशालस्य पुत्रो ऽभवत।।

hemacandro viśālasya putro 'bhavat||

तस्माच च सुचन्द्रस तत्तनयो धूम्राश्वस तस्यापि सृञ्जयो ऽभूत।।

tasmāc ca sucandras tattanayo dhūmrāśvas tasyāpi sṛñjayo 'bhūt||

सृञ्जयात सहदेवः। ततः कृशाश्वो नाम पुत्रो ऽभवत।।

sṛñjayāt sahadevaḥ| tataḥ kṛśāśvo nāma putro 'bhavat||

सोमदत्तः कृशाश्वाज जज्ञे यो दशाश्वमेधान आजहार।।

somadattaḥ kṛśāśvāj jajñe yo daśāśvamedhān ājahāra||

तत्पुत्रश च जनमेजयः। जनमेजयात सुमतिः। एते वैशालिका भूभृतः।।

tatputraś ca janamejayaḥ| janamejayāt sumatiḥ| ete vaiśālikā bhūbhṛtaḥ||

तृणबिन्दोः प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तो ऽतिधार्मिकाः ।।

tṛṇabindoḥ prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavanto 'tidhārmikāḥ ||

शर्यातेः कन्या सुकन्या नामाभवद याम उपयेमे च्यवनः।।

śaryāteḥ kanyā sukanyā nāmābhavad yām upayeme cyavanaḥ||

आनर्तश च नाम धार्मिकः शर्यातिपुत्रो ऽभूत।।

ānartaś ca nāma dhārmikaḥ śaryātiputro 'bhūt||

आनर्तस्यापि रेवतो नाम पुत्रो जज्ञे यो ऽसाव आनर्तविषयं बुभुजे पुरीं च कुशस्थलीम अध्युवास।।

ānartasyāpi revato nāma putro jajñe yo 'sāv ānartaviṣayaṃ bubhuje purīṃ ca kuśasthalīm adhyuvāsa||

रेवतस्यापि रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धर्मात्मा भ्रातृशतस्य ज्येष्ठो ऽभवत।।

revatasyāpi raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dharmātmā bhrātṛśatasya jyeṣṭho 'bhavat||

तस्य च रेवती नाम कन्या। ताम आदाय कस्येयम अर्हतीति भगवन्तम अब्जयोनिं प्रष्टुं ब्रह्मलोकं जगाम।।

tasya ca revatī nāma kanyā| tām ādāya kasyeyam arhatīti bhagavantam abjayoniṃ praṣṭuṃ brahmalokaṃ jagāma||

तावच च ब्रह्मणो ऽन्तिके हाहाहूहूसंज्ञाभ्यां गन्धर्वाभ्याम अतितानं नाम दिव्यं गान्धर्वम अगीयत।।

tāvac ca brahmaṇo 'ntike hāhāhūhūsaṃjñābhyāṃ gandharvābhyām atitānaṃ nāma divyaṃ gāndharvam agīyata||

तावच च त्रिमार्गपरिवर्तैर अनेकयुगपरिवृत्तितिष्ठन्न अपि रैवतः शृण्वन मुहूर्तम इव मेने।।

tāvac ca trimārgaparivartair anekayugaparivṛttitiṣṭhann api raivataḥ śṛṇvan muhūrtam iva mene||

गीतावसाने च भगवन्तम अब्जयोनिं प्रणम्य रैवतः कन्यायोग्यं वरम अपृच्छत।।

gītāvasāne ca bhagavantam abjayoniṃ praṇamya raivataḥ kanyāyogyaṃ varam apṛcchat||

तं चाह भगवान कथय यो ऽभिमतस ते वर इति।।

taṃ cāha bhagavān kathaya yo 'bhimatas te vara iti||

पुनश च प्रणम्य भगवते तस्मै यथाभिमतान आत्मनः स वरान कथयाम आस। क एषां भगवतो ऽभिमतो यस्मै कन्याम इमां प्रयच्छामीति।।

punaś ca praṇamya bhagavate tasmai yathābhimatān ātmanaḥ sa varān kathayām āsa| ka eṣāṃ bhagavato 'bhimato yasmai kanyām imāṃ prayacchāmīti||

ततः किंचिदवनतशिराः सस्मितं भगवान अब्जयोनिर आह।।

tataḥ kiṃcidavanataśirāḥ sasmitaṃ bhagavān abjayonir āha||

य एते भवतो ऽभिमता नैतेषां साम्प्रतम अपत्यापत्यसंततिर अप्य अवनीतले ऽस्ति।।

ya ete bhavato 'bhimatā naiteṣāṃ sāmpratam apatyāpatyasaṃtatir apy avanītale 'sti||

बहूनि हि तवात्रैव गान्धर्वं शृण्वतश चतुर्युगान्य अतीतानि।।

bahūni hi tavātraiva gāndharvaṃ śṛṇvataś caturyugāny atītāni||

साम्प्रतं हि भूतले ऽष्टाविंशतितमस्य मनोश चतुर्युगम अतीतप्रायम आसन्नो हि तत्र कलिः।।

sāmprataṃ hi bhūtale 'ṣṭāviṃśatitamasya manoś caturyugam atītaprāyam āsanno hi tatra kaliḥ||

अन्यस्मै कन्यारत्नम इदं भवतैकाकिना देयम।।

anyasmai kanyāratnam idaṃ bhavataikākinā deyam||

भवतो ऽपि मित्रमन्त्रिभृत्यकलत्रबन्धुबलकोशादयः समस्ताः कालेनैतेनात्यन्तम अतीताः।।

bhavato 'pi mitramantribhṛtyakalatrabandhubalakośādayaḥ samastāḥ kālenaitenātyantam atītāḥ||

ततः पुनर उत्पन्नसाध्वसः स राजा भगवन्तं प्रणम्य पप्रच्छ।।

tataḥ punar utpannasādhvasaḥ sa rājā bhagavantaṃ praṇamya papraccha||

भगवन्न एवम अवस्थिते मयेयं कस्मै देयेति।।

bhagavann evam avasthite mayeyaṃ kasmai deyeti||

ततः स भगवान किंचिदवनम्रकन्धरं कृताञ्जलिभूतं सर्वलोकगुरुर अब्जयोनिर आह।।

tataḥ sa bhagavān kiṃcidavanamrakandharaṃ kṛtāñjalibhūtaṃ sarvalokagurur abjayonir āha||

न ह्य आदिमध्यान्तम अजस्य यस्य विद्मो वयं सर्वमयस्य धातुः न च स्वरूपं न परं स्वभावं न चैव सारं परमेश्वरस्य ।।

na hy ādimadhyāntam ajasya yasya vidmo vayaṃ sarvamayasya dhātuḥ na ca svarūpaṃ na paraṃ svabhāvaṃ na caiva sāraṃ parameśvarasya ||

कलामुहूर्तादिमयश च कालो न यद्विभूतेः परिणामहेतुः अजन्मनाशस्य समस्तमूर्तेर अनामरूपस्य सनातनस्य ।।

kalāmuhūrtādimayaś ca kālo na yadvibhūteḥ pariṇāmahetuḥ ajanmanāśasya samastamūrter anāmarūpasya sanātanasya ||

यस्य प्रसादाद अहम अच्युतस्य भूतः प्रजासृष्टिकरो ऽन्तकारी क्रोधाच च रुद्रः स्थितिहेतुभूतो यस्माच च मध्ये पुरुषः परस्मात ।।

yasya prasādād aham acyutasya bhūtaḥ prajāsṛṣṭikaro 'ntakārī krodhāc ca rudraḥ sthitihetubhūto yasmāc ca madhye puruṣaḥ parasmāt ||

मद्रूपम आस्थाय सृजत्य अजो यः स्थितौ च यो ऽसौ पुरुषस्वरूपी रुद्रस्वरूपेण च यो ऽत्ति विश्वं धत्ते तथानन्तवपुः समस्तम ।।

madrūpam āsthāya sṛjaty ajo yaḥ sthitau ca yo 'sau puruṣasvarūpī rudrasvarūpeṇa ca yo 'tti viśvaṃ dhatte tathānantavapuḥ samastam ||

शक्रादिरूपी परिपाति विश्वम अर्केन्दुरूपश च तमो हिनस्ति पाकाय यो ऽग्नित्वम उपेत्य लोकान बिभर्ति पृथ्वीवपुर अव्ययात्मा ।।

śakrādirūpī paripāti viśvam arkendurūpaś ca tamo hinasti pākāya yo 'gnitvam upetya lokān bibharti pṛthvīvapur avyayātmā ||

चेष्टां करोति श्वसनस्वरूपी लोकस्य तृप्तिं च जलान्नरूपी ददाति विश्वस्थितिसंस्थितस तु सर्वावकाशं च नभःस्वरूपी ।।

ceṣṭāṃ karoti śvasanasvarūpī lokasya tṛptiṃ ca jalānnarūpī dadāti viśvasthitisaṃsthitas tu sarvāvakāśaṃ ca nabhaḥsvarūpī ||

यः सृज्यते सर्गकृद आत्मनैव यः पाल्यते पालयिता च देवः विश्वात्मना संह्रियते ऽन्तकारी पृथक त्रयस्यास्य च यो ऽव्ययात्मा ।।

yaḥ sṛjyate sargakṛd ātmanaiva yaḥ pālyate pālayitā ca devaḥ viśvātmanā saṃhriyate 'ntakārī pṛthak trayasyāsya ca yo 'vyayātmā ||

यस्मिञ जगद यो जगद एतद आद्यो यश चाश्रितो ऽस्मिञ जगति स्वयंभूः स सर्वभूतप्रभवो धरित्र्यां स्वांशेन विष्णुर नृपते ऽवतीर्णः ।।

yasmiñ jagad yo jagad etad ādyo yaś cāśrito 'smiñ jagati svayaṃbhūḥ sa sarvabhūtaprabhavo dharitryāṃ svāṃśena viṣṇur nṛpate 'vatīrṇaḥ ||

कुशस्थली या तव भूप रम्या पुरी पुराभूद अमरावतीव सा द्वारका संप्रति तत्र चास्ते स केशवांशो बलदेवनामा ।।

kuśasthalī yā tava bhūpa ramyā purī purābhūd amarāvatīva sā dvārakā saṃprati tatra cāste sa keśavāṃśo baladevanāmā ||

तस्मै त्वम एनां तनयां नरेन्द्र प्रयच्छ मायामनुजाय जायाम श्लाघ्यो वरो ऽसौ तनया तवेयं स्त्रीरत्नभूता सदृशो हि योगः ।।

tasmai tvam enāṃ tanayāṃ narendra prayaccha māyāmanujāya jāyām ślāghyo varo 'sau tanayā taveyaṃ strīratnabhūtā sadṛśo hi yogaḥ ||

इतीरितो ऽसौ कमलोद्भवेन भुवं समासाद्य पतिः प्रजानाम ददर्श ह्रस्वान पुरुषान अशेषान अल्पौजसः स्वल्पविवेकवीर्यान ।।

itīrito 'sau kamalodbhavena bhuvaṃ samāsādya patiḥ prajānām dadarśa hrasvān puruṣān aśeṣān alpaujasaḥ svalpavivekavīryān ||

कुशस्थलीं तां च पुरीम उपेत्य दृष्ट्वान्यरूपां प्रददौ स्वकन्याम सीरध्वजाय स्फटिकाचलाभ वक्षःस्थलायातुलधीर नरेन्द्रः ।।

kuśasthalīṃ tāṃ ca purīm upetya dṛṣṭvānyarūpāṃ pradadau svakanyām sīradhvajāya sphaṭikācalābha vakṣaḥsthalāyātuladhīr narendraḥ ||

उच्चप्रमाणाम इति ताम अवेक्ष्य स्वलाङ्गलाग्रेण स तालकेतुः विनामयाम आस ततश च सापि बभूव सद्यो वनिता यथान्या ।।

uccapramāṇām iti tām avekṣya svalāṅgalāgreṇa sa tālaketuḥ vināmayām āsa tataś ca sāpi babhūva sadyo vanitā yathānyā ||

तां रेवतीं रैवतभूपकन्यां सीरायुधो ऽसौ विधिनोपयेमे दत्त्वा च कन्यां स नृपो जगाम हिमालयं वै तपसे धृतात्मा ।।

tāṃ revatīṃ raivatabhūpakanyāṃ sīrāyudho 'sau vidhinopayeme dattvā ca kanyāṃ sa nṛpo jagāma himālayaṃ vai tapase dhṛtātmā ||