बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः गुरुगेहे वसेद भूप ब्रह्मचारी समाहितः ।।

bālaḥ kṛtopanayano vedāharaṇatatparaḥ gurugehe vased bhūpa brahmacārī samāhitaḥ ||

शौचाचारवता तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश च कृतबुद्धिना ।।

śaucācāravatā tatra kāryaṃ śuśrūṣaṇaṃ guroḥ vratāni caratā grāhyo vedaś ca kṛtabuddhinā ||

उभे संध्ये रविं भूप तथैवाग्निं समाहितः उपतिष्ठेत तथा कुर्याद गुरोर अप्य अभिवादनम ।।

ubhe saṃdhye raviṃ bhūpa tathaivāgniṃ samāhitaḥ upatiṣṭhet tathā kuryād guror apy abhivādanam ||

स्थिते तिष्ठेद व्रजेद याते नीचैर आसीत चासति शिष्यो गुरौ नृपश्रेष्ठ प्रतिकूलं न संचरेत ।।

sthite tiṣṭhed vrajed yāte nīcair āsīta cāsati śiṣyo gurau nṛpaśreṣṭha pratikūlaṃ na saṃcaret ||

तेनैवोक्तः पठेद वेदं नान्यचित्तः पुरः स्थितः अनुज्ञातश च भिक्षान्नम अश्नीयाद गुरुणा ततः ।।

tenaivoktaḥ paṭhed vedaṃ nānyacittaḥ puraḥ sthitaḥ anujñātaś ca bhikṣānnam aśnīyād guruṇā tataḥ ||

अवगाहेद अपः पूर्वम आचार्येणावगाहिताः समिज्जलादिकं चास्य काल्यं काल्यम उपानयेत ।।

avagāhed apaḥ pūrvam ācāryeṇāvagāhitāḥ samijjalādikaṃ cāsya kālyaṃ kālyam upānayet ||

गृहीतग्राह्यवेदश च ततो ऽनुज्ञाम अवाप्य वै गार्हस्थ्यम आवसेत प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः ।।

gṛhītagrāhyavedaś ca tato 'nujñām avāpya vai gārhasthyam āvaset prājño niṣpannaguruniṣkṛtiḥ ||

विधिनावाप्तदारस तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा गृहस्थकार्यम अखिलं कुर्याद भूपाल शक्तितः ।।

vidhināvāptadāras tu dhanaṃ prāpya svakarmaṇā gṛhasthakāryam akhilaṃ kuryād bhūpāla śaktitaḥ ||

निवापेन पितॄन अर्चेद यज्ञैर देवांस तथातिथीन अन्नैर मुनींश च स्वाध्यायैर अपत्येन प्रजापतिम ।।

nivāpena pitṝn arced yajñair devāṃs tathātithīn annair munīṃś ca svādhyāyair apatyena prajāpatim ||

बलिकर्मणा च भूतानि वात्सल्येनाखिलं जगत प्राप्नोति लोकान पुरुषो निजकर्मसमार्जितान ।।

balikarmaṇā ca bhūtāni vātsalyenākhilaṃ jagat prāpnoti lokān puruṣo nijakarmasamārjitān ||

भिक्षाभुजश च ये केचित परिव्राड्ब्रह्मचारिणः ते ऽप्य अत्रैव प्रतिष्ठन्ते गार्हस्थ्यं तेन वै परम ।।

bhikṣābhujaś ca ye kecit parivrāḍbrahmacāriṇaḥ te 'py atraiva pratiṣṭhante gārhasthyaṃ tena vai param ||

वेदाहरणकार्येण तीर्थस्नानाय च प्रभो अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च ।।

vedāharaṇakāryeṇa tīrthasnānāya ca prabho aṭanti vasudhāṃ viprāḥ pṛthivīdarśanāya ca ||

अनिकेता ह्य अनाहारा यत्रसायंगृहास तु ये तेषां गृहस्थः सर्वेषां प्रतिष्ठा योनिर एव च ।।

aniketā hy anāhārā yatrasāyaṃgṛhās tu ye teṣāṃ gṛhasthaḥ sarveṣāṃ pratiṣṭhā yonir eva ca ||

तेषां स्वागतदानादि वक्तव्यं मधुरं नृप गृहागतानां दद्याच च शयनासनभोजनम ।।

teṣāṃ svāgatadānādi vaktavyaṃ madhuraṃ nṛpa gṛhāgatānāṃ dadyāc ca śayanāsanabhojanam ||

अतिथिर यस्य भग्नाशो गृहात प्रतिनिवर्तते स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम आदाय गच्छति ।।

atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati ||

अवज्ञानम अहंकारो दम्भश चैव गृहे सतः परितापोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते ।।

avajñānam ahaṃkāro dambhaś caiva gṛhe sataḥ paritāpopaghātau ca pāruṣyaṃ ca na śasyate ||

यस तु सम्यक करोत्य एवं गृहस्थः परमं विधिम सर्वबन्धविमुक्तो ऽसौ लोकान आप्नोत्य अनुत्तमान ।।

yas tu samyak karoty evaṃ gṛhasthaḥ paramaṃ vidhim sarvabandhavimukto 'sau lokān āpnoty anuttamān ||

वयःपरिणतौ राजन कृतकृत्यो गृहाश्रमी पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत सहैव वा ।।

vayaḥpariṇatau rājan kṛtakṛtyo gṛhāśramī putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchet sahaiva vā ||

पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः भूमिशायी भवेत तत्र मुनिः सर्वातिथिर नृप ।।

parṇamūlaphalāhāraḥ keśaśmaśrujaṭādharaḥ bhūmiśāyī bhavet tatra muniḥ sarvātithir nṛpa ||

चर्मकाशकुशैः कुर्यात परिधानोत्तरीयके तद्वत त्रिषवणं स्नानं शस्तम अस्य नरेश्वर ।।

carmakāśakuśaiḥ kuryāt paridhānottarīyake tadvat triṣavaṇaṃ snānaṃ śastam asya nareśvara ||

देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम भिक्षाबलिप्रदानं च शस्तम अस्य नरेश्वर ।।

devatābhyarcanaṃ homaḥ sarvābhyāgatapūjanam bhikṣābalipradānaṃ ca śastam asya nareśvara ||

वन्यस्नेहेन गात्राणाम अभ्यङ्गश चास्य शस्यते तपस्यतश च राजेन्द्र शीतोष्णादिसहिष्णुता ।।

vanyasnehena gātrāṇām abhyaṅgaś cāsya śasyate tapasyataś ca rājendra śītoṣṇādisahiṣṇutā ||

यस त्व एतां नियतश चर्यां वानप्रस्थश चरेन मुनिः स दहत्य अग्निवद दोषाञ जयेल लोकांश च शाश्वतान ।।

yas tv etāṃ niyataś caryāṃ vānaprasthaś caren muniḥ sa dahaty agnivad doṣāñ jayel lokāṃś ca śāśvatān ||

चतुर्थश चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि ।।

caturthaś cāśramo bhikṣoḥ procyate yo manīṣibhiḥ tasya svarūpaṃ gadato mama śrotuṃ nṛpārhasi ||

पुत्रद्रव्यकलत्रेषु त्यक्तस्नेहो नराधिप चतुर्थम आश्रमस्थानं गच्छेन निर्धूतमत्सरः ।।

putradravyakalatreṣu tyaktasneho narādhipa caturtham āśramasthānaṃ gacchen nirdhūtamatsaraḥ ||

त्रैवर्गिकांस त्यजेत सर्वान आरम्भान अवनीपते मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्व एव जन्तुषु ।।

traivargikāṃs tyajet sarvān ārambhān avanīpate mitrādiṣu samo maitraḥ samasteṣv eva jantuṣu ||

जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्मभिः क्वचित युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश च वर्जयेत ।।

jarāyujāṇḍajādīnāṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ kvacit yuktaḥ kurvīta na drohaṃ sarvasaṅgāṃś ca varjayet ||

एकरात्रस्थितिर ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे तथा तिष्ठेद यथा प्रीतिर द्वेषो वा नास्य जायते ।।

ekarātrasthitir grāme pañcarātrasthitiḥ pure tathā tiṣṭhed yathā prītir dveṣo vā nāsya jāyate ||

प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारे भुक्तवज्जने काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थं पर्यटेद गृहान ।।

prāṇayātrānimittaṃ ca vyaṅgāre bhuktavajjane kāle praśastavarṇānāṃ bhikṣārthaṃ paryaṭed gṛhān ||

कामः क्रोधस तथा दर्पमोहलोभादयश च ये तांस तु दोषान परित्यज्य परिव्राड निर्ममो भवेत ।।

kāmaḥ krodhas tathā darpamohalobhādayaś ca ye tāṃs tu doṣān parityajya parivrāḍ nirmamo bhavet ||

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश चरते मुनिः न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयम उत्पद्यते क्वचित ।।

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaś carate muniḥ na tasya sarvabhūtebhyo bhayam utpadyate kvacit ||

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरम अग्निं स्वमुखे जुहोति विप्रस तु भिक्षोपगतैर हविर्भिश चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान ।।

kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śārīram agniṃ svamukhe juhoti vipras tu bhikṣopagatair havirbhiś citāgninā sa vrajati sma lokān ||

मोक्षाश्रमं यश चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितबुद्धियुक्तः अनिन्धनं ज्योतिर इव प्रशान्तः स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ।।

mokṣāśramaṃ yaś carate yathoktaṃ śuciḥ svasaṃkalpitabuddhiyuktaḥ anindhanaṃ jyotir iva praśāntaḥ sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ ||