भगवन भगवान देवः संसारविजिगीषुभिः समाख्याहि जगन्नाथो विष्णुर आराध्यते यथा ।।

bhagavan bhagavān devaḥ saṃsāravijigīṣubhiḥ samākhyāhi jagannātho viṣṇur ārādhyate yathā ||

आराधिताच च गोविन्दाद आराधनपरैर नरैः यत प्राप्यते फलं श्रोतुं तच चेच्छामि महामुने ।।

ārādhitāc ca govindād ārādhanaparair naraiḥ yat prāpyate phalaṃ śrotuṃ tac cecchāmi mahāmune ||

यत पृच्छति भवान एतत सगरेण महात्मना और्वः प्राह यथा पृष्टस तन मे कथयतः शृणु ।।

yat pṛcchati bhavān etat sagareṇa mahātmanā aurvaḥ prāha yathā pṛṣṭas tan me kathayataḥ śṛṇu ||

सगरः प्रणिपत्येदम और्वं पप्रच्छ भार्गवम विष्णोर आराधनोपायसंबन्धं मुनिसत्तम ।।

sagaraḥ praṇipatyedam aurvaṃ papraccha bhārgavam viṣṇor ārādhanopāyasaṃbandhaṃ munisattama ||

फलं चाराधिते विष्णौ यत पुंसाम अभिजायते स चाह पृष्टो यत तेन तन मैत्रेयाखिलं शृणु ।।

phalaṃ cārādhite viṣṇau yat puṃsām abhijāyate sa cāha pṛṣṭo yat tena tan maitreyākhilaṃ śṛṇu ||

भौमान मनोरथान स्वर्गं स्वर्गवन्द्यं तथास्पदम प्राप्नोत्य आराधिते विष्णौ निर्वाणम अपि चोत्तमम ।।

bhaumān manorathān svargaṃ svargavandyaṃ tathāspadam prāpnoty ārādhite viṣṇau nirvāṇam api cottamam ||

यद यद इच्छति यावच च फलम आराधिते ऽच्युते तत तद आप्नोति राजेन्द्र भूरि स्वल्पम अथापि वा ।।

yad yad icchati yāvac ca phalam ārādhite 'cyute tat tad āpnoti rājendra bhūri svalpam athāpi vā ||

यत तु पृच्छसि भूपाल कथम आराध्यते हि सः तद अहं सकलं तुभ्यं कथयामि निबोध मे ।।

yat tu pṛcchasi bhūpāla katham ārādhyate hi saḥ tad ahaṃ sakalaṃ tubhyaṃ kathayāmi nibodha me ||

वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान विष्णुर आराध्यते पन्था नान्यस तत्तोषकारणम ।।

varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān viṣṇur ārādhyate panthā nānyas tattoṣakāraṇam ||

यजन यज्ञान यजत्य एनं जपत्य एनं जपन नृप घ्नंस तथान्यान हिनस्त्य एनं सर्वभूतो यतो हरिः ।।

yajan yajñān yajaty enaṃ japaty enaṃ japan nṛpa ghnaṃs tathānyān hinasty enaṃ sarvabhūto yato hariḥ ||

तस्मात सदाचारवता पुरुषेण जनार्दनः आराध्यते स्ववर्णोक्तधर्मानुष्ठानकारिणा ।।

tasmāt sadācāravatā puruṣeṇa janārdanaḥ ārādhyate svavarṇoktadharmānuṣṭhānakāriṇā ||

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश च पृथिवीपते स्वधर्मतत्परो विष्णुम आराधयति नान्यथा ।।

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca pṛthivīpate svadharmatatparo viṣṇum ārādhayati nānyathā ||

परापवादं पैशुन्यम अनृतं च न भाषते अन्योद्वेगकरं वापि तोष्यते तेन केशवः ।।

parāpavādaṃ paiśunyam anṛtaṃ ca na bhāṣate anyodvegakaraṃ vāpi toṣyate tena keśavaḥ ||

परपत्नीपरद्रव्यपरहिंसासु यो मतिम न करोति पुमान भूप तोष्यते तेन केशवः ।।

parapatnīparadravyaparahiṃsāsu yo matim na karoti pumān bhūpa toṣyate tena keśavaḥ ||

न ताडयति नो हन्ति प्राणिनो ऽन्यांश च देहिनः यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः ।।

na tāḍayati no hanti prāṇino 'nyāṃś ca dehinaḥ yo manuṣyo manuṣyendra toṣyate tena keśavaḥ ||

देवद्विजगुरूणां यः शुश्रूषासु सदोद्यतः तोष्यते तेन गोविन्दः पुरुषेण नरेश्वर ।।

devadvijagurūṇāṃ yaḥ śuśrūṣāsu sadodyataḥ toṣyate tena govindaḥ puruṣeṇa nareśvara ||

यथात्मनि च पुत्रे च सर्वभूतेषु यस तथा हितकामो हरिस तेन तोष्यते सर्वदा सुखम ।।

yathātmani ca putre ca sarvabhūteṣu yas tathā hitakāmo haris tena toṣyate sarvadā sukham ||

यस्य रागादिदोषेण न दुष्टं नृप मानसम विशुद्धचेतसा विष्णुस तोष्यते तेन सर्वदा ।।

yasya rāgādidoṣeṇa na duṣṭaṃ nṛpa mānasam viśuddhacetasā viṣṇus toṣyate tena sarvadā ||

वर्णाश्रमेषु ये धर्माः शास्त्रोक्ता नृपसत्तम तेषु तिष्ठन नरो विष्णुम आराधयति नान्यथा ।।

varṇāśrameṣu ye dharmāḥ śāstroktā nṛpasattama teṣu tiṣṭhan naro viṣṇum ārādhayati nānyathā ||

तद अहं श्रोतुम इच्छामि वर्णधर्मान अशेषतः तथैवाश्रमधर्मांश च द्विजवर्य ब्रवीहि तान ।।

tad ahaṃ śrotum icchāmi varṇadharmān aśeṣataḥ tathaivāśramadharmāṃś ca dvijavarya bravīhi tān ||

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम त्वम एकाग्रमना भूत्वा शृणु धर्मान मयोदितान ।।

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca yathākramam tvam ekāgramanā bhūtvā śṛṇu dharmān mayoditān ||

दानं दद्याद यजेद देवान यज्ञैः स्वाध्यायतत्परः नित्योदकी भवेद विप्रः कुर्याच चाग्निपरिग्रहम ।।

dānaṃ dadyād yajed devān yajñaiḥ svādhyāyatatparaḥ nityodakī bhaved vipraḥ kuryāc cāgniparigraham ||

वृत्त्यर्थं याजयेच चान्यान अन्यान अध्यापयेत तथा कुर्यात प्रतिग्रहादानं गुर्वर्थं न्यायतो द्विजः ।।

vṛttyarthaṃ yājayec cānyān anyān adhyāpayet tathā kuryāt pratigrahādānaṃ gurvarthaṃ nyāyato dvijaḥ ||

सर्वलोकहितं कुर्यान नाहितं कस्यचिद द्विजः मैत्री समस्तभूतेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम ।।

sarvalokahitaṃ kuryān nāhitaṃ kasyacid dvijaḥ maitrī samastabhūteṣu brāhmaṇasyottamaṃ dhanam ||

ग्राव्णि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर भवेद द्विजः ऋताव अभिगमः पत्न्यां शस्यते चास्य पार्थिव ।।

grāvṇi ratne ca pārakye samabuddhir bhaved dvijaḥ ṛtāv abhigamaḥ patnyāṃ śasyate cāsya pārthiva ||

दानानि दद्याद इच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियो ऽपि हि यजेच च विविधैर यज्ञैर अधीयीत च पार्थिवः ।।

dānāni dadyād icchāto dvijebhyaḥ kṣatriyo 'pi hi yajec ca vividhair yajñair adhīyīta ca pārthivaḥ ||

शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम ।।

śastrājīvo mahīrakṣā pravarā tasya jīvikā tasyāpi prathame kalpe pṛthivīparipālanam ||

धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्यो नराधिपः भवन्ति नृपतेर अंशा यतो यज्ञादिकर्मणाम ।।

dharitrīpālanenaiva kṛtakṛtyo narādhipaḥ bhavanti nṛpater aṃśā yato yajñādikarmaṇām ||

दुष्टानां शासनाद राजा शिष्टानां परिपालनात प्राप्नोत्य अभिमतांल लोकान वर्णसंस्थाकरो नृपः ।।

duṣṭānāṃ śāsanād rājā śiṣṭānāṃ paripālanāt prāpnoty abhimatāṃl lokān varṇasaṃsthākaro nṛpaḥ ||

पशुपाल्यं वणिज्यं च कृषिं च मनुजेश्वर वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः ।।

paśupālyaṃ vaṇijyaṃ ca kṛṣiṃ ca manujeśvara vaiśyāya jīvikāṃ brahmā dadau lokapitāmahaḥ ||

तस्याप्य अध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश च शस्यते नित्यनैमित्तिकादीनाम अनुष्ठानं च कर्मणाम ।।

tasyāpy adhyayanaṃ yajño dānaṃ dharmaś ca śasyate nityanaimittikādīnām anuṣṭhānaṃ ca karmaṇām ||

द्विजातिसंश्रयं कर्म तादर्थ्यं तेन पोषणम क्रयविक्रयजैर वापि धनैः कारूद्भवेन वा ।।

dvijātisaṃśrayaṃ karma tādarthyaṃ tena poṣaṇam krayavikrayajair vāpi dhanaiḥ kārūdbhavena vā ||

दानं च दद्याच छूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर यजेत च पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै ।।

dānaṃ ca dadyāc chūdro 'pi pākayajñair yajeta ca pitryādikaṃ ca vai sarvaṃ śūdraḥ kurvīta tena vai ||

भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहः ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु महीपते ।।

bhṛtyādibharaṇārthāya sarveṣāṃ ca parigrahaḥ ṛtukālābhigamanaṃ svadāreṣu mahīpate ||

दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता सत्यं शौचम अनायासो मङ्गलं प्रियवादिता ।।

dayā samastabhūteṣu titikṣā nābhimānitā satyaṃ śaucam anāyāso maṅgalaṃ priyavāditā ||

मैत्र्य अस्पृहा तथा तद्वद अकार्पण्यं नरेश्वर अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः ।।

maitry aspṛhā tathā tadvad akārpaṇyaṃ nareśvara anasūyā ca sāmānyā varṇānāṃ kathitā guṇāḥ ||

आश्रमाणां च सर्वेषाम एते सामान्यलक्षणाः गुणांस तथापद्धर्मांश च विप्रादीनाम इमाञ छृणु ।।

āśramāṇāṃ ca sarveṣām ete sāmānyalakṣaṇāḥ guṇāṃs tathāpaddharmāṃś ca viprādīnām imāñ chṛṇu ||

क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्म न चैतयोः ।।

kṣātraṃ karma dvijasyoktaṃ vaiśyakarma tathāpadi rājanyasya ca vaiśyoktaṃ śūdrakarma na caitayoḥ ||

सामर्थ्ये सति तत त्याज्यम उभाभ्याम अपि पार्थिव तद एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात कर्मसंकरम ।।

sāmarthye sati tat tyājyam ubhābhyām api pārthiva tad evāpadi kartavyaṃ na kuryāt karmasaṃkaram ||

इत्य एते कथिता राजन वर्णधर्मा मया तव धर्मम आश्रमिणां सम्यग ब्रुवतो मे निशामय ।।

ity ete kathitā rājan varṇadharmā mayā tava dharmam āśramiṇāṃ samyag bruvato me niśāmaya ||