कथिता गुरुणा सम्यग भूसमुद्रादिसंस्थितिः सूर्यादीनां च संस्थानं ज्योतिषाम अपि विस्तरात ।।

kathitā guruṇā samyag bhūsamudrādisaṃsthitiḥ sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ jyotiṣām api vistarāt ||

देवादीनां तथा सृष्टिर ऋषीणां चापि वर्णिता चातुर्वर्ण्यस्य चोत्पत्तिस तिर्यग्योनिगतस्य च ।।

devādīnāṃ tathā sṛṣṭir ṛṣīṇāṃ cāpi varṇitā cāturvarṇyasya cotpattis tiryagyonigatasya ca ||

ध्रुवप्रह्लादचरितं विस्तराच च त्वयोदितम मन्वन्तराण्य अशेषाणि श्रोतुम इच्छाम्य अनुक्रमात ।।

dhruvaprahlādacaritaṃ vistarāc ca tvayoditam manvantarāṇy aśeṣāṇi śrotum icchāmy anukramāt ||

मन्वन्तराधिपांश चैव शक्रदेवपुरोगमान भवता कथितान एताञ श्रोतुम इच्छाम्य अहं गुरो ।।

manvantarādhipāṃś caiva śakradevapurogamān bhavatā kathitān etāñ śrotum icchāmy ahaṃ guro ||

अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि वै तान्य अहं भवते सम्यक कथयामि यथाक्रमम ।।

atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi vai tāny ahaṃ bhavate samyak kathayāmi yathākramam ||

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस तथा उत्तमस तामसश चैव रैवतश चाक्षुषस तथा ।।

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣas tathā uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā ||

षड एते मनवो ऽतीताः साम्प्रतं तु रवेः सुतः वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत सप्तमं वर्तते ऽन्तरम ।।

ṣaḍ ete manavo 'tītāḥ sāmprataṃ tu raveḥ sutaḥ vaivasvato 'yaṃ yasyaitat saptamaṃ vartate 'ntaram ||

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादाव अन्तरं मया देवास तत्रर्षयश चैव यथावत कथिता मया ।।

svāyaṃbhuvaṃ tu kathitaṃ kalpādāv antaraṃ mayā devās tatrarṣayaś caiva yathāvat kathitā mayā ||

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य तु मन्वन्तराधिपान सम्यग देवर्षींस तत्सुतांस तथा ।।

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manoḥ svārociṣasya tu manvantarādhipān samyag devarṣīṃs tatsutāṃs tathā ||

पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे विपश्चित तत्र देवेन्द्रो मैत्रेयासीन महाबलः ।।

pārāvatāḥ satuṣitā devāḥ svārociṣe 'ntare vipaścit tatra devendro maitreyāsīn mahābalaḥ ||

ऊर्जः स्तम्भस तथा प्राणो दत्तोलिर ऋषभस तथा निश्चरश चार्वरीवांश च तत्र सप्तर्षयो ऽभवन ।।

ūrjaḥ stambhas tathā prāṇo dattolir ṛṣabhas tathā niścaraś cārvarīvāṃś ca tatra saptarṣayo 'bhavan ||

चैत्रकिंपुरुषाद्याश च सुताः स्वारोचिषस्य तु द्वितीयम एतत कथितम अन्तरं शृणु चोत्तरम ।।

caitrakiṃpuruṣādyāś ca sutāḥ svārociṣasya tu dvitīyam etat kathitam antaraṃ śṛṇu cottaram ||

तृतीये ऽप्य अन्तरे ब्रह्मन्न उत्तमो नाम यो मनुः सुशान्तिर नाम देवेन्द्रो मैत्रेयाभूत सुरेश्वरः ।।

tṛtīye 'py antare brahmann uttamo nāma yo manuḥ suśāntir nāma devendro maitreyābhūt sureśvaraḥ ||

सुधामानस तथा सत्याः शिवाश चासन प्रतर्दनाः वशवर्तिनश च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः ।।

sudhāmānas tathā satyāḥ śivāś cāsan pratardanāḥ vaśavartinaś ca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ ||

वसिष्ठतनयास तत्र सप्त सप्तर्षयो ऽभवन अजः परशुदिव्याद्यास तथोत्तममनोः सुताः ।।

vasiṣṭhatanayās tatra sapta saptarṣayo 'bhavan ajaḥ paraśudivyādyās tathottamamanoḥ sutāḥ ||

तामसस्यान्तरे देवाः सुरूपा हरयस तथा सत्याश च सुधियश चैव सप्तविंशतिका गणाः ।।

tāmasasyāntare devāḥ surūpā harayas tathā satyāś ca sudhiyaś caiva saptaviṃśatikā gaṇāḥ ||

शिबिर इन्द्रस तथा चासीच शतयज्ञोपलक्षणः सप्तर्षयश च ये तेषां तत्र नामानि मे शृणु ।।

śibir indras tathā cāsīc śatayajñopalakṣaṇaḥ saptarṣayaś ca ye teṣāṃ tatra nāmāni me śṛṇu ||

ज्योतिर्धामा पृथुः काव्यश चैत्रो ऽग्निर वनकस तथा पीवरश चर्षयो ह्य एते सप्त तत्रापि चान्तरे ।।

jyotirdhāmā pṛthuḥ kāvyaś caitro 'gnir vanakas tathā pīvaraś carṣayo hy ete sapta tatrāpi cāntare ||

नरः ख्यातिः शान्तहयो जानुजङ्घादयस तथा पुत्रास तु तामसस्यासन राजानः सुमहाबलाः ।।

naraḥ khyātiḥ śāntahayo jānujaṅghādayas tathā putrās tu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ ||

पञ्चमे चापि मैत्रेय रैवतो नाम नामतः मनुर विभुश च तत्रेन्द्रो देवांश चैवान्तरे शृणु ।।

pañcame cāpi maitreya raivato nāma nāmataḥ manur vibhuś ca tatrendro devāṃś caivāntare śṛṇu ||

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः ससुमेधसः एते देवगणास तत्र चतुर्दश चतुर्दश ।।

amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ ete devagaṇās tatra caturdaśa caturdaśa ||

हिरण्यरोमा वेदश्रीर ऊर्ध्वबाहुस तथापरः वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश च महामुनिः एते सप्तर्षयो विप्र तत्रासन रैवते ऽन्तरे ।।

hiraṇyaromā vedaśrīr ūrdhvabāhus tathāparaḥ vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaś ca mahāmuniḥ ete saptarṣayo vipra tatrāsan raivate 'ntare ||

बलबन्धुः सुसंभाव्यः सत्यकाद्याश च तत्सुताः नरेन्द्राः सुमहावीर्या बभूवुर मुनिसत्तम ।।

balabandhuḥ susaṃbhāvyaḥ satyakādyāś ca tatsutāḥ narendrāḥ sumahāvīryā babhūvur munisattama ||

स्वारोचिषश चोत्तमश च तामसो रैवतस तथा प्रियव्रतान्वया ह्य एते चत्वारो मनवः स्मृताः ।।

svārociṣaś cottamaś ca tāmaso raivatas tathā priyavratānvayā hy ete catvāro manavaḥ smṛtāḥ ||

विष्णुम आराध्य तपसा स राजर्षिः प्रियव्रतः मन्वन्तराधिपान एतांल लब्धवान आत्मवंशजान ।।

viṣṇum ārādhya tapasā sa rājarṣiḥ priyavrataḥ manvantarādhipān etāṃl labdhavān ātmavaṃśajān ||

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच चाक्षुषाख्यस तथा मनुः मनोजवस तथैवेन्द्रो देवान अपि निबोध मे ।।

ṣaṣṭhe manvantare cāsīc cākṣuṣākhyas tathā manuḥ manojavas tathaivendro devān api nibodha me ||

आप्याः प्रसूता भव्याश च पृथुगाश च दिवौकसः महानुभावा लेखाश च पञ्चैते ह्य अष्टका गणाः ।।

āpyāḥ prasūtā bhavyāś ca pṛthugāś ca divaukasaḥ mahānubhāvā lekhāś ca pañcaite hy aṣṭakā gaṇāḥ ||

सुमेधा विरजाश चैव हविष्मान उत्तमो मधुः अतिनामा सहिष्णुश च सप्तासन्न इति चर्षयः ।।

sumedhā virajāś caiva haviṣmān uttamo madhuḥ atināmā sahiṣṇuś ca saptāsann iti carṣayaḥ ||

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयो ऽभवन ।।

ūruḥ pūruḥ śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan ||

विवस्वतः सुतो विप्र श्राद्धदेवो महाद्युतिः मनुः संवर्तते धीमान साम्प्रतं सप्तमे ऽन्तरे ।।

vivasvataḥ suto vipra śrāddhadevo mahādyutiḥ manuḥ saṃvartate dhīmān sāmprataṃ saptame 'ntare ||

आदित्यवसुरुद्राद्या देवाश चात्र महामुने पुरंदरस तथैवात्र मैत्रेय त्रिदशेश्वरः ।।

ādityavasurudrādyā devāś cātra mahāmune puraṃdaras tathaivātra maitreya tridaśeśvaraḥ ||

वसिष्ठः काश्यपो ऽथात्रिर जमदग्निः सगौतमः विश्वामित्रभरद्वाजौ सप्त सप्तर्षयो ऽत्र तु ।।

vasiṣṭhaḥ kāśyapo 'thātrir jamadagniḥ sagautamaḥ viśvāmitrabharadvājau sapta saptarṣayo 'tra tu ||

इक्ष्वाकुश च नृगश चैव धृष्टः शर्यातिर एव च नरिष्यन्तश च विख्यातो नाभागो दिष्ट एव च ।।

ikṣvākuś ca nṛgaś caiva dhṛṣṭaḥ śaryātir eva ca nariṣyantaś ca vikhyāto nābhāgo diṣṭa eva ca ||

करूषश च पृषध्रश च वसुमांल लोकविश्रुतः मनोर वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः ।।

karūṣaś ca pṛṣadhraś ca vasumāṃl lokaviśrutaḥ manor vaivasvatasyaite nava putrāḥ sudhārmikāḥ ||

विष्णुशक्तिर अनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थितौ स्थिता मन्वन्तरेष्व अशेषेषु देवत्वेनाधितिष्ठति ।।

viṣṇuśaktir anaupamyā sattvodriktā sthitau sthitā manvantareṣv aśeṣeṣu devatvenādhitiṣṭhati ||

अंशेन तस्या जज्ञे ऽसौ यज्ञः स्वायंभुवे ऽन्तरे आकूत्यां मानसो देव उत्पन्नः प्रथमे ऽन्तरे ।।

aṃśena tasyā jajñe 'sau yajñaḥ svāyaṃbhuve 'ntare ākūtyāṃ mānaso deva utpannaḥ prathame 'ntare ||

ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे तुषितायां समुत्पन्नो ह्य अजितस तुषितैः सह ।।

tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare tuṣitāyāṃ samutpanno hy ajitas tuṣitaiḥ saha ||

औत्तमे ह्य अन्तरे चापि तुषितस तु पुनः स वै सत्यायाम अभवत सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः ।।

auttame hy antare cāpi tuṣitas tu punaḥ sa vai satyāyām abhavat satyaḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ ||

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनर एव हि हर्यायां हरिभिः सार्धं हरिर एव बभूव ह ।।

tāmasasyāntare caiva saṃprāpte punar eva hi haryāyāṃ haribhiḥ sārdhaṃ harir eva babhūva ha ||

रैवते ऽप्य अन्तरे देवः संभूत्यां मानसो ऽभवत संभूतो राजसैः सार्धं देवैर देववरो हरिः ।।

raivate 'py antare devaḥ saṃbhūtyāṃ mānaso 'bhavat saṃbhūto rājasaiḥ sārdhaṃ devair devavaro hariḥ ||

चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः विकुण्ठायाम असौ जज्ञे वैकुण्ठैर दैवतैः सह ।।

cākṣuṣe cāntare devo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ vikuṇṭhāyām asau jajñe vaikuṇṭhair daivataiḥ saha ||

मन्वन्तरे तु संप्राप्ते तथा वैवस्वते द्विज वामनः कश्यपाद विष्णुर अदित्यां संबभूव ह ।।

manvantare tu saṃprāpte tathā vaivasvate dvija vāmanaḥ kaśyapād viṣṇur adityāṃ saṃbabhūva ha ||

त्रिभिः क्रमैर इमांल लोकाञ जित्वा येन महात्मना पुरंदराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम ।।

tribhiḥ kramair imāṃl lokāñ jitvā yena mahātmanā puraṃdarāya trailokyaṃ dattaṃ nihatakaṇṭakam ||

इत्य एतास तनवस तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै सप्तस्व एवाभवन विप्र याभिः संरक्षिताः प्रजाः ।।

ity etās tanavas tasya sapta manvantareṣu vai saptasv evābhavan vipra yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ ||

यस्माद विष्टम इदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः तस्मात स प्रोच्यते विष्णुर विशेर धातोः प्रवेशनात ।।

yasmād viṣṭam idaṃ sarvaṃ tasya śaktyā mahātmanaḥ tasmāt sa procyate viṣṇur viśer dhātoḥ praveśanāt ||

सर्वे च देवा मनवः समस्ताः सप्तर्षयो ये मनुसूनवश च इन्द्रश च यो यस त्रिदशेशभूतो विष्णोर अशेषास तु विभूतयस ताः ।।

sarve ca devā manavaḥ samastāḥ saptarṣayo ye manusūnavaś ca indraś ca yo yas tridaśeśabhūto viṣṇor aśeṣās tu vibhūtayas tāḥ ||