इत्य उक्ते मौनिनं भूयश चिन्तयानं महीपतिम प्रत्युवाचाथ विप्रो ऽसाव अद्वैतान्तर्गतां कथाम ।।

ity ukte mauninaṃ bhūyaś cintayānaṃ mahīpatim pratyuvācātha vipro 'sāv advaitāntargatāṃ kathām ||

श्रूयतां नृपशार्दूल यद गीतम ऋभुणा पुरा अवबोधं जनयता निदाघस्य द्विजन्मनः ।।

śrūyatāṃ nṛpaśārdūla yad gītam ṛbhuṇā purā avabodhaṃ janayatā nidāghasya dvijanmanaḥ ||

ऋभुर नामाभवत पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः विज्ञाततत्त्वसद्भावो निसर्गाद एव भूपते ।।

ṛbhur nāmābhavat putro brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ vijñātatattvasadbhāvo nisargād eva bhūpate ||

तस्य शिष्यो निदाघो ऽभूत पुलस्त्यतनयः पुरा प्रादाद अशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा ।।

tasya śiṣyo nidāgho 'bhūt pulastyatanayaḥ purā prādād aśeṣavijñānaṃ sa tasmai parayā mudā ||

अवाप्तज्ञानतत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासनाम स ऋभुस तर्कयाम आस निदाघस्य नरेश्वर ।।

avāptajñānatattvasya na tasyādvaitavāsanām sa ṛbhus tarkayām āsa nidāghasya nareśvara ||

देविकायास तटे वीरनगरं नाम वै पुरम समृद्धम अतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम ।।

devikāyās taṭe vīranagaraṃ nāma vai puram samṛddham atiramyaṃ ca pulastyena niveśitam ||

रम्योपवनपर्यन्ते स तस्मिन पार्थिवोत्तम निदाघो नाम योगज्ञ ऋभुशिष्यो ऽवसत पुरा ।।

ramyopavanaparyante sa tasmin pārthivottama nidāgho nāma yogajña ṛbhuśiṣyo 'vasat purā ||

दिव्ये वर्षसहस्रे तु समतीते ऽस्य तत पुरम जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघम अवलोकितुम ।।

divye varṣasahasre tu samatīte 'sya tat puram jagāma sa ṛbhuḥ śiṣyaṃ nidāgham avalokitum ||

स तस्य वैश्वदेवान्ते द्वारालोकनगोचरे स्थितस तेन गृहीतार्घो निजवेश्मप्रवेशितः ।।

sa tasya vaiśvadevānte dvārālokanagocare sthitas tena gṛhītārgho nijaveśmapraveśitaḥ ||

प्रक्षालिताङ्घ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम उवाच स द्विजश्रेष्ठो भुज्यताम इति सादरम ।।

prakṣālitāṅghripāṇiṃ ca kṛtāsanaparigraham uvāca sa dvijaśreṣṭho bhujyatām iti sādaram ||

भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यद अन्नं भवतो गृहे तत कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम ।।

bho vipravarya bhoktavyaṃ yad annaṃ bhavato gṛhe tat kathyatāṃ kadanneṣu na prītiḥ satataṃ mama ||

सक्तुयावकवाट्यानाम अपूपानां च मे गृहे यद रोचते द्विजश्रेष्ठ तत त्वं भुङ्क्ष्व यथेच्छया ।।

saktuyāvakavāṭyānām apūpānāṃ ca me gṛhe yad rocate dvijaśreṣṭha tat tvaṃ bhuṅkṣva yathecchayā ||

कदन्नानि द्विजैतानि मिष्टम अन्नं प्रयच्छ मे संयावपायसादीनि द्रप्सफाणितवन्ति च ।।

kadannāni dvijaitāni miṣṭam annaṃ prayaccha me saṃyāvapāyasādīni drapsaphāṇitavanti ca ||

हे हे शालिनि मद्गेहे यत किंचिद अतिशोभनम भक्ष्योपसाधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय ।।

he he śālini madgehe yat kiṃcid atiśobhanam bhakṣyopasādhanaṃ miṣṭaṃ tenāsyānnaṃ prasādhaya ||

इत्य उक्ता तेन सा पत्नी मिष्टम अन्नं द्विजस्य यत प्रसाधितवती तद वै भर्तुर वचनगौरवात ।।

ity uktā tena sā patnī miṣṭam annaṃ dvijasya yat prasādhitavatī tad vai bhartur vacanagauravāt ||

तं भुक्तवन्तम इच्छातो मिष्टम अन्नं महामुनिम निदाघः प्राह भूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः ।।

taṃ bhuktavantam icchāto miṣṭam annaṃ mahāmunim nidāghaḥ prāha bhūpāla praśrayāvanataḥ sthitaḥ ||

अपि ते परमा तृप्तिर उत्पन्ना तुष्टिर एव च अपि ते मानसं स्वस्थम आहारेण कृतं द्विज ।।

api te paramā tṛptir utpannā tuṣṭir eva ca api te mānasaṃ svastham āhāreṇa kṛtaṃ dvija ||

क्वनिवासो भवान विप्र क्व च गन्तुं समुद्यतः आगम्यते च भवता यतस तच च द्विजोच्यताम ।।

kvanivāso bhavān vipra kva ca gantuṃ samudyataḥ āgamyate ca bhavatā yatas tac ca dvijocyatām ||

क्षुद यस्य तस्य भुक्ते ऽन्ने तृप्तिर ब्राह्मण जायते न मे क्षुद अभवत तृप्तिं कस्मान मां परिपृच्छसि ।।

kṣud yasya tasya bhukte 'nne tṛptir brāhmaṇa jāyate na me kṣud abhavat tṛptiṃ kasmān māṃ paripṛcchasi ||

वह्निना पार्थिवे धातौ क्षपिते क्षुत्समुद्भवः भवत्य अम्भसि च क्षीणे नृणां तृड अपि जायते ।।

vahninā pārthive dhātau kṣapite kṣutsamudbhavaḥ bhavaty ambhasi ca kṣīṇe nṛṇāṃ tṛḍ api jāyate ||

क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ततः क्षुत्संभवाभावात तृप्तिर अस्त्य एव मे सदा ।।

kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija tataḥ kṣutsaṃbhavābhāvāt tṛptir asty eva me sadā ||

मनसः स्वस्थता तुष्टिश चित्तधर्माव इमौ द्विज चेतसो यस्य तत पृच्छ पुमान एभिर न युज्यते ।।

manasaḥ svasthatā tuṣṭiś cittadharmāv imau dvija cetaso yasya tat pṛccha pumān ebhir na yujyate ||

क्व निवासस तवेत्य उक्तं क्व गन्तासि च यत त्वया कुतश चागम्यते तत्र त्रितये ऽपि निबोध मे ।।

kva nivāsas tavety uktaṃ kva gantāsi ca yat tvayā kutaś cāgamyate tatra tritaye 'pi nibodha me ||

पुमान सर्वगतो व्यापी आकाशवद अयं यतः कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्य एतद अप्य अर्थवत कथम ।।

pumān sarvagato vyāpī ākāśavad ayaṃ yataḥ kutaḥ kutra kva gantāsīty etad apy arthavat katham ||

सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्ये च न च त्वं च नान्ये नैवाहम अप्य अहम ।।

so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ tvaṃ cānye ca na ca tvaṃ ca nānye naivāham apy aham ||

मृष्टं न मृष्टम इत्य एषा जिज्ञासा मे कृता तव किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तम ।।

mṛṣṭaṃ na mṛṣṭam ity eṣā jijñāsā me kṛtā tava kiṃ vakṣyatīti tatrāpi śrūyatāṃ dvijasattama ||

किम अस्वाद्व अथ वा मृष्टं भुञ्जतो ऽन्नं द्विजोत्तम मृष्टम एव यदामृष्टं तद एवोद्वेगकारणम ।।

kim asvādv atha vā mṛṣṭaṃ bhuñjato 'nnaṃ dvijottama mṛṣṭam eva yadāmṛṣṭaṃ tad evodvegakāraṇam ||

अमृष्टं जायते मृष्टं मृष्टाद उद्विजते जनः आदिमध्यावसानेषु किम अन्नं रुचिकारकम ।।

amṛṣṭaṃ jāyate mṛṣṭaṃ mṛṣṭād udvijate janaḥ ādimadhyāvasāneṣu kim annaṃ rucikārakam ||

मृण्मयं हि गृहं यद्वन मृदा लिप्तं स्थिरं भवेत पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ।।

mṛṇmayaṃ hi gṛhaṃ yadvan mṛdā liptaṃ sthiraṃ bhavet pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ ||

यवगोधूममुद्गादि घृतं तैलं पयो दधि गुडं फलादीनि तथा पार्थिवाः परमाणवः ।।

yavagodhūmamudgādi ghṛtaṃ tailaṃ payo dadhi guḍaṃ phalādīni tathā pārthivāḥ paramāṇavaḥ ||

तद एतद भवता ज्ञात्वा मृष्टामृष्टविचारि यत तन मनः समतालम्बि कार्यं साम्यं हि मुक्तये ।।

tad etad bhavatā jñātvā mṛṣṭāmṛṣṭavicāri yat tan manaḥ samatālambi kāryaṃ sāmyaṃ hi muktaye ||

इत्य आकर्ण्य वचस तस्य परमार्थाश्रितं नृप प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यम अब्रवीत ।।

ity ākarṇya vacas tasya paramārthāśritaṃ nṛpa praṇipatya mahābhāgo nidāgho vākyam abravīt ||

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस त्वम आगतः नष्टो मोहस तवाकर्ण्य वचांस्य एतानि मे द्विज ।।

prasīda maddhitārthāya kathyatāṃ yas tvam āgataḥ naṣṭo mohas tavākarṇya vacāṃsy etāni me dvija ||

ऋभुर अस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस तवोदितः ।।

ṛbhur asmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija ihāgato 'haṃ yāsyāmi paramārthas tavoditaḥ ||

एवम एकम इदं विद्धि न भेदि सकलं जगत वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः ।।

evam ekam idaṃ viddhi na bhedi sakalaṃ jagat vāsudevābhidheyasya svarūpaṃ paramātmanaḥ ||

तथेत्य उक्त्वा निदाघेन प्रणिपातपुरःसरम पूजितः परया भक्त्या इच्छातः प्रययाव ऋभुः ।।

tathety uktvā nidāghena praṇipātapuraḥsaram pūjitaḥ parayā bhaktyā icchātaḥ prayayāv ṛbhuḥ ||