निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम प्रश्रयावनतो भूत्वा तम आह नृपतिर द्विजम ।।

niśamya tasyeti vacaḥ paramārthasamanvitam praśrayāvanato bhūtvā tam āha nṛpatir dvijam ||

भगवन यत त्वया प्रोक्तं परमार्थमयं वचः श्रुते तस्मिन भ्रमन्तीव मनसो मम वृत्तयः ।।

bhagavan yat tvayā proktaṃ paramārthamayaṃ vacaḥ śrute tasmin bhramantīva manaso mama vṛttayaḥ ||

एतद विवेकविज्ञानं यद अशेषेषु जन्तुषु भवता दर्शितं विप्र तत परं प्रकृतेर महत ।।

etad vivekavijñānaṃ yad aśeṣeṣu jantuṣu bhavatā darśitaṃ vipra tat paraṃ prakṛter mahat ||

नाहं वहामि शिबिकां शिबिका न मयि स्थिता शरीरम अन्यद अस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ।।

nāhaṃ vahāmi śibikāṃ śibikā na mayi sthitā śarīram anyad asmatto yeneyaṃ śibikā dhṛtā ||

गुणप्रवृत्त्या भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता प्रवर्तन्ते गुणाश चैते किं ममेति त्वयोदितम ।।

guṇapravṛttyā bhūtānāṃ pravṛttiḥ karmacoditā pravartante guṇāś caite kiṃ mameti tvayoditam ||

एतस्मिन परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते मनो विह्वलताम एति परमार्थार्थितां गतम ।।

etasmin paramārthajña mama śrotrapathaṃ gate mano vihvalatām eti paramārthārthitāṃ gatam ||

पूर्वम एव महाभागं कपिलर्षिम अहं द्विज प्रष्टुम अभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किं न्व इत्य असंशयम ।।

pūrvam eva mahābhāgaṃ kapilarṣim ahaṃ dvija praṣṭum abhyudyato gatvā śreyaḥ kiṃ nv ity asaṃśayam ||

तदन्तरे च भवता यद इदं वाक्यम ईरितम तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ।।

tadantare ca bhavatā yad idaṃ vākyam īritam tenaiva paramārthārthaṃ tvayi cetaḥ pradhāvati ||

कपिलर्षिर भगवतः सर्वभूतस्य वै किल विष्णोर अंशो जगन्मोहनाशायोर्वीम उपागतः ।।

kapilarṣir bhagavataḥ sarvabhūtasya vai kila viṣṇor aṃśo jaganmohanāśāyorvīm upāgataḥ ||

स एव भगवान नूनम अस्माकं हितकाम्यया प्रत्यक्षताम अत्र गतो यथैतद भवतोच्यते ।।

sa eva bhagavān nūnam asmākaṃ hitakāmyayā pratyakṣatām atra gato yathaitad bhavatocyate ||

तन मह्यं प्रणताय त्वं यच छ्रेयः परमं द्विज तद वदाखिलविज्ञानजलवीच्युदधिर भवान ।।

tan mahyaṃ praṇatāya tvaṃ yac chreyaḥ paramaṃ dvija tad vadākhilavijñānajalavīcyudadhir bhavān ||

भूप पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थं नु पृच्छसि श्रेयांस्य अपरमार्थानि अशेषाण्य एव भूपते ।।

bhūpa pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthaṃ nu pṛcchasi śreyāṃsy aparamārthāni aśeṣāṇy eva bhūpate ||

देवताराधनं कृत्वा धनसंपदम इच्छति पुत्रान इच्छति राज्यं च श्रेयस तत्प्राप्तिलक्षणम ।।

devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasaṃpadam icchati putrān icchati rājyaṃ ca śreyas tatprāptilakṣaṇam ||

कर्म यज्ञात्मकं श्रेयः स्वर्लोकफलदायि यत श्रेयः प्रधानं च फले तद एवानभिसंहिते ।।

karma yajñātmakaṃ śreyaḥ svarlokaphaladāyi yat śreyaḥ pradhānaṃ ca phale tad evānabhisaṃhite ||

आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस तथा परम श्रेयस तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः ।।

ātmā dhyeyaḥ sadā bhūpa yogayuktais tathā param śreyas tasyaiva saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ ||

श्रेयांस्य एवम अनेकानि शतशो ऽथ सहस्रशः सन्त्य अत्र परमार्थास तु न त्व एते श्रूयतां च मे ।।

śreyāṃsy evam anekāni śataśo 'tha sahasraśaḥ santy atra paramārthās tu na tv ete śrūyatāṃ ca me ||

धर्माय त्यज्यते किं तु परमार्थो धनं यदि व्ययश च क्रियते कस्मात कामप्राप्त्युपलक्षणः ।।

dharmāya tyajyate kiṃ tu paramārtho dhanaṃ yadi vyayaś ca kriyate kasmāt kāmaprāptyupalakṣaṇaḥ ||

पुत्रश चेत परमार्थाख्यः सो ऽप्य अन्यस्य नरेश्वर परमार्थभूतः सो ऽन्यस्य परमार्थो हि तत्पिता ।।

putraś cet paramārthākhyaḥ so 'py anyasya nareśvara paramārthabhūtaḥ so 'nyasya paramārtho hi tatpitā ||

एवं न परमार्थो ऽस्ति जगत्य अस्मिंश चराचरे परमार्थो हि कार्याणि कारणानाम अशेषतः ।।

evaṃ na paramārtho 'sti jagaty asmiṃś carācare paramārtho hi kāryāṇi kāraṇānām aśeṣataḥ ||

राज्यादिप्राप्तिर अत्रोक्ता परमार्थतया यदि परमार्था भवन्त्य अत्र न भवन्ति च वै ततः ।।

rājyādiprāptir atroktā paramārthatayā yadi paramārthā bhavanty atra na bhavanti ca vai tataḥ ||

ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम ।।

ṛgyajuḥsāmaniṣpādyaṃ yajñakarma mataṃ tava paramārthabhūtaṃ tatrāpi śrūyatāṃ gadato mama ||

यत तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया तत कारणानुगमनाज ज्ञायते नृप मृण्मयम ।।

yat tu niṣpādyate kāryaṃ mṛdā kāraṇabhūtayā tat kāraṇānugamanāj jñāyate nṛpa mṛṇmayam ||

एवं विनाशिभिर द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी ।।

evaṃ vināśibhir dravyaiḥ samidājyakuśādibhiḥ niṣpādyate kriyā yā tu sā bhavitrī vināśinī ||

अनाशी परमार्थश च प्राज्ञैर अभ्युपगम्यते तत तु नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम ।।

anāśī paramārthaś ca prājñair abhyupagamyate tat tu nāśi na saṃdeho nāśidravyopapāditam ||

तद एवाफलदं कर्म परमार्थो मतस तव मुक्तिसाधनभूतत्वात परमार्थो न साधनम ।।

tad evāphaladaṃ karma paramārtho matas tava muktisādhanabhūtatvāt paramārtho na sādhanam ||

ध्यानं चैवात्मनो भूप परमार्थार्थशब्दितम भेदकारि परेभ्यस तत परमार्थो न भेदवान ।।

dhyānaṃ caivātmano bhūpa paramārthārthaśabditam bhedakāri parebhyas tat paramārtho na bhedavān ||

परमात्मात्मनोर योगः परमार्थ इतीष्यते मिथ्यैतद अन्यद्रव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यतः ।।

paramātmātmanor yogaḥ paramārtha itīṣyate mithyaitad anyadravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ ||

तस्माच छ्रेयांस्य अशेषाणि नृपैतानि न संशयः परमार्थस तु भूपाल संक्षेपाच छ्रूयतां मम ।।

tasmāc chreyāṃsy aśeṣāṇi nṛpaitāni na saṃśayaḥ paramārthas tu bhūpāla saṃkṣepāc chrūyatāṃ mama ||

एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः ।।

eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagato 'vyayaḥ ||

परज्ञानमयो ऽसद्भिर नामजात्यादिभिर विभुः न योगवान न युक्तो ऽभून नैव पार्थिव योक्ष्यति ।।

parajñānamayo 'sadbhir nāmajātyādibhir vibhuḥ na yogavān na yukto 'bhūn naiva pārthiva yokṣyati ||

तस्यात्मपरदेहेषु सतो ऽप्य एकमयं हि यत विज्ञानं परमार्थो ऽसौ द्वैतिनो ऽतत्त्वदर्शिनः ।।

tasyātmaparadeheṣu sato 'py ekamayaṃ hi yat vijñānaṃ paramārtho 'sau dvaitino 'tattvadarśinaḥ ||

वेणुरन्ध्रविभेदेन भेदः षड्जादिसंज्ञितः अभेदव्यापिनो वायोस तथा तस्य महात्मनः ।।

veṇurandhravibhedena bhedaḥ ṣaḍjādisaṃjñitaḥ abhedavyāpino vāyos tathā tasya mahātmanaḥ ||

एकत्वं रूपभेदश च बाह्यकर्मप्रवृत्तिजः देवादिभेदे ऽपध्वस्ते नास्त्य एवावरणो हि सः ।।

ekatvaṃ rūpabhedaś ca bāhyakarmapravṛttijaḥ devādibhede 'padhvaste nāsty evāvaraṇo hi saḥ ||