रथस त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास तस्य वाजिनः वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्य असौ ।।

rathas tricakraḥ somasya kundābhās tasya vājinaḥ vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena caraty asau ||

वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिना ह्रासवृद्धिक्रमस तस्य रश्मीनां सवितुर यथा ।।

vīthyāśrayāṇi ṛkṣāṇi dhruvādhāreṇa veginā hrāsavṛddhikramas tasya raśmīnāṃ savitur yathā ||

अर्कस्येव हि तस्याश्वाः सकृद्युक्ता वहन्ति ते कल्पम एकं मुनिश्रेष्ठ वारिगर्भसमुद्भवाः ।।

arkasyeva hi tasyāśvāḥ sakṛdyuktā vahanti te kalpam ekaṃ muniśreṣṭha vārigarbhasamudbhavāḥ ||

क्षीणं पीतं सुरैः सोमम आप्याययति दीप्तिमान मैत्रेयैककलं सन्तं रश्मिनैकेन भास्करः ।।

kṣīṇaṃ pītaṃ suraiḥ somam āpyāyayati dīptimān maitreyaikakalaṃ santaṃ raśminaikena bhāskaraḥ ||

क्रमेण येन पीतो ऽसौ देवैस तेन निशाकरम आप्याययत्य अनुदिनं भास्करो वारितस्करः ।।

krameṇa yena pīto 'sau devais tena niśākaram āpyāyayaty anudinaṃ bhāskaro vāritaskaraḥ ||

संभृतं चार्धमासेन तत सोमस्थं सुधामृतम पिबन्ति देवा मैत्रेय सुधाहारा यतो ऽमराः ।।

saṃbhṛtaṃ cārdhamāsena tat somasthaṃ sudhāmṛtam pibanti devā maitreya sudhāhārā yato 'marāḥ ||

त्रयस त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस त्रिंशच्छतानि च त्रयस त्रिंशत तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरम ।।

trayas triṃśatsahasrāṇi trayas triṃśacchatāni ca trayas triṃśat tathā devāḥ pibanti kṣaṇadākaram ||

कलाद्वयावशिष्टस तु प्रविष्टः सूर्यमण्डलम अमाख्यरश्मौ वसति अमावास्या ततः स्मृता ।।

kalādvayāvaśiṣṭas tu praviṣṭaḥ sūryamaṇḍalam amākhyaraśmau vasati amāvāsyā tataḥ smṛtā ||

अप्सु तस्मिन्न अहोरात्रे पूर्वं विशति चन्द्रमाः ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्य अर्कं ततः क्रमात ।।

apsu tasminn ahorātre pūrvaṃ viśati candramāḥ tato vīrutsu vasati prayāty arkaṃ tataḥ kramāt ||

छिनत्ति वीरुधो यस तु वीरुत्संस्थे निशाकरे पत्रं वा पातयत्य एकं ब्रह्महत्यां स विन्दति ।।

chinatti vīrudho yas tu vīrutsaṃsthe niśākare patraṃ vā pātayaty ekaṃ brahmahatyāṃ sa vindati ||

शेषे पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते ।।

śeṣe pañcadaśe bhāge kiṃcicchiṣṭe kalātmake aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ paryupāsate ||

पिबन्ति द्विकलं सोमं शिष्टा तस्य कला तु या सुधामृतमयी पुण्या ताम इन्दोः पितरो मुने ।।

pibanti dvikalaṃ somaṃ śiṣṭā tasya kalā tu yā sudhāmṛtamayī puṇyā tām indoḥ pitaro mune ||

निःसृतं तद अमावास्यां गभस्तिभ्यः सुधामृतम मासतृप्तिम अवाप्याग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः सौम्या बर्हिषदश चैव अग्निष्वात्ताश च ते त्रिधा ।।

niḥsṛtaṃ tad amāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ sudhāmṛtam māsatṛptim avāpyāgryāṃ pitaraḥ santi nirvṛtāḥ saumyā barhiṣadaś caiva agniṣvāttāś ca te tridhā ||

एवं देवान सिते पक्षे कृष्णपक्षे तथा पितॄन वीरुधश चामृतमयैः शीतैर अप्परमाणुभिः ।।

evaṃ devān site pakṣe kṛṣṇapakṣe tathā pitṝn vīrudhaś cāmṛtamayaiḥ śītair apparamāṇubhiḥ ||

वीरुधौषधिनिष्पत्त्या मनुष्यपशुकीटकान आप्याययति शीतांशुः प्राकाश्याह्लादनेन तु ।।

vīrudhauṣadhiniṣpattyā manuṣyapaśukīṭakān āpyāyayati śītāṃśuḥ prākāśyāhlādanena tu ||

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश चन्द्रसुतस्य च पिशङ्गैस तुरगैर युक्तः सो ऽष्टाभिर वायुवेगिभिः ।।

vāyvagnidravyasaṃbhūto rathaś candrasutasya ca piśaṅgais turagair yuktaḥ so 'ṣṭābhir vāyuvegibhiḥ ||

सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसंभवैर हयैः सोपासङ्गपताकस तु शुक्रस्यापि रथो महान ।।

savarūthaḥ sānukarṣo yukto bhūsaṃbhavair hayaiḥ sopāsaṅgapatākas tu śukrasyāpi ratho mahān ||

अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान भौमस्यापि रथो महान पद्मरागारुणैर अश्वैः संयुक्तो वह्निसंभवैः ।।

aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmān bhaumasyāpi ratho mahān padmarāgāruṇair aśvaiḥ saṃyukto vahnisaṃbhavaiḥ ||

अष्टाभिः पाण्डरैर युक्तैर वाजिभिः काञ्चने रथे तस्मिंस तिष्ठति वर्षं वै राशौ राशौ बृहस्पतिः ।।

aṣṭābhiḥ pāṇḍarair yuktair vājibhiḥ kāñcane rathe tasmiṃs tiṣṭhati varṣaṃ vai rāśau rāśau bṛhaspatiḥ ||

आकाशसंभवैर अश्वैः शबलैः स्यन्दनं युतम समारुह्य शनैर याति मन्दगामी शनैश्चरः ।।

ākāśasaṃbhavair aśvaiḥ śabalaiḥ syandanaṃ yutam samāruhya śanair yāti mandagāmī śanaiścaraḥ ||

स्वर्भानोस तुरगा ह्य अष्टौ भृङ्गाभा धूसरं रथम सकृद्युक्तास तु मैत्रेय वहन्त्य अविरतं सदा ।।

svarbhānos turagā hy aṣṭau bhṛṅgābhā dhūsaraṃ ratham sakṛdyuktās tu maitreya vahanty avirataṃ sadā ||

आदित्यान निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु आदित्यम एति सोमाच च पुनः सौरेषु पर्वसु ।।

ādityān niḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu ādityam eti somāc ca punaḥ saureṣu parvasu ||

तथा केतुरथस्याश्वा अष्टौ ते वातरंहसः पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः ।।

tathā keturathasyāśvā aṣṭau te vātaraṃhasaḥ palāladhūmavarṇābhā lākṣārasanibhāruṇāḥ ||

एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव सर्वे ध्रुवे महाभाग प्रबद्धा वायुरश्मिभिः ।।

ete mayā grahāṇāṃ vai tavākhyātā rathā nava sarve dhruve mahābhāga prabaddhā vāyuraśmibhiḥ ||

ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्य अशेषतः भ्रमन्त्य उचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः ।।

graharkṣatārādhiṣṇyāni dhruve baddhāny aśeṣataḥ bhramanty ucitacāreṇa maitreyānilaraśmibhiḥ ||

यावन्त्यश चैव तारास तास तावन्तो वातरश्मयः सर्वे ध्रुवे निबद्धास ते भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम ।।

yāvantyaś caiva tārās tās tāvanto vātaraśmayaḥ sarve dhruve nibaddhās te bhramanto bhrāmayanti tam ||

तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति वै तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातविद्धानि सर्वशः ।।

tailapīḍā yathā cakraṃ bhramanto bhrāmayanti vai tathā bhramanti jyotīṃṣi vātaviddhāni sarvaśaḥ ||

अलातचक्रवद यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्माज ज्योतींषि वहति प्रवहस तेन स स्मृतः ।।

alātacakravad yānti vātacakreritāni tu yasmāj jyotīṃṣi vahati pravahas tena sa smṛtaḥ ||

शिशुमारस तु यः प्रोक्तः स ध्रुवो यत्र तिष्ठति संनिवेशं च तस्यापि शृणुष्व मुनिसत्तम ।।

śiśumāras tu yaḥ proktaḥ sa dhruvo yatra tiṣṭhati saṃniveśaṃ ca tasyāpi śṛṇuṣva munisattama ||

यद अह्ना कुरुते पापं दृष्ट्वा तं निशि मुच्यते यावन्त्यश चैव तारास ताः शिशुमाराश्रिता दिवि तावन्त्य एव तु वर्षाणि जीवत्य अभ्यधिकानि च ।।

yad ahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭvā taṃ niśi mucyate yāvantyaś caiva tārās tāḥ śiśumārāśritā divi tāvanty eva tu varṣāṇi jīvaty abhyadhikāni ca ||

उत्तानपादस तस्याथ विज्ञेयो ह्य उत्तरो हनुः यज्ञो ऽधरश च विज्ञेयो धर्मो मूर्धानम आश्रितः ।।

uttānapādas tasyātha vijñeyo hy uttaro hanuḥ yajño 'dharaś ca vijñeyo dharmo mūrdhānam āśritaḥ ||

हृदि नारायणश चास्ते अश्विनौ पूर्वपादयोः वरुणश चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी ।।

hṛdi nārāyaṇaś cāste aśvinau pūrvapādayoḥ varuṇaś cāryamā caiva paścime tasya sakthinī ||

शिश्नं संवत्सरस तस्य मित्रो ऽपानं समाश्रितः ।।

śiśnaṃ saṃvatsaras tasya mitro 'pānaṃ samāśritaḥ ||

पुच्छे ऽग्निश च महेन्द्रश च कश्यपो ऽथ ततो ध्रुवः तारका शिशुमारस्य नास्तम एति चतुष्टयम ।।

pucche 'gniś ca mahendraś ca kaśyapo 'tha tato dhruvaḥ tārakā śiśumārasya nāstam eti catuṣṭayam ||

इत्य एष संनिवेशो यः पृथिव्या ज्योतिषां तथा द्वीपानाम उदधीनां च पर्वतानां च कीर्तितः ।।

ity eṣa saṃniveśo yaḥ pṛthivyā jyotiṣāṃ tathā dvīpānām udadhīnāṃ ca parvatānāṃ ca kīrtitaḥ ||

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै तेषां स्वरूपम आख्यातं संक्षेपाच छ्रूयतां पुनः ।।

varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ca teṣu vasanti vai teṣāṃ svarūpam ākhyātaṃ saṃkṣepāc chrūyatāṃ punaḥ ||

यद अम्बु वैष्णवः कायस ततो विप्र वसुंधरा पद्माकारा समुद्भूता पर्वताब्ध्यादिसंयुता ।।

yad ambu vaiṣṇavaḥ kāyas tato vipra vasuṃdharā padmākārā samudbhūtā parvatābdhyādisaṃyutā ||

ज्योतींषि विष्णुर भुवनानि विष्णुर वनानि विष्णुर गिरयो दिशश च नद्यः समुद्राश च स एव सर्वं यद अस्ति यन नास्ति च विप्रवर्य ।।

jyotīṃṣi viṣṇur bhuvanāni viṣṇur vanāni viṣṇur girayo diśaś ca nadyaḥ samudrāś ca sa eva sarvaṃ yad asti yan nāsti ca vipravarya ||

ज्ञानस्वरूपो भगवान यतो ऽसाव अशेषमूर्तिर न तु वस्तुभूतः ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदाञ जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि ।।

jñānasvarūpo bhagavān yato 'sāv aśeṣamūrtir na tu vastubhūtaḥ tato hi śailābdhidharādibhedāñ jānīhi vijñānavijṛmbhitāni ||

यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वं कर्मक्षये ज्ञानम अपास्तदोषम तदा हि संकल्पतरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तुभेदाः ।।

yadā tu śuddhaṃ nijarūpi sarvaṃ karmakṣaye jñānam apāstadoṣam tadā hi saṃkalpataroḥ phalāni bhavanti no vastuṣu vastubhedāḥ ||

वस्त्व अस्ति किं कुत्रचिद आदिमध्य पर्यन्तहीनं सततैकरूपम यच चान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तत तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम ।।

vastv asti kiṃ kutracid ādimadhya paryantahīnaṃ satataikarūpam yac cānyathātvaṃ dvija yāti bhūyo na tat tathā tatra kuto hi tattvam ||

मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका चूर्णरजस ततो ऽणुः जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैर आलक्ष्यते ब्रूहि किम अत्र वस्तु ।।

mahī ghaṭatvaṃ ghaṭataḥ kapālikā kapālikā cūrṇarajas tato 'ṇuḥ janaiḥ svakarmastimitātmaniścayair ālakṣyate brūhi kim atra vastu ||

तस्मान न विज्ञानम ऋते ऽस्ति किंचित क्वचित कदाचिद द्विज वस्तुजातम विज्ञानम एकं निजकर्मभेद विभिन्नचित्तैर बहुधाभ्युपेतम ।।

tasmān na vijñānam ṛte 'sti kiṃcit kvacit kadācid dvija vastujātam vijñānam ekaṃ nijakarmabheda vibhinnacittair bahudhābhyupetam ||

ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकम अशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतो ऽन्यद अस्ति ।।

jñānaṃ viśuddhaṃ vimalaṃ viśokam aśeṣalobhādinirastasaṅgam ekaṃ sadaikaṃ paramaḥ pareśaḥ sa vāsudevo na yato 'nyad asti ||

सद्भाव एषो भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यम असत्यम अन्यत एतत तु यत संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते ।।

sadbhāva eṣo bhavato mayokto jñānaṃ yathā satyam asatyam anyat etat tu yat saṃvyavahārabhūtaṃ tatrāpi coktaṃ bhuvanāśritaṃ te ||

यज्ञः पशुर वह्निर अशेष-ऋत्विक सोमः सुराः स्वर्गमयश च कामः इत्यादिकर्माश्रितमार्गदृष्टं भूरादिभोगाश च फलानि तेषाम ।।

yajñaḥ paśur vahnir aśeṣa-ṛtvik somaḥ surāḥ svargamayaś ca kāmaḥ ityādikarmāśritamārgadṛṣṭaṃ bhūrādibhogāś ca phalāni teṣām ||

यच चैतद भुवनगतं मया तवोक्तं सर्वत्र व्रजति हि कर्मवश्य एकः ज्ञात्वैवं ध्रुवम अचलं सदैकरूपं तत कुर्याद विशति हि येन वासुदेवम ।।

yac caitad bhuvanagataṃ mayā tavoktaṃ sarvatra vrajati hi karmavaśya ekaḥ jñātvaivaṃ dhruvam acalaṃ sadaikarūpaṃ tat kuryād viśati hi yena vāsudevam ||