व्याख्यातम एतद ब्रह्माण्डसंस्थानं तव सुव्रत ततः प्रमाणसंस्थाने सूर्यादीनां शृणुष्व मे ।।

vyākhyātam etad brahmāṇḍasaṃsthānaṃ tava suvrata tataḥ pramāṇasaṃsthāne sūryādīnāṃ śṛṇuṣva me ||

योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव ईषादण्डस तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम ।।

yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava īṣādaṇḍas tathaivāsya dviguṇo munisattama ||

सार्धकोटिस तथा सप्त नियुतान्य अधिकानि वै योजनानां तु तस्याक्षस तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम ।।

sārdhakoṭis tathā sapta niyutāny adhikāni vai yojanānāṃ tu tasyākṣas tatra cakraṃ pratiṣṭhitam ||

त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्णेमिन्य अक्षयात्मके संवत्सरमये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम ।।

trinābhimati pañcāre ṣaṇṇeminy akṣayātmake saṃvatsaramaye kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam ||

चत्वारिंशत सहस्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते ।।

catvāriṃśat sahasrāṇi dvitīyo 'kṣo vivasvataḥ pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya mahāmate ||

अक्षप्रमाणम उभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः ह्रस्वो ऽक्षस तद्युगार्धं च ध्रुवाधारो रथस्य वै द्वितीये ऽक्षे तु तच चक्रं संस्थितं मानसाचले ।।

akṣapramāṇam ubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārdhayoḥ hrasvo 'kṣas tadyugārdhaṃ ca dhruvādhāro rathasya vai dvitīye 'kṣe tu tac cakraṃ saṃsthitaṃ mānasācale ||

हयाश च सप्त छन्दांसि तेषां नामानि मे शृणु गायत्री च बृहत्य उष्णिग जगती त्रिष्टुब एव च अनुष्टुप पङ्क्तिर इत्य उक्ताश छन्दांसि हरयो रवेः ।।

hayāś ca sapta chandāṃsi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu gāyatrī ca bṛhaty uṣṇig jagatī triṣṭub eva ca anuṣṭup paṅktir ity uktāś chandāṃsi harayo raveḥ ||

मानसोत्तरशैले तु पूर्वतो वासवी पुरी दक्षिणेन यमस्यान्या प्रतीच्यां वरुणस्य च उत्तरेण च सोमस्य तासां नामानि मे शृणु ।।

mānasottaraśaile tu pūrvato vāsavī purī dakṣiṇena yamasyānyā pratīcyāṃ varuṇasya ca uttareṇa ca somasya tāsāṃ nāmāni me śṛṇu ||

वस्वोकसारा शक्रस्य याम्या संयमनी तथा पुरी सुखा जलेशस्य सोमस्य च विभावरी ।।

vasvokasārā śakrasya yāmyā saṃyamanī tathā purī sukhā jaleśasya somasya ca vibhāvarī ||

काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुर इव सर्पति मैत्रेय भगवान भानुर ज्योतिषां चक्रसंयुतः ।।

kāṣṭhāṃ gato dakṣiṇataḥ kṣipteṣur iva sarpati maitreya bhagavān bhānur jyotiṣāṃ cakrasaṃyutaḥ ||

अहोरात्रव्यवस्थानकारणं भगवान रविः देवयानः परः पन्था योगिनां क्लेशसंक्षये ।।

ahorātravyavasthānakāraṇaṃ bhagavān raviḥ devayānaḥ paraḥ panthā yogināṃ kleśasaṃkṣaye ||

दिवसस्य रविर मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः सर्वद्वीपेषु मैत्रेय निशार्धस्य च संमुखः ।।

divasasya ravir madhye sarvakālaṃ vyavasthitaḥ sarvadvīpeṣu maitreya niśārdhasya ca saṃmukhaḥ ||

उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे दिशास्व अशेषासु तथा मैत्रेय विदिशासु च ।।

udayāstamane caiva sarvakālaṃ tu saṃmukhe diśāsv aśeṣāsu tathā maitreya vidiśāsu ca ||

यैर यत्र दृश्यते भास्वान स तेषाम उदयः स्मृतः तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः ।।

yair yatra dṛśyate bhāsvān sa teṣām udayaḥ smṛtaḥ tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ ||

नैवास्तमनम अर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः ।।

naivāstamanam arkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ ||

शक्रादीनां पुरे तिष्ठन स्पृशत्य एष पुरत्रयम विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस त्रीन कोणान द्वे पुरे तथा ।।

śakrādīnāṃ pure tiṣṭhan spṛśaty eṣa puratrayam vikarṇau dvau vikarṇasthas trīn koṇān dve pure tathā ||

उदितो वर्धमानाभिर आमध्याह्नात तपन रविः ततः परं ह्रसन्तीभिर गोभिर अस्तं नियच्छति ।।

udito vardhamānābhir āmadhyāhnāt tapan raviḥ tataḥ paraṃ hrasantībhir gobhir astaṃ niyacchati ||

उदयास्तमनाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ यावत पुरस्तात तपति तावत पृष्ठे च पार्श्वयोः ।।

udayāstamanābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau yāvat purastāt tapati tāvat pṛṣṭhe ca pārśvayoḥ ||

ऋते ऽमरगिरेर मेरोर उपरि ब्रह्मणः सभाम ये ये मरीचयो ऽर्कस्य प्रयान्ति ब्रह्मणः सभाम ते ते निरस्तास तद्भासा प्रतीपम उपयान्ति वै ।।

ṛte 'maragirer meror upari brahmaṇaḥ sabhām ye ye marīcayo 'rkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām te te nirastās tadbhāsā pratīpam upayānti vai ||

तस्माद दिश्य उत्तरस्यां वै दिवारात्रिः सदैव हि सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुर उत्तरतो यतः ।।

tasmād diśy uttarasyāṃ vai divārātriḥ sadaiva hi sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ merur uttarato yataḥ ||

प्रभा विवस्वतो रात्राव अस्तं गच्छति भास्करे विशत्य अग्निम अतो रात्रौ वह्निर दूरात प्रकाशते ।।

prabhā vivasvato rātrāv astaṃ gacchati bhāskare viśaty agnim ato rātrau vahnir dūrāt prakāśate ||

वह्निपादस तथा भानुं दिनेष्व आविशति द्विज अतीव वह्निसंयोगाद अतः सूर्यः प्रकाशते ।।

vahnipādas tathā bhānuṃ dineṣv āviśati dvija atīva vahnisaṃyogād ataḥ sūryaḥ prakāśate ||

तेजसी भास्कराग्नेये प्रकाशोष्णस्वरूपिणी परस्परानुप्रवेशाद आप्यायेते दिवानिशम ।।

tejasī bhāskarāgneye prakāśoṣṇasvarūpiṇī parasparānupraveśād āpyāyete divāniśam ||

दक्षिणोत्तरभूम्यर्धे समुत्तिष्ठति भास्करे अहोरात्रं विशत्य अम्भस तमःप्राकाश्यशीलवत ।।

dakṣiṇottarabhūmyardhe samuttiṣṭhati bhāskare ahorātraṃ viśaty ambhas tamaḥprākāśyaśīlavat ||

आताम्रा हि भवन्त्य आपो दिवा नक्तप्रवेशनात दिनं विशति चैवाम्भो भास्करे ऽस्तम उपागते तस्माच छुक्लीभवन्त्य आपो नक्तम अह्नः प्रवेशनात ।।

ātāmrā hi bhavanty āpo divā naktapraveśanāt dinaṃ viśati caivāmbho bhāskare 'stam upāgate tasmāc chuklībhavanty āpo naktam ahnaḥ praveśanāt ||

एवं पुष्करमध्ये तु यदा याति दिवाकरः त्रिंशद्भागं तु मेदिन्यास तदा मौहूर्तिकी गतिः ।।

evaṃ puṣkaramadhye tu yadā yāti divākaraḥ triṃśadbhāgaṃ tu medinyās tadā mauhūrtikī gatiḥ ||

कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्न एष दिवाकरः करोत्य अहस तथा रात्रिं विमुञ्चन मेदिनीं द्विज ।।

kulālacakraparyanto bhramann eṣa divākaraḥ karoty ahas tathā rātriṃ vimuñcan medinīṃ dvija ||

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यन्तरं द्विज ।।

ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ tataḥ kumbhaṃ ca mīnaṃ ca rāśe rāśyantaraṃ dvija ||

त्रिष्व एतेष्व अथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम प्रयाति सविता कुर्वन्न अहोरात्रं ततः समम ।।

triṣv eteṣv atha bhukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim prayāti savitā kurvann ahorātraṃ tataḥ samam ||

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते ऽनुदिनं दिनम ।।

tato rātriḥ kṣayaṃ yāti vardhate 'nudinaṃ dinam ||

ततश च मिथुनस्यान्ते परां काष्ठाम उपागतः राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायनम ।।

tataś ca mithunasyānte parāṃ kāṣṭhām upāgataḥ rāśiṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyanam ||

कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यस तथा शीघ्रं प्रवर्तते ।।

kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ pravartate dakṣiṇe prakrame sūryas tathā śīghraṃ pravartate ||

अतिवेगितया कालं वायुवेगगतिश चरन तस्मात प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति ।।

ativegitayā kālaṃ vāyuvegagatiś caran tasmāt prakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati ||

सूर्यो द्वादशभिः शैघ्र्यान मुहूर्तैर दक्षिणायने त्रयोदशार्धम ऋक्षाणाम अह्ना तु चरते द्विज मुहूर्तैस तावदृक्षाणि नक्तम अष्टादशैश चरन ।।

sūryo dvādaśabhiḥ śaighryān muhūrtair dakṣiṇāyane trayodaśārdham ṛkṣāṇām ahnā tu carate dvija muhūrtais tāvadṛkṣāṇi naktam aṣṭādaśaiś caran ||

कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः ।।

kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ ||

तस्माद दीर्घेण कालेन भूमिम अल्पां तु गच्छति अष्टादशमुहूर्तं यद उत्तरायणपश्चिमम ।।

tasmād dīrgheṇa kālena bhūmim alpāṃ tu gacchati aṣṭādaśamuhūrtaṃ yad uttarāyaṇapaścimam ||

अहर भवति तत्रापि चरते मन्दविक्रमः ।।

ahar bhavati tatrāpi carate mandavikramaḥ ||

त्रयोदशार्धम अह्नैव ऋक्षाणां चरते रविः मुहूर्तैस तावदृक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश चरन ।।

trayodaśārdham ahnaiva ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ muhūrtais tāvadṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiś caran ||

अधो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा ।।

adho mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā ||

कुलालचक्रनाभिस तु यथा तत्रैव वर्तते ध्रुवस तथा हि मैत्रेय तत्रैव परिवर्तते ।।

kulālacakranābhis tu yathā tatraiva vartate dhruvas tathā hi maitreya tatraiva parivartate ||

उभयोः काष्ठयोर मध्ये भ्रमतो मण्डलानि च दिवा नक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गतिः ।।

ubhayoḥ kāṣṭhayor madhye bhramato maṇḍalāni ca divā naktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gatiḥ ||

मन्दाह्नि यस्मिन्न अयने शीघ्रा नक्तं तदा गतिः शीघ्रा निशि यदा चास्य तदा मन्दा दिवा गतिः ।।

mandāhni yasminn ayane śīghrā naktaṃ tadā gatiḥ śīghrā niśi yadā cāsya tadā mandā divā gatiḥ ||

एकप्रमाणम एवैष मार्गं याति दिवाकरः अहोरात्रेण यो भुङ्क्ते समस्ता राशयो द्विज ।।

ekapramāṇam evaiṣa mārgaṃ yāti divākaraḥ ahorātreṇa yo bhuṅkte samastā rāśayo dvija ||

षड एव राशयो भुङ्क्ते रात्राव अन्यांश च षड दिवा ।।

ṣaḍ eva rāśayo bhuṅkte rātrāv anyāṃś ca ṣaḍ divā ||

राशिप्रमाणजनिता दीर्घह्रस्वात्मता दिने तथा निशायां राशीनां प्रमाणैर लघुदीर्घता ।।

rāśipramāṇajanitā dīrghahrasvātmatā dine tathā niśāyāṃ rāśīnāṃ pramāṇair laghudīrghatā ||

दिनादेर दीर्घह्रस्वत्वं तद्भोगेनैव जायते उत्तरे प्रक्रमे शीघ्रा निशि मन्दा गतिर दिवा ।।

dināder dīrghahrasvatvaṃ tadbhogenaiva jāyate uttare prakrame śīghrā niśi mandā gatir divā ||

दक्षिणे त्व अयने चैव विपरीता विवस्वतः ।।

dakṣiṇe tv ayane caiva viparītā vivasvataḥ ||

उषा रात्रिः समाख्याता व्युष्टिश चाप्य उच्यते दिनम प्रोच्यते च तथा संध्या उषाव्युष्ट्योर यद अन्तरम ।।

uṣā rātriḥ samākhyātā vyuṣṭiś cāpy ucyate dinam procyate ca tathā saṃdhyā uṣāvyuṣṭyor yad antaram ||

संध्याकाले तु संप्राप्ते रौद्रे परमदारुणे मन्देहा राक्षसा घोराः सूर्यम इच्छन्ति खादितुम ।।

saṃdhyākāle tu saṃprāpte raudre paramadāruṇe mandehā rākṣasā ghorāḥ sūryam icchanti khāditum ||

प्रजापतिकृतः शापस तेषां मैत्रेय रक्षसाम अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिने दिने ।।

prajāpatikṛtaḥ śāpas teṣāṃ maitreya rakṣasām akṣayatvaṃ śarīrāṇāṃ maraṇaṃ ca dine dine ||

ततः सूर्यस्य तैर युद्धं भवत्य अत्यन्तदारुणम ततो द्विजोत्तमास तोयं यत क्षिपन्ति महामुने ।।

tataḥ sūryasya tair yuddhaṃ bhavaty atyantadāruṇam tato dvijottamās toyaṃ yat kṣipanti mahāmune ||

ओंकारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम तेन दह्यन्ति ते पापा वज्रीभूतेन वारिणा ।।

oṃkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam tena dahyanti te pāpā vajrībhūtena vāriṇā ||

अग्निहोत्रे हूयते या समन्त्रा प्रथमाहुतिः सूर्यो ज्योतिः सहस्रांशुस तया दीप्यति भास्करः ।।

agnihotre hūyate yā samantrā prathamāhutiḥ sūryo jyotiḥ sahasrāṃśus tayā dīpyati bhāskaraḥ ||

ओंकारो भगवान विष्णुस त्रिधामा वचसां पतिः तदुच्चारणतस ते तु विनाशं यान्ति राक्षसाः ।।

oṃkāro bhagavān viṣṇus tridhāmā vacasāṃ patiḥ taduccāraṇatas te tu vināśaṃ yānti rākṣasāḥ ||

वैष्णवो ऽंशः परः सूर्यो यो ऽन्तर्ज्योतिर असंप्लवम अभिधायक ओंकारस तस्य स प्रेरकः परः ।।

vaiṣṇavo 'ṃśaḥ paraḥ sūryo yo 'ntarjyotir asaṃplavam abhidhāyaka oṃkāras tasya sa prerakaḥ paraḥ ||

तेन तत प्रेरितं ज्योतिर ओंकारेणाथ दीप्तिमत दहत्य अशेषरक्षांसि मन्देहाख्यान्य अघानि वै ।।

tena tat preritaṃ jyotir oṃkāreṇātha dīptimat dahaty aśeṣarakṣāṃsi mandehākhyāny aghāni vai ||

तस्मान नोल्लङ्घनं कार्यं संध्योपासनकर्मणः स हन्ति सूर्यं संध्याया नोपास्तिं कुरुते हि यः ।।

tasmān nollaṅghanaṃ kāryaṃ saṃdhyopāsanakarmaṇaḥ sa hanti sūryaṃ saṃdhyāyā nopāstiṃ kurute hi yaḥ ||

ततः प्रयाति भगवान ब्राह्मणैर अभिरक्षितः वालखिल्यादिभिश चैव जगतः पालनोद्यतः ।।

tataḥ prayāti bhagavān brāhmaṇair abhirakṣitaḥ vālakhilyādibhiś caiva jagataḥ pālanodyataḥ ||

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच च काष्ठा गणयेत कलां ताम त्रिंशत्कलाश चैव भवेन मुहूर्तस तैस त्रिंशता रात्र्यहनी समेते ।।

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśac ca kāṣṭhā gaṇayet kalāṃ tām triṃśatkalāś caiva bhaven muhūrtas tais triṃśatā rātryahanī samete ||

ह्रासवृद्धी त्व अहर्भागैर दिवसानां यथाक्रमम संध्या मुहूर्तमात्रा वै ह्रासवृद्धौ समा स्मृता ।।

hrāsavṛddhī tv aharbhāgair divasānāṃ yathākramam saṃdhyā muhūrtamātrā vai hrāsavṛddhau samā smṛtā ||

रेखाप्रभृत्य अथादित्ये त्रिमुहूर्तगते तु वै प्रातः स्मृतस ततः कालो भागश चाह्नः स पञ्चमः ।।

rekhāprabhṛty athāditye trimuhūrtagate tu vai prātaḥ smṛtas tataḥ kālo bhāgaś cāhnaḥ sa pañcamaḥ ||

तस्मात प्रातस्तनात कालात त्रिमुहूर्तस तु संगवः मध्याह्नस त्रिमुहूर्तस तु तस्मात कालात तु संगवात ।।

tasmāt prātastanāt kālāt trimuhūrtas tu saṃgavaḥ madhyāhnas trimuhūrtas tu tasmāt kālāt tu saṃgavāt ||

तस्मान माध्याह्निकात कालाद अपराह्ण इति स्मृतः त्रय एव मुहूर्तास तु कालभागः स्मृतो बुधैः ।।

tasmān mādhyāhnikāt kālād aparāhṇa iti smṛtaḥ traya eva muhūrtās tu kālabhāgaḥ smṛto budhaiḥ ||

अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते दशपञ्चमुहूर्ताहो मुहूर्तास त्रय एव च ।।

aparāhṇe vyatīte tu kālaḥ sāyāhna ucyate daśapañcamuhūrtāho muhūrtās traya eva ca ||

दशपञ्चमुहूर्तं वै अहर वैषुवतं स्मृतम ।।

daśapañcamuhūrtaṃ vai ahar vaiṣuvataṃ smṛtam ||

वर्धते ऽहो ह्रसति च अयने दक्षिणोत्तरे अहस तु ग्रसते रात्रिं रात्रिर ग्रसति वासरम ।।

vardhate 'ho hrasati ca ayane dakṣiṇottare ahas tu grasate rātriṃ rātrir grasati vāsaram ||

शरद्वसन्तयोर मध्ये विषुवं तु विभाव्यते तुलामेषगते भानौ समरात्रिदिनं तु तत ।।

śaradvasantayor madhye viṣuvaṃ tu vibhāvyate tulāmeṣagate bhānau samarātridinaṃ tu tat ||

कर्कटावस्थिते भानौ दक्षिणायनम उच्यते उत्तरायणम अप्य उक्तं मकरस्थे दिवाकरे ।।

karkaṭāvasthite bhānau dakṣiṇāyanam ucyate uttarāyaṇam apy uktaṃ makarasthe divākare ||

त्रिंशन्मुहूर्तं कथितम अहोरात्रं तु यन मया तानि पञ्चदश ब्रह्मन पक्ष इत्य अभिधीयते ।।

triṃśanmuhūrtaṃ kathitam ahorātraṃ tu yan mayā tāni pañcadaśa brahman pakṣa ity abhidhīyate ||

मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजाव ऋतुः ऋतुत्रयं चाप्य अयनं द्वे ऽयने वर्षसंज्ञिते ।।

māsaḥ pakṣadvayenokto dvau māsau cārkajāv ṛtuḥ ṛtutrayaṃ cāpy ayanaṃ dve 'yane varṣasaṃjñite ||

संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मासविकल्पिताः निश्चयः सर्वकालस्य युगम इत्य अभिधीयते ।।

saṃvatsarādayaḥ pañca caturmāsavikalpitāḥ niścayaḥ sarvakālasya yugam ity abhidhīyate ||

संवत्सरस तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः इद्वत्सरस तृतीयस तु चतुर्थश चानुवत्सरः वत्सरः पञ्चमश चात्र कालो ऽयं युगसंज्ञितः ।।

saṃvatsaras tu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ idvatsaras tṛtīyas tu caturthaś cānuvatsaraḥ vatsaraḥ pañcamaś cātra kālo 'yaṃ yugasaṃjñitaḥ ||

यः श्वेतस्योत्तरे शैलः शृङ्गवान इति विश्रुतः त्रीणि तस्य तु शृङ्गाणि यैर असौ शृङ्गवान स्मृतः ।।

yaḥ śvetasyottare śailaḥ śṛṅgavān iti viśrutaḥ trīṇi tasya tu śṛṅgāṇi yair asau śṛṅgavān smṛtaḥ ||

दक्षिणं चोत्तरं चैव मध्यं वैषुवतं तथा शरद्वसन्तयोर मध्ये तद भानुः प्रतिपद्यते मेषादौ च तुलादौ च मैत्रेय विषुवत्स्थितः ।।

dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva madhyaṃ vaiṣuvataṃ tathā śaradvasantayor madhye tad bhānuḥ pratipadyate meṣādau ca tulādau ca maitreya viṣuvatsthitaḥ ||

तदा तुल्यम अहोरात्रं करोति तिमिरापहः दशपञ्चमुहूर्तं वै तद एतद उभयं स्मृतम ।।

tadā tulyam ahorātraṃ karoti timirāpahaḥ daśapañcamuhūrtaṃ vai tad etad ubhayaṃ smṛtam ||

प्रथमे कृत्तिकाभागे यदा भास्वांस तदा शशी विशाखानां चतुर्थे ऽंशे मुने तिष्ठत्य असंशयम ।।

prathame kṛttikābhāge yadā bhāsvāṃs tadā śaśī viśākhānāṃ caturthe 'ṃśe mune tiṣṭhaty asaṃśayam ||

विशाखानां यदा सूर्यश चरत्य अंशं तृतीयकम तदा चन्द्रं विजानीयात कृत्तिकाशिरसि स्थितम ।।

viśākhānāṃ yadā sūryaś caraty aṃśaṃ tṛtīyakam tadā candraṃ vijānīyāt kṛttikāśirasi sthitam ||

तदैव विषुवाख्यो वै कालः पुण्यो ऽभिधीयते तदा दानानि देयानि देवेभ्यः प्रयतात्मभिः ।।

tadaiva viṣuvākhyo vai kālaḥ puṇyo 'bhidhīyate tadā dānāni deyāni devebhyaḥ prayatātmabhiḥ ||

ब्राह्मणेभ्यः पितृभ्यश च मुखम एतत तु दानजम दत्तदानस तु विषुवे कृतकृत्यो ऽभिजायते ।।

brāhmaṇebhyaḥ pitṛbhyaś ca mukham etat tu dānajam dattadānas tu viṣuve kṛtakṛtyo 'bhijāyate ||

अहोरात्रार्धमासौ तु कलाः काष्ठाः क्षणास तथा पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च सिनीवाली कुहूश चैव राका चानुमतिस तथा ।।

ahorātrārdhamāsau tu kalāḥ kāṣṭhāḥ kṣaṇās tathā paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca sinīvālī kuhūś caiva rākā cānumatis tathā ||

तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रः शुचिश चायनम उत्तरं स्यात नभो नभस्यो ऽथ इषश च सोर्जः सहःसहस्याव इति दक्षिणं स्यात ।।

tapastapasyau madhumādhavau ca śukraḥ śuciś cāyanam uttaraṃ syāt nabho nabhasyo 'tha iṣaś ca sorjaḥ sahaḥsahasyāv iti dakṣiṇaṃ syāt ||

लोकालोकस तु यः शैलः प्रागुक्तो भवतो मया लोकपालास तु चत्वारस तत्र तिष्ठन्ति सुव्रताः ।।

lokālokas tu yaḥ śailaḥ prāgukto bhavato mayā lokapālās tu catvāras tatra tiṣṭhanti suvratāḥ ||

सुधामा शङ्खपाच चैव कर्दमस्यात्मजौ द्विज हिरण्यरोमा चैवान्यश चतुर्थः केतुमान अपि ।।

sudhāmā śaṅkhapāc caiva kardamasyātmajau dvija hiraṇyaromā caivānyaś caturthaḥ ketumān api ||

निर्द्वंद्वा निरभीमाना निस्तन्द्रा निष्परिग्रहाः लोकपालाः स्थिता ह्य एते लोकालोके चतुर्दिशम ।।

nirdvaṃdvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ lokapālāḥ sthitā hy ete lokāloke caturdiśam ||

उत्तरं यद अगस्त्यस्य अजवीथ्याश च दक्षिणम पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद बहिः ।।

uttaraṃ yad agastyasya ajavīthyāś ca dakṣiṇam pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathād bahiḥ ||

तत्रासते महात्मान ऋषयो ये ऽग्निहोत्रिणः भूतारम्भकृतं ब्रह्म शंसन्त ऋत्विगुद्यताः लोकारम्भं प्रारभन्ते तेषां पन्थाः स दक्षिणः ।।

tatrāsate mahātmāna ṛṣayo ye 'gnihotriṇaḥ bhūtārambhakṛtaṃ brahma śaṃsanta ṛtvigudyatāḥ lokārambhaṃ prārabhante teṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ ||

चलितं ते पुनर ब्रह्म स्थापयन्ति युगे युगे संतत्या तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च ।।

calitaṃ te punar brahma sthāpayanti yuge yuge saṃtatyā tapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca ||

जायमानास तु पूर्वे तु पश्चिमानां गृहेषु वै पश्चिमाश चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्व इह ।।

jāyamānās tu pūrve tu paścimānāṃ gṛheṣu vai paścimāś caiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣv iha ||

एवम आवर्तमानास ते तिष्ठन्त्य आभूतसंप्लवात सवितुर दक्षिणं मार्गं श्रिता ह्य आचन्द्रतारकम ।।

evam āvartamānās te tiṣṭhanty ābhūtasaṃplavāt savitur dakṣiṇaṃ mārgaṃ śritā hy ācandratārakam ||

नागवीथ्युत्तरं यच च सप्तर्षिभ्यश च दक्षिणम उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस तु स स्मृतः ।।

nāgavīthyuttaraṃ yac ca saptarṣibhyaś ca dakṣiṇam uttaraḥ savituḥ panthā devayānas tu sa smṛtaḥ ||

तत्र ते वशिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः संततिं ते जुगुप्सन्ति तस्मान मृत्युर जितश च तैः ।।

tatra te vaśinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ saṃtatiṃ te jugupsanti tasmān mṛtyur jitaś ca taiḥ ||

अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनाम ऊर्ध्वरेतसाम उदक्पन्थानम अर्यम्णः श्रिता ह्य आभूतसंप्लवात ।।

aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām udakpanthānam aryamṇaḥ śritā hy ābhūtasaṃplavāt ||

ते ऽसंप्रयोगाल लोभस्य मैथुनस्य च वर्जनात इच्छाद्वेषाप्रवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात ।।

te 'saṃprayogāl lobhasya maithunasya ca varjanāt icchādveṣāpravṛttyā ca bhūtārambhavivarjanāt ||

पुनश चाकामसंयोगाच शब्दादेर दोषदर्शनात इत्य एभिः कारणैः शुद्धास ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे ।।

punaś cākāmasaṃyogāc śabdāder doṣadarśanāt ity ebhiḥ kāraṇaiḥ śuddhās te 'mṛtatvaṃ hi bhejire ||

आभूतसंप्लवं स्थानम अमृतत्वं विभाव्यते त्रैलोक्यस्थितिकालो ऽयम अपुनर्मार उच्यते ।।

ābhūtasaṃplavaṃ sthānam amṛtatvaṃ vibhāvyate trailokyasthitikālo 'yam apunarmāra ucyate ||

ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां पापपुण्यकृतो विधिः आभूतसंप्लवान्तान्तं फलम उक्तं तयोर द्विज ।।

brahmahatyāśvamedhābhyāṃ pāpapuṇyakṛto vidhiḥ ābhūtasaṃplavāntāntaṃ phalam uktaṃ tayor dvija ||

यावन्मात्रप्रदेशे तु मैत्रेयावस्थितो ध्रुवः क्षयम आयाति तावत तु भूमेर आभूतसंप्लवे ।।

yāvanmātrapradeśe tu maitreyāvasthito dhruvaḥ kṣayam āyāti tāvat tu bhūmer ābhūtasaṃplave ||

ऊर्ध्वोत्तरम ऋषिभ्यस तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः एतद विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम ।।

ūrdhvottaram ṛṣibhyas tu dhruvo yatra vyavasthitaḥ etad viṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram ||

निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां संयतात्मनाम स्थानं तत परमं विप्र पुण्यपापपरिक्षये ।।

nirdhūtadoṣapaṅkānāṃ yatīnāṃ saṃyatātmanām sthānaṃ tat paramaṃ vipra puṇyapāpaparikṣaye ||

अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणाशेषाप्तिहेतवः यत्र गत्वा न शोचन्ति तद विष्णोः परमं पदम ।।

apuṇyapuṇyoparame kṣīṇāśeṣāptihetavaḥ yatra gatvā na śocanti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ||

धर्मध्रुवाद्यास तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाक्षिणः तत्सार्ष्ट्योत्पन्नयोगेद्धास तद विष्णोः परमं पदम ।।

dharmadhruvādyās tiṣṭhanti yatra te lokasākṣiṇaḥ tatsārṣṭyotpannayogeddhās tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ||

यत्रोतम एतत प्रोतं च यद भूतं सचराचरम भाव्यं च विश्वं मैत्रेय तद विष्णोः परमं पदम ।।

yatrotam etat protaṃ ca yad bhūtaṃ sacarācaram bhāvyaṃ ca viśvaṃ maitreya tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ||

दिवीव चक्षुर आततं विततं यन महात्मनाम विवेकज्ञानदृष्टं च तद विष्णोः परमं पदम ।।

divīva cakṣur ātataṃ vitataṃ yan mahātmanām vivekajñānadṛṣṭaṃ ca tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ||

यस्मिन प्रतिष्ठितो भास्वान मेढीभूतः स्वयं ध्रुवः ध्रुवे च सर्वज्योतींषि ज्योतिष्व अम्भोमुचो द्विज ।।

yasmin pratiṣṭhito bhāsvān meḍhībhūtaḥ svayaṃ dhruvaḥ dhruve ca sarvajyotīṃṣi jyotiṣv ambhomuco dvija ||

मेघेषु संतता वृष्टिर वृष्टेः सृष्टेश च पोषणम आप्यायनं च सर्वेषां देवादीनां महामुने ।।

megheṣu saṃtatā vṛṣṭir vṛṣṭeḥ sṛṣṭeś ca poṣaṇam āpyāyanaṃ ca sarveṣāṃ devādīnāṃ mahāmune ||

ततश चाज्याहुतिद्वारा पोषितास ते हविर्भुजः वृष्टेः कारणतां यान्ति भूतानां स्थितये पुनः ।।

tataś cājyāhutidvārā poṣitās te havirbhujaḥ vṛṣṭeḥ kāraṇatāṃ yānti bhūtānāṃ sthitaye punaḥ ||

एवम एतत पदं विष्णोस तृतीयम अमलात्मकम आधारभूतं लोकानां त्रयाणां वृष्टिकारणम ।।

evam etat padaṃ viṣṇos tṛtīyam amalātmakam ādhārabhūtaṃ lokānāṃ trayāṇāṃ vṛṣṭikāraṇam ||

ततः प्रभवति ब्रह्मन सर्वपापहरा सरित गङ्गा देवाङ्गनाङ्गानाम अनुलेपनपिञ्जरा ।।

tataḥ prabhavati brahman sarvapāpaharā sarit gaṅgā devāṅganāṅgānām anulepanapiñjarā ||

वामपादाम्बुजाङ्गुष्ठनखस्रोतोविनिर्गताम विष्णोर बिभर्ति यां भक्त्या शिरसाहर्निशं ध्रुवः ।।

vāmapādāmbujāṅguṣṭhanakhasrotovinirgatām viṣṇor bibharti yāṃ bhaktyā śirasāharniśaṃ dhruvaḥ ||

ततः सप्तर्षयो यस्याः प्राणायामपरायणाः तिष्ठन्ति वीचिमालाभिर उह्यमानजटाजले ।।

tataḥ saptarṣayo yasyāḥ prāṇāyāmaparāyaṇāḥ tiṣṭhanti vīcimālābhir uhyamānajaṭājale ||

वार्योघैः संततैर यस्याः प्लावितं शशिमण्डलम भूयो ऽधिकतरां कान्तिं वहत्य एतद उपक्षयम ।।

vāryoghaiḥ saṃtatair yasyāḥ plāvitaṃ śaśimaṇḍalam bhūyo 'dhikatarāṃ kāntiṃ vahaty etad upakṣayam ||

मेरुपृष्ठे पतत्य उच्चैर निष्क्रान्ता शशिमण्डलात जगतः पावनार्थाय या प्रयाति चतुर्दिशम ।।

merupṛṣṭhe pataty uccair niṣkrāntā śaśimaṇḍalāt jagataḥ pāvanārthāya yā prayāti caturdiśam ||

सीता चालकनन्दा च चक्षुर भद्रा च संस्थिता एकैव या चतुर्भेदा दिग्भेदगतिलक्षणा ।।

sītā cālakanandā ca cakṣur bhadrā ca saṃsthitā ekaiva yā caturbhedā digbhedagatilakṣaṇā ||

भेदं चालकनन्दाख्यं यस्याः शर्वो ऽपि दक्षिणम दधार शिरसा प्रीत्या वर्षाणाम अधिकं शतम ।।

bhedaṃ cālakanandākhyaṃ yasyāḥ śarvo 'pi dakṣiṇam dadhāra śirasā prītyā varṣāṇām adhikaṃ śatam ||

शम्भोर जटाकलापाच च विनिष्क्रान्तास्थिशर्करान प्लावयित्वा दिवं निन्ये या पापान सगरात्मजान ।।

śambhor jaṭākalāpāc ca viniṣkrāntāsthiśarkarān plāvayitvā divaṃ ninye yā pāpān sagarātmajān ||

स्नातस्य सलिले यस्याः सद्यः पापं प्रणश्यति अपूर्वपुण्यप्राप्तिश च सद्यो मैत्रेय जायते ।।

snātasya salile yasyāḥ sadyaḥ pāpaṃ praṇaśyati apūrvapuṇyaprāptiś ca sadyo maitreya jāyate ||

दत्ताः पितृभ्यो यत्रापस तनयैः श्रद्धयान्वितैः समात्रयं प्रयच्छन्ति तृप्तिं मैत्रेय दुर्लभाम ।।

dattāḥ pitṛbhyo yatrāpas tanayaiḥ śraddhayānvitaiḥ samātrayaṃ prayacchanti tṛptiṃ maitreya durlabhām ||

यस्याम इष्ट्वा महायज्ञैर यज्ञेशं पुरुषोत्तमम द्विजभूपाः पराम ऋद्धिम अवापुर दिवि चेह च ।।

yasyām iṣṭvā mahāyajñair yajñeśaṃ puruṣottamam dvijabhūpāḥ parām ṛddhim avāpur divi ceha ca ||

स्नानाद विधूतपापाश च यज्जले यतयस तथा केशवासक्तमनसः प्राप्ता निर्वाणम उत्तमम ।।

snānād vidhūtapāpāś ca yajjale yatayas tathā keśavāsaktamanasaḥ prāptā nirvāṇam uttamam ||

श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीतावगाहिता या पावयति भूतानि कीर्तिता च दिने दिने ।।

śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītāvagāhitā yā pāvayati bhūtāni kīrtitā ca dine dine ||

गङ्गा गङ्गेति यन नाम योजनानां शतेष्व अपि स्थितैर उच्चारितं हन्ति पापं जन्मत्रयार्जितम ।।

gaṅgā gaṅgeti yan nāma yojanānāṃ śateṣv api sthitair uccāritaṃ hanti pāpaṃ janmatrayārjitam ||

यतः सा पावनायालं त्रयाणां जगताम अपि समुद्भूता परं तत तु तृतीयं भगवत्पदम ।।

yataḥ sā pāvanāyālaṃ trayāṇāṃ jagatām api samudbhūtā paraṃ tat tu tṛtīyaṃ bhagavatpadam ||