कथितं भवता ब्रह्मन ममैतद अखिलं त्वया भुवर्लोकादिकांल लोकाञ श्रोतुम इच्छाम्य अहं मुने ।।

kathitaṃ bhavatā brahman mamaitad akhilaṃ tvayā bhuvarlokādikāṃl lokāñ śrotum icchāmy ahaṃ mune ||

तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथातथम समाचक्ष्व महाभाग मह्यं त्वं परिपृच्छते ।।

tathaiva grahasaṃsthānaṃ pramāṇāni yathātatham samācakṣva mahābhāga mahyaṃ tvaṃ paripṛcchate ||

रविचन्द्रमसोर यावन मयूखैर अवभास्यते ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता ।।

ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā ||

यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डलात नभस तावत्प्रमाणं वै व्यासमण्डलतो द्विज ।।

yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalāt nabhas tāvatpramāṇaṃ vai vyāsamaṇḍalato dvija ||

भूमेर योजनलक्षे तु सौरं मैत्रेय मण्डलम लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम ।।

bhūmer yojanalakṣe tu sauraṃ maitreya maṇḍalam lakṣe divākarasyāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam ||

पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नम उपरिष्टात प्रकाशते ।।

pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṃ niśākarāt nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate ||

द्वे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन बुधो नक्षत्रमण्डलात तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्य उशना स्थितः ।।

dve lakṣe cottare brahman budho nakṣatramaṇḍalāt tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ ||

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः लक्षद्वये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः ।।

aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ lakṣadvaye tu bhaumasya sthito devapurohitaḥ ||

सौरिर बृहस्पतेश चोर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः सप्तर्षिमण्डलं तस्माल लक्षम एकं द्विजोत्तम ।।

saurir bṛhaspateś cordhvaṃ dvilakṣe samavasthitaḥ saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāl lakṣam ekaṃ dvijottama ||

ऋषिभ्यस तु सहस्राणां शताद ऊर्ध्वं व्यवस्थितः मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः ।।

ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṃ śatād ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ ||

त्रैलोक्यम एतत कथितम उत्सेधेन महामुने इज्याफलस्य भूर एषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता ।।

trailokyam etat kathitam utsedhena mahāmune ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā ||

ध्रुवाद ऊर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः एकयोजनकोटी तु महर्लोको ऽभिधीयते ।।

dhruvād ūrdhvaṃ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ ekayojanakoṭī tu maharloko 'bhidhīyate ||

द्वे कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः सनन्दनाद्याः कथिता मैत्रेयामलचेतसः ।।

dve koṭī tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ sanandanādyāḥ kathitā maitreyāmalacetasaḥ ||

चतुर्गुणोत्तरे चोर्ध्वं जनलोकात तपः स्मृतः वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः ।।

caturguṇottare cordhvaṃ janalokāt tapaḥ smṛtaḥ vairājā yatra te devāḥ sthitā dāhavivarjitāḥ ||

षड्गुणेन तपोलोकात सत्यलोको विराजते अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः ।।

ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate apunarmārakā yatra brahmaloko hi sa smṛtaḥ ||

पादगम्यं तु यत किंचिद वस्त्व अस्ति पृथिवीमयम स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरो ऽस्य मयोदितः ।।

pādagamyaṃ tu yat kiṃcid vastv asti pṛthivīmayam sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistaro 'sya mayoditaḥ ||

भूमिसूर्यान्तरं यत तु सिद्धादिमुनिसेवितम भुवर्लोकस तु सो ऽप्य उक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम ।।

bhūmisūryāntaraṃ yat tu siddhādimunisevitam bhuvarlokas tu so 'py ukto dvitīyo munisattama ||

ध्रुवसूर्यान्तरं यत तु नियुतानि चतुर्दश स्वर्लोकः सो ऽपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः ।।

dhruvasūryāntaraṃ yat tu niyutāni caturdaśa svarlokaḥ so 'pi gadito lokasaṃsthānacintakaiḥ ||

त्रैलोक्यम एतत कृतकं मैत्रेय परिपठ्यते जनस तपस तथा सत्यम इति चाकृतकं त्रयम ।।

trailokyam etat kṛtakaṃ maitreya paripaṭhyate janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṃ trayam ||

कृतकाकृतयोर मध्ये महर्लोक इति स्मृतः शून्यो भवति कल्पान्ते यो ऽत्यन्तं न विनश्यति ।।

kṛtakākṛtayor madhye maharloka iti smṛtaḥ śūnyo bhavati kalpānte yo 'tyantaṃ na vinaśyati ||

एते सप्त मया लोका मैत्रेय कथितास तव पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः ।।

ete sapta mayā lokā maitreya kathitās tava pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ ||

एतद अण्डकटाहेन तिर्यक चोर्ध्वम अधस तथा कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम ।।

etad aṇḍakaṭāhena tiryak cordhvam adhas tathā kapitthasya yathā bījaṃ sarvato vai samāvṛtam ||

दशोत्तरेण पयसा मैत्रेयाण्डं च तद वृतम सर्वो ऽम्बुपरिधानो ऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः ।।

daśottareṇa payasā maitreyāṇḍaṃ ca tad vṛtam sarvo 'mbuparidhāno 'sau vahninā veṣṭito bahiḥ ||

वह्निश च वायुना वायुर मैत्रेय नभसा वृतः भूतादिना नभः सो ऽपि महता परिवेष्टितः दशोत्तराण्य अशेषाणि मैत्रेयैतानि सप्त वै ।।

vahniś ca vāyunā vāyur maitreya nabhasā vṛtaḥ bhūtādinā nabhaḥ so 'pi mahatā pariveṣṭitaḥ daśottarāṇy aśeṣāṇi maitreyaitāni sapta vai ||

महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं वापि विद्यते ।।

mahāntaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitam anantasya na tasyāntaḥ saṃkhyānaṃ vāpi vidyate ||

तद अनन्तम असंख्यातप्रमाणं चापि वै यतः हेतुभूतम अशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने ।।

tad anantam asaṃkhyātapramāṇaṃ cāpi vai yataḥ hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā mune ||

अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्य अयुतानि च ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च ।।

aṇḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇy ayutāni ca īdṛśānāṃ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca ||

दारुण्य अग्निर यथा तैलं तिले तद्वत पुमान अपि प्रधाने ऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः ।।

dāruṇy agnir yathā tailaṃ tile tadvat pumān api pradhāne 'vasthito vyāpī cetanātmātmavedanaḥ ||

प्रधानं च पुमांश चैव सर्वभूतात्मभूतया विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ ।।

pradhānaṃ ca pumāṃś caiva sarvabhūtātmabhūtayā viṣṇuśaktyā mahābuddhe vṛtau saṃśrayadharmiṇau ||

तयोः सैव पृथग्भावकारणं संश्रयस्य च क्षोभकारणभूता च सर्गकाले महामते ।।

tayoḥ saiva pṛthagbhāvakāraṇaṃ saṃśrayasya ca kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle mahāmate ||

यथा सक्तं जले वातो बिभर्ति कणिकाशतम शक्तिः सापि तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम ।।

yathā saktaṃ jale vāto bibharti kaṇikāśatam śaktiḥ sāpi tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam ||

यथा च पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः आदिबीजात प्रभवति बीजान्य अन्यानि वै ततः ।।

yathā ca pādapo mūlaskandhaśākhādisaṃyutaḥ ādibījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ ||

प्रभवन्ति ततस तेभ्यः संभवन्त्य अपरे द्रुमाः ते ऽपि तल्लक्षणद्रव्यकारणानुगता मुने ।।

prabhavanti tatas tebhyaḥ saṃbhavanty apare drumāḥ te 'pi tallakṣaṇadravyakāraṇānugatā mune ||

एवम अव्याकृतात पूर्वं जायन्ते महदादयः विशेषान्तास ततस तेभ्यः संभवन्ति सुरादयः तेभ्यश च पुत्रास तेषां च पुत्राणाम अपरे सुताः ।।

evam avyākṛtāt pūrvaṃ jāyante mahadādayaḥ viśeṣāntās tatas tebhyaḥ saṃbhavanti surādayaḥ tebhyaś ca putrās teṣāṃ ca putrāṇām apare sutāḥ ||

बीजाद वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस तरोः भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्य अपचयस तथा ।।

bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ bhūtānāṃ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā ||

संनिधानाद यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान हरिः ।।

saṃnidhānād yathākāśakālādyāḥ kāraṇaṃ taroḥ tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ ||

व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्राङ्कुरौ तथा काण्डकोषस तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच च तण्डुलाः ।।

vrīhibīje yathā mūlaṃ nālaṃ patrāṅkurau tathā kāṇḍakoṣas tathā puṣpaṃ kṣīraṃ tadvac ca taṇḍulāḥ ||

तुषाः कणाश च सन्तो वै यान्त्य आविर्भावम आत्मनः प्ररोहहेतुसामग्रीम आसाद्य मुनिसत्तम ।।

tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ prarohahetusāmagrīm āsādya munisattama ||

तथा कर्मस्व अनेकेषु देवाद्याः समवस्थिताः विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहम उपयान्ति वै ।।

tathā karmasv anekeṣu devādyāḥ samavasthitāḥ viṣṇuśaktiṃ samāsādya praroham upayānti vai ||

स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वम इदं जगत जगच च यो यत्र चेदं यस्मिंश च लयम एष्यति ।।

sa ca viṣṇuḥ paraṃ brahma yataḥ sarvam idaṃ jagat jagac ca yo yatra cedaṃ yasmiṃś ca layam eṣyati ||

तद ब्रह्म तत परं धाम सदसत्परमं पदम यस्य सर्वम अभेदेन जगद एतच चराचरम ।।

tad brahma tat paraṃ dhāma sadasatparamaṃ padam yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram ||

स एव मूलप्रकृतिर व्यक्तरूपी जगच च सः तस्मिन्न एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति ।।

sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ tasminn eva layaṃ sarvaṃ yāti tatra ca tiṣṭhati ||

कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत स्रुगादि यत साधनम अप्य अशेषतो हरेर न किंचिद व्यतिरिक्तम अस्ति वै ।।

kartā kriyāṇāṃ sa ca ijyate kratuḥ sa eva tatkarmaphalaṃ ca tasya yat srugādi yat sādhanam apy aśeṣato harer na kiṃcid vyatiriktam asti vai ||