ततश च नरकान विप्र भुवो ऽधः सलिलस्य च पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ छृणुष्व महामुने ।।

tataś ca narakān vipra bhuvo 'dhaḥ salilasya ca pāpino yeṣu pātyante tāñ chṛṇuṣva mahāmune ||

रौरवः सूकरो रोधस तालो विशसनस तथा महाज्वालस तप्तकुम्भो लवणो ऽथ विलोहितः ।।

rauravaḥ sūkaro rodhas tālo viśasanas tathā mahājvālas taptakumbho lavaṇo 'tha vilohitaḥ ||

रुधिराम्भो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्षश च दारुणः ।।

rudhirāmbho vaitaraṇī kṛmiśaḥ kṛmibhojanaḥ asipatravanaṃ kṛṣṇo lālābhakṣaś ca dāruṇaḥ ||

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्य अधःशिराः संदंशः कृष्णसूत्रश च तमश चावीचिर एव च ।।

tathā pūyavahaḥ pāpo vahnijvālo hy adhaḥśirāḥ saṃdaṃśaḥ kṛṣṇasūtraś ca tamaś cāvīcir eva ca ||

श्वभोजनो ऽथाप्रतिष्ठो अवीचिश च तथापरः इत्य एवमादयश चान्ये नरका भृशदारुणाः ।।

śvabhojano 'thāpratiṣṭho avīciś ca tathāparaḥ ity evamādayaś cānye narakā bhṛśadāruṇāḥ ||

यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निभयदायिनः पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्मरतास तु ये ।।

yamasya viṣaye ghorāḥ śastrāgnibhayadāyinaḥ patanti yeṣu puruṣāḥ pāpakarmaratās tu ye ||

कूटसाक्षी तथासम्यक पक्षपातेन यो वदेत यश चान्यद अनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम ।।

kūṭasākṣī tathāsamyak pakṣapātena yo vadet yaś cānyad anṛtaṃ vakti sa naro yāti rauravam ||

भ्रूणहा गुरुहन्ता च गोघ्नश च मुनिसत्तम यान्ति ते नरकं रोधं यश चोच्छ्वासनिरोधकः ।।

bhrūṇahā guruhantā ca goghnaś ca munisattama yānti te narakaṃ rodhaṃ yaś cocchvāsanirodhakaḥ ||

सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूकरे प्रयाति नरके यश च तैः संसर्गम उपैति वै ।।

surāpo brahmahā hartā suvarṇasya ca sūkare prayāti narake yaś ca taiḥ saṃsargam upaiti vai ||

राजन्यवैश्यहा ताले तथैव गुरुतल्पगः तप्तकुम्भे स्वसागामी हन्ति राजभटांश च यः ।।

rājanyavaiśyahā tāle tathaiva gurutalpagaḥ taptakumbhe svasāgāmī hanti rājabhaṭāṃś ca yaḥ ||

साध्वीविक्रयकृद बन्धपालः केसरिविक्रयी तप्तलोहे पतन्त्य एते यश च भक्तं परित्यजेत ।।

sādhvīvikrayakṛd bandhapālaḥ kesarivikrayī taptalohe patanty ete yaś ca bhaktaṃ parityajet ||

स्नुषां सुतां चापि गत्वा महाज्वाले निपात्यते अवमन्ता गुरूणां यो यश चाक्रोष्टा नराधमः ।।

snuṣāṃ sutāṃ cāpi gatvā mahājvāle nipātyate avamantā gurūṇāṃ yo yaś cākroṣṭā narādhamaḥ ||

वेददूषयिता यश च वेदविक्रयकश च यः अगम्यगामी यश च स्यात ते यान्ति लवणं द्विज ।।

vedadūṣayitā yaś ca vedavikrayakaś ca yaḥ agamyagāmī yaś ca syāt te yānti lavaṇaṃ dvija ||

चौरो विमोहे पतति मर्यादादूषकस तथा ।।

cauro vimohe patati maryādādūṣakas tathā ||

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः स याति कृमिभक्षे वै कृमिशे च दुरिष्टकृत ।।

devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ sa yāti kṛmibhakṣe vai kṛmiśe ca duriṣṭakṛt ||

पितृदेवातिथीन यस तु पर्यश्नाति नराधमः लालाभक्षे स यात्य उग्रे शरकर्ता च वेधके ।।

pitṛdevātithīn yas tu paryaśnāti narādhamaḥ lālābhakṣe sa yāty ugre śarakartā ca vedhake ||

करोति कर्णिनो यश च यश च खड्गादिकृन नरः प्रयान्त्य एते विशसने नरके भृशदारुणे ।।

karoti karṇino yaś ca yaś ca khaḍgādikṛn naraḥ prayānty ete viśasane narake bhṛśadāruṇe ||

असत्प्रतिग्रहीता तु नरके यात्य अधोमुखे अयाज्ययाजकस तत्र तथा नक्षत्रसूचकः ।।

asatpratigrahītā tu narake yāty adhomukhe ayājyayājakas tatra tathā nakṣatrasūcakaḥ ||

वेगी पूयवहं चैको याति मिष्टान्नभुङ नरः ।।

vegī pūyavahaṃ caiko yāti miṣṭānnabhuṅ naraḥ ||

लाक्षामांसरसानां च तिलानां लवणस्य च विक्रेता ब्राह्मणो याति तम एव नरकं द्विज ।।

lākṣāmāṃsarasānāṃ ca tilānāṃ lavaṇasya ca vikretā brāhmaṇo yāti tam eva narakaṃ dvija ||

मार्जारकुक्कुटच्छागश्ववराहविहंगमान पोषयन नरकं याति तम एव द्विजसत्तम ।।

mārjārakukkuṭacchāgaśvavarāhavihaṃgamān poṣayan narakaṃ yāti tam eva dvijasattama ||

रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुण्डाशी गरदस तथा सूची माहिषिकश चैव पर्वगामी च यो द्विजः ।।

raṅgopajīvī kaivartaḥ kuṇḍāśī garadas tathā sūcī māhiṣikaś caiva parvagāmī ca yo dvijaḥ ||

अगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिर ग्रामयाजकः रुधिरान्धे पतन्त्य एते सोमं विक्रीणते च ये ।।

agāradāhī mitraghnaḥ śākunir grāmayājakaḥ rudhirāndhe patanty ete somaṃ vikrīṇate ca ye ||

मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः ।।

madhuhā grāmahantā ca yāti vaitaraṇīṃ naraḥ ||

धनयौवनमत्तास तु मर्यादाभेदिनो हि ये ते कृष्णे यान्त्य अशौचाश च कुहकाजीविनश च ये ।।

dhanayauvanamattās tu maryādābhedino hi ye te kṛṣṇe yānty aśaucāś ca kuhakājīvinaś ca ye ||

असिपत्रवनं याति वनच्छेदी वृथैव यः औरभ्रिको मृगव्याधो वह्निज्वाले पतन्ति वै ।।

asipatravanaṃ yāti vanacchedī vṛthaiva yaḥ aurabhriko mṛgavyādho vahnijvāle patanti vai ||

यान्त्य एते द्विज तत्रैव यश चापाकेषु वह्निदः ।।

yānty ete dvija tatraiva yaś cāpākeṣu vahnidaḥ ||

व्रतेषु लोपको यश च स्वाश्रमाद विच्युतश च यः संदंशयातनामध्ये पततस ताव उभाव अपि ।।

vrateṣu lopako yaś ca svāśramād vicyutaś ca yaḥ saṃdaṃśayātanāmadhye patatas tāv ubhāv api ||

दिवा स्वप्नेषु स्कन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः पुत्रैर अध्यापिता ये च ते पतन्ति श्वभोजने ।।

divā svapneṣu skandante ye narā brahmacāriṇaḥ putrair adhyāpitā ye ca te patanti śvabhojane ||

एते चान्ये च नरकाः शतशो ऽथ सहस्रशः येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः ।।

ete cānye ca narakāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyante yātanāgatāḥ ||

तथैव पापान्य एतानि तथान्यानि सहस्रशः भुज्यन्ते यानि पुरुषैर नरकान्तरगोचरैः ।।

tathaiva pāpāny etāni tathānyāni sahasraśaḥ bhujyante yāni puruṣair narakāntaragocaraiḥ ||

वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते ।।

varṇāśramaviruddhaṃ ca karma kurvanti ye narāḥ karmaṇā manasā vācā nirayeṣu patanti te ||

अधःशिरोभिर दृश्यन्ते नारकैर दिवि देवताः देवाश चाधोमुखान सर्वान अधः पश्यन्ति नारकान ।।

adhaḥśirobhir dṛśyante nārakair divi devatāḥ devāś cādhomukhān sarvān adhaḥ paśyanti nārakān ||

स्थावराः कृमयो ऽब्जाश च पक्षिणः पशवो नराः धार्मिकास त्रिदशास तद्वन मोक्षिणश च यथाक्रमम ।।

sthāvarāḥ kṛmayo 'bjāś ca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ dhārmikās tridaśās tadvan mokṣiṇaś ca yathākramam ||

सहस्रभागप्रथमा द्वितीयानुक्रमास तथा सर्वे ह्य एते महाभाग यावन मुक्तिसमाश्रयाः ।।

sahasrabhāgaprathamā dvitīyānukramās tathā sarve hy ete mahābhāga yāvan muktisamāśrayāḥ ||

यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः पापकृद याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः ।।

yāvanto jantavaḥ svarge tāvanto narakaukasaḥ pāpakṛd yāti narakaṃ prāyaścittaparāṅmukhaḥ ||

पापानाम अनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद यथा तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः ।।

pāpānām anurūpāṇi prāyaścittāni yad yathā tathā tathaiva saṃsmṛtya proktāni paramarṣibhiḥ ||

पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्य अल्पे च तद्विदः प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः ।।

pāpe gurūṇi guruṇi svalpāny alpe ca tadvidaḥ prāyaścittāni maitreya jaguḥ svāyaṃbhuvādayaḥ ||

प्रायश्चित्तान्य अशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै यानि तेषाम अशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम ।।

prāyaścittāny aśeṣāṇi tapaḥkarmātmakāni vai yāni teṣām aśeṣāṇāṃ kṛṣṇānusmaraṇaṃ param ||

कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम ।।

kṛte pāpe 'nutāpo vai yasya puṃsaḥ prajāyate prāyaścittaṃ tu tasyaikaṃ harisaṃsmaraṇaṃ param ||

प्रातर निशि तथा संध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन नारायणम अवाप्नोति सद्यः पापक्षयं नरः ।।

prātar niśi tathā saṃdhyāmadhyāhnādiṣu saṃsmaran nārāyaṇam avāpnoti sadyaḥ pāpakṣayaṃ naraḥ ||

विष्णुसंस्मरणात क्षीणसमस्तक्लेशसंचयः मुक्तिं प्रयाति स्वर्गाप्तिस तस्य विघ्नो ऽनुमीयते ।।

viṣṇusaṃsmaraṇāt kṣīṇasamastakleśasaṃcayaḥ muktiṃ prayāti svargāptis tasya vighno 'numīyate ||

वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम ।।

vāsudeve mano yasya japahomārcanādiṣu tasyāntarāyo maitreya devendratvādikaṃ phalam ||

क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजम अनुत्तमम ।।

kva nākapṛṣṭhagamanaṃ punarāvṛttilakṣaṇam kva japo vāsudeveti muktibījam anuttamam ||

तस्माद अहर्निशं विष्णुं संस्मरन पुरुषो मुने न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलपातकः ।।

tasmād aharniśaṃ viṣṇuṃ saṃsmaran puruṣo mune na yāti narakaṃ śuddhaḥ saṃkṣīṇākhilapātakaḥ ||

मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस तद्विपर्ययः नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तम ।।

manaḥprītikaraḥ svargo narakas tadviparyayaḥ narakasvargasaṃjñe vai pāpapuṇye dvijottama ||

वस्त्व एकम एव दुःखाय सुखायेर्ष्योद्भवाय च कोपाय च यतस तस्माद वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः ।।

vastv ekam eva duḥkhāya sukhāyerṣyodbhavāya ca kopāya ca yatas tasmād vastu vastvātmakaṃ kutaḥ ||

तद एव प्रीतये भूत्वा पुनर दुःखाय जायते तद एव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते ।।

tad eva prītaye bhūtvā punar duḥkhāya jāyate tad eva kopāya yataḥ prasādāya ca jāyate ||

तस्माद दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित सुखात्मकम मनसः परिणामो ऽयं सुखदुःखादिलक्षणः ।।

tasmād duḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiṃcit sukhātmakam manasaḥ pariṇāmo 'yaṃ sukhaduḥkhādilakṣaṇaḥ ||

ज्ञानम एव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते ज्ञानात्मकम इदं विश्वं न ज्ञानाद विद्यते परम ।।

jñānam eva paraṃ brahma jñānaṃ bandhāya ceṣyate jñānātmakam idaṃ viśvaṃ na jñānād vidyate param ||

विद्याविद्येति मैत्रेय ज्ञानम एवोपधारय ।।

vidyāvidyeti maitreya jñānam evopadhāraya ||

एवम एतन मयाख्यातं भवतो मण्डलं भुवः पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विज ।।

evam etan mayākhyātaṃ bhavato maṇḍalaṃ bhuvaḥ pātālāni ca sarvāṇi tathaiva narakā dvija ||

समुद्राः पर्वताश चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः संक्षेपात सर्वम आख्यातं किं भूयः श्रोतुम इच्छसि ।।

samudrāḥ parvatāś caiva dvīpā varṣāṇi nimnagāḥ saṃkṣepāt sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi ||