क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञो ऽभिवेष्टितः संवेष्ट्य क्षारम उदधिं प्लक्षद्वीपस तथा स्थितः ।।

kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño 'bhiveṣṭitaḥ saṃveṣṭya kṣāram udadhiṃ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ ||

जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः स एवं द्विगुणो ब्रह्मन प्लक्षद्वीप उदाहृतः ।।

jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ sa evaṃ dviguṇo brahman plakṣadvīpa udāhṛtaḥ ||

सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै ज्येष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस तदनन्तरः ।।

sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai jyeṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaraḥ ||

सुखोदयस तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च ध्रुवश च सप्तमस तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते ।।

sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca dhruvaś ca saptamas teṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te ||

पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवम एव च ।।

pūrvaṃ śāntabhayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ sukhadaṃ tathā ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvam eva ca ||

मर्यादाकारकास तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम ।।

maryādākārakās teṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇuṣva munisattama ||

गोमेदश चैव चन्द्रश च नारदो दुन्दुभिस तथा सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश चैव सप्तमः ।।

gomedaś caiva candraś ca nārado dundubhis tathā somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ ||

वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्व एतेषु चानघाः वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः ।।

varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ vasanti devagandharvasahitāḥ satataṃ prajāḥ ||

तेषु पुण्या जनपदाश चिराच च म्रियते जनः नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत ।।

teṣu puṇyā janapadāś cirāc ca mriyate janaḥ nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat ||

तेषां नद्यश च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः नामतस ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः ।।

teṣāṃ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ ||

अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः अमृता सुकृता चैव सप्तैतास तत्र निम्नगाः ।।

anutaptā śikhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ ||

एते शैलास तथा नद्यः प्रधानाः कथितास तव क्षुद्रनद्यस तथा शैलास तत्र सन्ति सहस्रशः ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर जनपदास तु ते ।।

ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitās tava kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te ||

अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज न त्व एवास्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु ।।

apasarpiṇī na teṣāṃ vai na caivotsarpiṇī dvija na tv evāsti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu ||

त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ शाकद्वीपान्तिकेषु वै ।।

tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva mahāmate plakṣadvīpādiṣu brahmañ śākadvīpāntikeṣu vai ||

पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्य अनामयाः धर्मः पञ्चस्व अथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः ।।

pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ dharmaḥ pañcasv athaiteṣu varṇāśramavibhāgaśaḥ ||

वर्णाश च तत्र चत्वारस तान निबोध वदामि ते ।।

varṇāś ca tatra catvāras tān nibodha vadāmi te ||

आर्यकाः कुरराश चैव विविंशा भाविनश च ये विप्रक्षत्रियवैश्यास ते शूद्राश च मुनिसत्तम ।।

āryakāḥ kurarāś caiva viviṃśā bhāvinaś ca ye viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattama ||

जम्बूवृक्षप्रमाणस तु तन्मध्ये सुमहांस तरुः प्लक्षस तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम ।।

jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahāṃs taruḥ plakṣas tannāmasaṃjño 'yaṃ plakṣadvīpo dvijottama ||

इज्यते तत्र भगवांस तैर वर्णैर आर्यकादिभिः सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ।।

ijyate tatra bhagavāṃs tair varṇair āryakādibhiḥ somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ ||

प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा ।।

plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā ||

इत्य एष तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निशामय ।।

ity eṣa tava maitreya plakṣadvīpa udāhṛtaḥ saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ me niśāmaya ||

शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस तत्सुताञ छृणु येषां तु नामसंज्ञानि सप्त वर्षाणि तानि वै ।।

śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṃs tatsutāñ chṛṇu yeṣāṃ tu nāmasaṃjñāni sapta varṣāṇi tāni vai ||

श्वेतो ऽथ हरितश चैव जीमूतो रोहितस तथा वैद्युतो मानसश चैव सुप्रभश च महामुने ।।

śveto 'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca mahāmune ||

शाल्मलेन समुद्रो ऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः ।।

śālmalena samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ vistāradviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ ||

तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः वर्षाभिव्यञ्जकास ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः ।।

tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ ||

कुमुदश चोन्नतश चैव तृतीयश च बलाहकः द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः ।।

kumudaś connataś caiva tṛtīyaś ca balāhakaḥ droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ ||

कङ्कस तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस तथा ककुद्मान पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु ।।

kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāni me śṛṇu ||

योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास ताः पापशान्तिदाः ।।

yonī toyā vitṛṣṇā ca candrā śuklā vimocanī nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ ||

श्वेतं च हरितं चैव जीमूतं रोहितं तथा वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं चातिशोभनम सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै ।।

śvetaṃ ca haritaṃ caiva jīmūtaṃ rohitaṃ tathā vaidyutaṃ mānasaṃ caiva suprabhaṃ cātiśobhanam saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni vai ||

शाल्मले ये तु वर्णाश च वसन्त्य एते महामुने कपिलाश चारुणाः पीताः कृष्णाश चैव पृथक पृथक ।।

śālmale ye tu varṇāś ca vasanty ete mahāmune kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak ||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश चैव यजन्ति तम भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम आत्मानम अव्ययम वायुभूतं मखश्रेष्ठैर यज्विनो यज्ञसंस्थितम ।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam bhagavantaṃ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhair yajvino yajñasaṃsthitam ||

देवानाम अत्र सांनिध्यम अतीव सुमनोरमे शाल्मलिश च महावृक्षो नाम निर्वृतिकारकः ।।

devānām atra sāṃnidhyam atīva sumanorame śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāma nirvṛtikārakaḥ ||

एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः विस्ताराच छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः ।।

eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ vistārāc chālmalasyaiva samena tu samantataḥ ||

सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः शाल्मलस्य तु विस्ताराद द्विगुणेन समन्ततः ।।

surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ ||

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्रान शृणुष्व तान ।।

jyotiṣmataḥ kuśadvīpe sapta putrān śṛṇuṣva tān ||

उद्भिदो वेणुमांश चैव स्वैरथो लम्बनो धृतिः प्रभाकरो ऽथ कपिलस तन्नामा वर्षपद्धतिः ।।

udbhido veṇumāṃś caiva svairatho lambano dhṛtiḥ prabhākaro 'tha kapilas tannāmā varṣapaddhatiḥ ||

तस्यां वसन्ति मनुजाः सह दैतेयदानवैः तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः ।।

tasyāṃ vasanti manujāḥ saha daiteyadānavaiḥ tathaiva devagandharvayakṣakiṃpuruṣādayaḥ ||

वर्णास तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश च महामुने ।।

varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā mandehāś ca mahāmune ||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश चानुक्रमोदिताः ।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ ||

यथोक्तकर्मकर्तृत्वात स्वाधिकारक्षयाय ते तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम यजन्तः क्षपयन्त्य उग्रम अधिकारफलप्रदम ।।

yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam ||

विद्रुमो हेमशैलश च द्युतिमान पुष्पवांस तथा कुशेशयो हरिश चैव सप्तमो मन्दराचलः ।।

vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣpavāṃs tathā kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ ||

वर्षाचलास तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने नद्यश च सप्त तासां तु शृणु नामान्य अनुक्रमात ।।

varṣācalās tu saptaite tatra dvīpe mahāmune nadyaś ca sapta tāsāṃ tu śṛṇu nāmāny anukramāt ||

धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस तथा विद्युद अम्भा मही चान्या सर्वपापहरास त्व इमाः ।।

dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatis tathā vidyud ambhā mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ ||

अन्याः सहस्रशस तत्र क्षुद्रनद्यस तथाचलाः कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत स्मृतम ।।

anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ kuśadvīpe kuśastambaḥ saṃjñayā tasya tat smṛtam ||

तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः घृतोदश च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः ।।

tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ ||

क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान कुशद्वीपस्य विस्ताराद द्विगुणो यस्य विस्तरः ।।

krauñcadvīpo mahābhāga śrūyatāṃ cāparo mahān kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ ||

क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महीपतिः ।।

krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahīpatiḥ ||

कुशलो मनुगश चोष्णः पीवरो ऽथान्धकारकः मुनिश च दुन्दुभिश चैव सप्तैते तत्सुता मुने ।।

kuśalo manugaś coṣṇaḥ pīvaro 'thāndhakārakaḥ muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā mune ||

तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु ।।

tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoramāḥ varṣācalā mahābuddhe teṣāṃ nāmāni me śṛṇu ||

क्रौञ्चश च वामनश चैव तृतीयश चान्धकारकः चतुर्थो रत्नशैलश च स्वाहिनी हयसंनिभः ।।

krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ caturtho ratnaśailaś ca svāhinī hayasaṃnibhaḥ ||

दिवावृत पञ्चमश चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान दुन्दुभिश च महाशैलो द्विगुणास ते परस्परम द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा ।।

divāvṛt pañcamaś cātra tathānyaḥ puṇḍarīkavān dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam dvīpā dvīpeṣu ye śailā yathā dvīpāni te tathā ||

वर्षेष्व एतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः ।।

varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ ||

पुष्कराः पुष्कला धन्यास तिष्याख्याश च महामुने ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश चानुक्रमोदिताः ।।

puṣkarāḥ puṣkalā dhanyās tiṣyākhyāś ca mahāmune brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ ||

ते तत्र नद्यो मैत्रेय याः पिबन्ति शृणुष्व ताः सप्त प्रधानाः शतशस तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः ।।

te tatra nadyo maitreya yāḥ pibanti śṛṇuṣva tāḥ sapta pradhānāḥ śataśas tatrānyāḥ kṣudranimnagāḥ ||

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर मनोजवा ख्यातिश च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः ।।

gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrir manojavā khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ ||

अत्रापि वर्णैर भगवान पुष्कराद्यैर जनार्दनः यागै रुद्रस्वरूपस्थ इज्यते यज्ञसंनिधौ ।।

atrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ yāgai rudrasvarūpastha ijyate yajñasaṃnidhau ||

क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः ।।

krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu āvṛtaḥ sarvataḥ krauñcadvīpatulyena mānataḥ ||

दधिमण्डोदकश चापि शाकद्वीपेन संवृतः क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद द्विगुणेन महामुने ।।

dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ krauñcadvīpasya vistārād dviguṇena mahāmune ||

शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः सप्तैव तनयास तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः ।।

śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ saptaiva tanayās teṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ ||

जलदश च कुमारश च सुकुमारो मणीचकः कुसुमोदः सुमोदाकिः सप्तमश च महाद्रुमः ।।

jaladaś ca kumāraś ca sukumāro maṇīcakaḥ kusumodaḥ sumodākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ ||

तत्संज्ञान्य एव तत्रापि सप्त वर्षाण्य अनुक्रमात तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारिणः ।।

tatsaṃjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakāriṇaḥ ||

पूर्वस तत्रोदयगिरिर जलधारस तथापरः तथा रैवतकः श्यामस तथैवाम्भोगिरिर द्विज आम्बिकेयस तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः ।।

pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvija āmbikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ ||

शाकस तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः यत्पत्रवातसंस्पर्शाद आह्लादो जायते परः ।।

śākas tatra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ yatpatravātasaṃsparśād āhlādo jāyate paraḥ ||

तत्र पुण्या जनपदाश चातुर्वर्ण्यसमन्विताः नद्यश चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः ।।

tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ ||

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या इक्षुश च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा ।।

sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā ||

अन्यास त्व अयुतशस तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने महीधरास तथा सन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः ।।

anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo mahāmune mahīdharās tathā santi śataśo 'tha sahasraśaḥ ||

ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः वर्षेषु ते जनपदाः स्वर्गाद अभ्येत्य मेदिनीम ।।

tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ varṣeṣu te janapadāḥ svargād abhyetya medinīm ||

धर्महानिर न तेष्व अस्ति न संघर्षः परस्परम मर्यादाव्युत्क्रमो वापि तेषु देशेषु सप्तसु ।।

dharmahānir na teṣv asti na saṃgharṣaḥ parasparam maryādāvyutkramo vāpi teṣu deśeṣu saptasu ||

मगाश च मागधाश चैव मानसा मन्दगास तथा मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास तु ते वैश्यास तु मानसास तेषां शूद्रास तेषां तु मन्दगाः ।।

magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te vaiśyās tu mānasās teṣāṃ śūdrās teṣāṃ tu mandagāḥ ||

शाकद्वीपे तु तैर विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने यथोक्तैर इज्यते सम्यक कर्मभिर नियतात्मभिः ।।

śākadvīpe tu tair viṣṇuḥ sūryarūpadharo mune yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ ||

शाकद्वीपस तु मैत्रेय क्षीरोदेन समन्ततः शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः ।।

śākadvīpas tu maitreya kṣīrodena samantataḥ śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ ||

क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन पुष्कराख्येन वेष्टितः द्वीपेन शाकद्वीपात तु द्विगुणेन समन्ततः ।।

kṣīrābdhiḥ sarvato brahman puṣkarākhyena veṣṭitaḥ dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ ||

पुष्करे सवनस्यापि महावीरो ऽभवत सुतः धातकिश च तयोस तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते महावीरं तथैवान्यद धातकीखण्डसंज्ञितम ।।

puṣkare savanasyāpi mahāvīro 'bhavat sutaḥ dhātakiś ca tayos tatra dve varṣe nāmacihnite mahāvīraṃ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasaṃjñitam ||

एकश चात्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः ।।

ekaś cātra mahābhāga prakhyāto varṣaparvataḥ mānasottarasaṃjño vai madhyato valayākṛtiḥ ||

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशद उच्छ्रितः तावद एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः ।।

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśad ucchritaḥ tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ ||

पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न इव स्थितो ऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं मुने ।।

puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajann iva sthito 'sau tena vicchinnaṃ jātaṃ varṣadvayaṃ mune ||

वलयाकारम एकैकं तयोर वर्षं तथा गिरिः ।।

valayākāram ekaikaṃ tayor varṣaṃ tathā giriḥ ||

दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः निरामया विशोकाश च रागद्वेषविवर्जिताः ।।

daśa varṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ ||

अधमोत्तमौ न तेष्व आस्तां न वध्यवधकौ द्विज नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिको न च ।।

adhamottamau na teṣv āstāṃ na vadhyavadhakau dvija nerṣyāsūyā bhayaṃ roṣo doṣo lobhādiko na ca ||

महावीरं बहिर वर्षं धातकीखण्डम अन्ततः मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम ।।

mahāvīraṃ bahir varṣaṃ dhātakīkhaṇḍam antataḥ mānasottaraśailasya devadaityādisevitam ||

सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते ।।

satyānṛte na tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasaṃjñite na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite ||

तुल्यवेषास तु मनुजा देवैस तत्रैकरूपिणः ।।

tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ ||

वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितं च यत ।।

varṇāśramācārahīnaṃ dharmācaraṇavarjitam trayīvārtādaṇḍanītiśuśrūṣārahitaṃ ca yat ||

वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गो ऽयम उत्तमः सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः पुष्करे धातकीषण्डे महावीरे च वै मुने ।।

varṣadvayaṃ tu maitreya bhaumaḥ svargo 'yam uttamaḥ sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogādivarjitaḥ puṣkare dhātakīṣaṇḍe mahāvīre ca vai mune ||

न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानम उत्तमम तस्मिन निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः ।।

nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ ||

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः समेन पुष्करस्यैव विस्तारान मण्डलात तथा ।।

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā ||

एवं द्वीपाः समुद्रैस तु सप्त सप्तभिर आवृताः द्वीपश चैव समुद्रश च समानौ द्विगुणौ परौ ।।

evaṃ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau ||

पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन नैव जायते ।।

payāṃsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācin naiva jāyate ||

स्थालीस्थम अग्निसंयोगाद उद्रेकि सलिलं यथा तथेन्दुवृद्धौ सलिलम अम्भोधौ मुनिसत्तम ।।

sthālīstham agnisaṃyogād udreki salilaṃ yathā tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattama ||

अन्यूनानतिरिक्ताश च वर्धन्त्य आपो ह्रसन्ति च उदयास्तमयेष्व इन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।।

anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca udayāstamayeṣv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ ||

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने ।।

daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṃ śatāni vai apāṃ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ mahāmune ||

भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम उपस्थितम षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि ।।

bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam ṣaḍrasaṃ bhuñjate vipra prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi ||

स्वादूदकस्य पुरतो दृश्यते ऽलोकसंस्थितिः द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता ।।

svādūdakasya purato dṛśyate 'lokasaṃsthitiḥ dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā ||

लोकालोकस ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्य अचलो हि सः ।।

lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ ucchrāyeṇāpi tāvanti sahasrāṇy acalo hi saḥ ||

ततस तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम तमश चाण्डकटाहेन समन्तात परिवेष्टितम ।।

tatas tamaḥ samāvṛtya taṃ śailaṃ sarvataḥ sthitam tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam ||

पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम उर्वी महामुने सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा ।।

pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī mahāmune sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpābdhimahīdharā ||

सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका आधारभूता सर्वेषां मैत्रेय जगताम इति ।।

seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā ādhārabhūtā sarveṣāṃ maitreya jagatām iti ||