कथितो भवता ब्रह्मन सर्गः स्वायम्भुवस्य मे श्रोतुम इच्छाम्य अहं त्वत्तः सकलं मण्डलं भुवः ।।

kathito bhavatā brahman sargaḥ svāyambhuvasya me śrotum icchāmy ahaṃ tvattaḥ sakalaṃ maṇḍalaṃ bhuvaḥ ||

यावन्तः सागरा द्वीपास तथा वर्षाणि पर्वताः वनानि सरितः पुर्यो देवादीनां तथा मुने ।।

yāvantaḥ sāgarā dvīpās tathā varṣāṇi parvatāḥ vanāni saritaḥ puryo devādīnāṃ tathā mune ||

यत्प्रमाणम इदं सर्वं यदाधारं यदात्मकम संस्थानम अस्य च मुने यथावद वक्तुम अर्हसि ।।

yatpramāṇam idaṃ sarvaṃ yadādhāraṃ yadātmakam saṃsthānam asya ca mune yathāvad vaktum arhasi ||

मैत्रेय श्रूयताम एतत संक्षेपाद गदतो मम नास्य वर्षशतेनापि वक्तुं शक्नोमि विस्तरम ।।

maitreya śrūyatām etat saṃkṣepād gadato mama nāsya varṣaśatenāpi vaktuṃ śaknomi vistaram ||

जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलश चापरो द्विज कुशः क्रौञ्चस तथा शाकः पुष्करश चैव सप्तमः ।।

jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmalaś cāparo dvija kuśaḥ krauñcas tathā śākaḥ puṣkaraś caiva saptamaḥ ||

एते द्वीपाः समुद्रैस तु सप्त सप्तभिर आवृताः लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम ।।

ete dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ lavaṇekṣusurāsarpirdadhidugdhajalaiḥ samam ||

जम्बूद्वीपः समस्तानाम एतेषां मध्यसंस्थितः तस्यापि मेरुर मैत्रेय मध्ये कनकपर्वतः ।।

jambūdvīpaḥ samastānām eteṣāṃ madhyasaṃsthitaḥ tasyāpi merur maitreya madhye kanakaparvataḥ ||

चतुरशीतिसाहस्रो योजनैर अस्य चोच्छ्रयः ।।

caturaśītisāhasro yojanair asya cocchrayaḥ ||

प्रविष्टः षोडशाधस्ताद द्वात्रिंशन मूर्ध्नि विस्तृतः मूले षोडशसाहस्रो विस्तारस तस्य सर्वतः ।।

praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād dvātriṃśan mūrdhni vistṛtaḥ mūle ṣoḍaśasāhasro vistāras tasya sarvataḥ ||

भूपद्मस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः ।।

bhūpadmasyāsya śailo 'sau karṇikākārasaṃsthitaḥ ||

हिमवान हेमकूटश च निषधश चास्य दक्षिणे नीलः श्वेतश च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः ।।

himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś cāsya dakṣiṇe nīlaḥ śvetaś ca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ ||

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्यौ दशहीनास तथापरे सहस्रद्वितयोच्छ्रायास तावद्विस्तारिणश च ते ।।

lakṣapramāṇau dvau madhyau daśahīnās tathāpare sahasradvitayocchrāyās tāvadvistāriṇaś ca te ||

भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम हरिवर्षं तथैवान्यन मेरोर दक्षिणतो द्विज ।।

bhārataṃ prathamaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃpuruṣaṃ smṛtam harivarṣaṃ tathaivānyan meror dakṣiṇato dvija ||

रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानु हिरण्मयम उत्तराः कुरवश चैव यथा वै भारतं तथा ।।

ramyakaṃ cottaraṃ varṣaṃ tasyaivānu hiraṇmayam uttarāḥ kuravaś caiva yathā vai bhārataṃ tathā ||

नवसाहस्रम एकैकम एतेषां द्विजसत्तम इलावृतं च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुर उच्छ्रितः ।।

navasāhasram ekaikam eteṣāṃ dvijasattama ilāvṛtaṃ ca tanmadhye sauvarṇo merur ucchritaḥ ||

मेरोश चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम इलावृतं महाभाग चत्वारश चात्र पर्वताः ।।

meroś caturdiśaṃ tatra navasāhasravistṛtam ilāvṛtaṃ mahābhāga catvāraś cātra parvatāḥ ||

विष्कम्भा रचिता मेरोर योजनायुतम उच्छ्रिताः ।। पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः ।। विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश चोत्तरे स्मृतः ।।

viṣkambhā racitā meror yojanāyutam ucchritāḥ || pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ || vipulaḥ paścime pārśve supārśvaś cottare smṛtaḥ ||

कदम्बस तेषु जम्बूश च पिप्पलो वट एव च एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः ।।

kadambas teṣu jambūś ca pippalo vaṭa eva ca ekādaśaśatāyāmāḥ pādapā giriketavaḥ ||

जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर नामहेतुर महामुने महागजप्रमाणानि जम्ब्वास तस्याः फलानि वै पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः ।।

jambūdvīpasya sā jambūr nāmahetur mahāmune mahāgajapramāṇāni jambvās tasyāḥ phalāni vai patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ ||

रसेन तेषां प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै सरित प्रवर्तते सा च पीयते तन्निवासिभिः ।।

rasena teṣāṃ prakhyātā tatra jambūnadīti vai sarit pravartate sā ca pīyate tannivāsibhiḥ ||

न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः तत्पानात स्वच्छमनसां जनानां तत्र जायते ।।

na svedo na ca daurgandhyaṃ na jarā nendriyakṣayaḥ tatpānāt svacchamanasāṃ janānāṃ tatra jāyate ||

तीरमृत तद्रसं प्राप्य सुखवायुविशोषिता जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम ।।

tīramṛt tadrasaṃ prāpya sukhavāyuviśoṣitā jāmbūnadākhyaṃ bhavati suvarṇaṃ siddhabhūṣaṇam ||

भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ तयोर मध्यम इलावृतम ।।

bhadrāśvaṃ pūrvato meroḥ ketumālaṃ ca paścime varṣe dve tu muniśreṣṭha tayor madhyam ilāvṛtam ||

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम वैभ्राजं पश्चिमे तद्वद उत्तरे नन्दनं स्मृतम ।।

vanaṃ caitrarathaṃ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam vaibhrājaṃ paścime tadvad uttare nandanaṃ smṛtam ||

अरुणोदं महाभद्रम असितोदं समानसम सरांस्य एतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा ।।

aruṇodaṃ mahābhadram asitodaṃ samānasam sarāṃsy etāni catvāri devabhogyāni sarvadā ||

शीतअम्भश च कुमुन्दश च कुररी माल्यवांस तथा वैकङ्कप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः ।।

śītaambhaś ca kumundaś ca kurarī mālyavāṃs tathā vaikaṅkapramukhā meroḥ pūrvataḥ kesarācalāḥ ||

त्रिकूटः शिशिरश चैव पतंगो रुचकस तथा निषधाद्या दक्षिणतस तस्य केसरपर्वताः ।।

trikūṭaḥ śiśiraś caiva pataṃgo rucakas tathā niṣadhādyā dakṣiṇatas tasya kesaraparvatāḥ ||

शिखिवासाः सवैडूर्यः कपिलो गन्धमादनः जारुधिप्रमुखास तद्वत पश्चिमे केसराचलाः ।।

śikhivāsāḥ savaiḍūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ jārudhipramukhās tadvat paścime kesarācalāḥ ||

मेरोर अनन्तराङ्गेषु जठरादिष्व अवस्थिताः शङ्खकूटो ऽथ ऋषभो हंसो नागस तथापरः कालञ्जनाद्याश च तदा उत्तरे केसराचलाः ।।

meror anantarāṅgeṣu jaṭharādiṣv avasthitāḥ śaṅkhakūṭo 'tha ṛṣabho haṃso nāgas tathāparaḥ kālañjanādyāś ca tadā uttare kesarācalāḥ ||

चतुर्दशसहस्राणि योजनानां महापुरी मेरोर उपरि मैत्रेय ब्रह्मणः प्रथिता दिवि ।।

caturdaśasahasrāṇi yojanānāṃ mahāpurī meror upari maitreya brahmaṇaḥ prathitā divi ||

तस्याः समन्ततश चाष्टौ दिशासु विदिशासु च इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराः पुरः ।।

tasyāḥ samantataś cāṣṭau diśāsu vidiśāsu ca indrādilokapālānāṃ prakhyātāḥ pravarāḥ puraḥ ||

विष्णुपादविनिष्क्रान्ता प्लावयित्वेन्दुमण्डलम समन्ताद ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवः ।।

viṣṇupādaviniṣkrāntā plāvayitvendumaṇḍalam samantād brahmaṇaḥ puryāṃ gaṅgā patati vai divaḥ ||

सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा प्रतिपद्यते सीता चालकनन्दा च चक्षुर भद्रा च वै क्रमात ।।

sā tatra patitā dikṣu caturdhā pratipadyate sītā cālakanandā ca cakṣur bhadrā ca vai kramāt ||

पूर्वेण सीता शैलात तु शैलं यात्य अन्तरिक्षगा ततश च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति सार्णवम ।।

pūrveṇa sītā śailāt tu śailaṃ yāty antarikṣagā tataś ca pūrvavarṣeṇa bhadrāśvenaiti sārṇavam ||

तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैत्य भारतम प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा महामुने ।।

tathaivālakanandāpi dakṣiṇenaitya bhāratam prayāti sāgaraṃ bhūtvā saptabhedā mahāmune ||

चक्षुश च पश्चिमगिरीन अतीत्य सकलांस ततः पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षं गत्वैति सागरम ।।

cakṣuś ca paścimagirīn atītya sakalāṃs tataḥ paścimaṃ ketumālākhyaṃ varṣaṃ gatvaiti sāgaram ||

भद्रा तथोत्तरगिरीन उत्तरांश च तथा कुरून अतीत्योत्तरम अम्भोधिं समभ्येति महामुने ।।

bhadrā tathottaragirīn uttarāṃś ca tathā kurūn atītyottaram ambhodhiṃ samabhyeti mahāmune ||

आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ तयोर मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः ।।

ānīlaniṣadhāyāmau mālyavadgandhamādanau tayor madhyagato meruḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ ||

भारताः केतुमालाश च भद्राश्वाः कुरवस तथा पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलबाह्यतः ।।

bhāratāḥ ketumālāś ca bhadrāśvāḥ kuravas tathā patrāṇi lokapadmasya maryādāśailabāhyataḥ ||

जठरो देवकूटश च मर्यादापर्वताव उभौ तौ दक्षिणोत्तरायामाव आनीलनिषधायतौ ।।

jaṭharo devakūṭaś ca maryādāparvatāv ubhau tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau ||

गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चायताव उभौ अशीतियोजनायामाव अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ।।

gandhamādanakailāsau pūrvapaścāyatāv ubhau aśītiyojanāyāmāv arṇavāntarvyavasthitau ||

निषधः पारियात्रश च मर्यादापर्वताव उभौ मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथापूर्वौ तथा स्थितौ ।।

niṣadhaḥ pāriyātraś ca maryādāparvatāv ubhau meroḥ paścimadigbhāge yathāpūrvau tathā sthitau ||

त्रिशृङ्गो जारुधिश चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ पूर्वपश्चायताव एताव अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ ।।

triśṛṅgo jārudhiś caiva uttarau varṣaparvatau pūrvapaścāyatāv etāv arṇavāntarvyavasthitau ||

इत्य एते मुनिवर्योक्ता मर्यादापर्वतास तव जठराद्याः स्थिता मेरोस येषां द्वौ द्वौ चतुर्दिशम ।।

ity ete munivaryoktā maryādāparvatās tava jaṭharādyāḥ sthitā meros yeṣāṃ dvau dvau caturdiśam ||

मेरोश चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्वताः शीताद्याश च मुने तेषाम अतीव हि मनोरमाः शैलानाम अन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः ।।

meroś caturdiśaṃ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ śītādyāś ca mune teṣām atīva hi manoramāḥ śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ ||

सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तम तास्व आयतनवर्याणि जुष्टानि वरकिंनरैः ।।

suramyāṇi tathā tāsu kānanāni purāṇi ca lakṣmīviṣṇvagnisūryādidevānāṃ munisattama tāsv āyatanavaryāṇi juṣṭāni varakiṃnaraiḥ ||

गन्धर्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः क्रीडन्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणीष्व अहर्निशम ।।

gandharvayakṣarakṣāṃsi tathā daiteyadānavāḥ krīḍanti tāsu ramyāsu śailadroṇīṣv aharniśam ||

भौमा ह्य एते स्मृताः स्वर्गा धर्मिणाम आलया मुने नैतेषु पापकर्तारो यान्ति जन्मशतैर अपि ।।

bhaumā hy ete smṛtāḥ svargā dharmiṇām ālayā mune naiteṣu pāpakartāro yānti janmaśatair api ||

भद्राश्वे भगवान विष्णुर आस्ते हयशिरा द्विज वराहः केतुमाले तु भारते कूर्मरूपधृक ।।

bhadrāśve bhagavān viṣṇur āste hayaśirā dvija varāhaḥ ketumāle tu bhārate kūrmarūpadhṛk ||

मत्स्यरूपश च गोविन्दः कुरुष्व आस्ते जनार्दनः विश्वरूपेण सर्वत्र सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ।।

matsyarūpaś ca govindaḥ kuruṣv āste janārdanaḥ viśvarūpeṇa sarvatra sarvaḥ sarveśvaro hariḥ ||

सर्वस्याधारभूतो ऽसौ मैत्रेयास्ते ऽखिलात्मकः ।।

sarvasyādhārabhūto 'sau maitreyāste 'khilātmakaḥ ||

यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्य अष्टौ महामुने न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम ।।

yāni kiṃpuruṣādyāni varṣāṇy aṣṭau mahāmune na teṣu śoko nāyāso nodvegaḥ kṣudbhayādikam ||

स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुःखविवर्जिताः दश द्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः ।।

svasthāḥ prajā nirātaṅkāḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ daśa dvādaśavarṣāṇāṃ sahasrāṇi sthirāyuṣaḥ ||

न तेषु वर्षते देवो भौमान्य अम्भांसि तेषु वै कृतत्रेतादिका नैव तेषु स्थानेषु कल्पना ।।

na teṣu varṣate devo bhaumāny ambhāṃsi teṣu vai kṛtatretādikā naiva teṣu sthāneṣu kalpanā ||

सर्वेष्व एतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः नद्यश च शतशस तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तम ।।

sarveṣv eteṣu varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ nadyaś ca śataśas tebhyaḥ prasūtā yā dvijottama ||