प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवस्य तु द्वौ पुत्रौ सुमहावीर्यौ धर्मज्ञौ कथितौ तव ।।

priyavratottānapādau manoḥ svāyambhuvasya tu dvau putrau sumahāvīryau dharmajñau kathitau tava ||

तयोर उत्तानपादस्य सुरुच्याम उत्तमः सुतः अभीष्टायाम अभूद ब्रह्मन पितुर अत्यन्तवल्लभः ।।

tayor uttānapādasya surucyām uttamaḥ sutaḥ abhīṣṭāyām abhūd brahman pitur atyantavallabhaḥ ||

सुनीतिर नाम या राज्ञस तस्याभून महिषी द्विज स नातिप्रीतिमांस तस्यां तस्याश चाभूद ध्रुवः सुतः ।।

sunītir nāma yā rājñas tasyābhūn mahiṣī dvija sa nātiprītimāṃs tasyāṃ tasyāś cābhūd dhruvaḥ sutaḥ ||

राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर भ्रातरम आश्रितम दृष्ट्वोत्तमं ध्रुवश चक्रे तम आरोढुं मनोरथम ।।

rājāsanasthitasyāṅkaṃ pitur bhrātaram āśritam dṛṣṭvottamaṃ dhruvaś cakre tam āroḍhuṃ manoratham ||

प्रत्यक्षं भूपतिस तस्याः सुरुच्या नाभ्यनन्दत प्रणयेनागतं पुत्रम उत्सङ्गारोहणोत्सुकम ।।

pratyakṣaṃ bhūpatis tasyāḥ surucyā nābhyanandata praṇayenāgataṃ putram utsaṅgārohaṇotsukam ||

सपत्नी तनयं दृष्ट्वा तम अङ्कारोहणोत्सुकम स्वपुत्रं च तथारूढं सुरुचिर वाक्यम अब्रवीत ।।

sapatnī tanayaṃ dṛṣṭvā tam aṅkārohaṇotsukam svaputraṃ ca tathārūḍhaṃ surucir vākyam abravīt ||

क्रियते किं वृथा वत्स महान एष मनोरथः अन्यस्त्रीगर्भजातेन असंभूय ममोदरे उत्तमोत्तमम अप्राप्यम अविवेको ऽभिवाञ्छसि ।।

kriyate kiṃ vṛthā vatsa mahān eṣa manorathaḥ anyastrīgarbhajātena asaṃbhūya mamodare uttamottamam aprāpyam aviveko 'bhivāñchasi ||

सत्यं सुतस त्वम अप्य अस्य किन्तु न त्वं मया धृतः ।।

satyaṃ sutas tvam apy asya kintu na tvaṃ mayā dhṛtaḥ ||

एतद राजासनं सर्वभूभृत्संश्रयकेतनम योग्यं ममैव पुत्रस्य किम आत्मा क्लिश्यते त्वया ।।

etad rājāsanaṃ sarvabhūbhṛtsaṃśrayaketanam yogyaṃ mamaiva putrasya kim ātmā kliśyate tvayā ||

उच्चैर मनोरथस ते ऽयं मत्पुत्रस्येव किं वृथा सुनीत्याम आत्मनो जन्म किं त्वया नावगम्यते ।।

uccair manorathas te 'yaṃ matputrasyeva kiṃ vṛthā sunītyām ātmano janma kiṃ tvayā nāvagamyate ||

उत्सृज्य पितरं बालस तच छ्रुत्वा मातृभाषितम जगाम कुपितो मातुर निजाया द्विज मन्दिरम ।।

utsṛjya pitaraṃ bālas tac chrutvā mātṛbhāṣitam jagāma kupito mātur nijāyā dvija mandiram ||

तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्रम ईषत्प्रस्फुरिताधरम सुनीतिर अङ्कम आरोप्य मैत्रेयैतद अभाषत ।।

taṃ dṛṣṭvā kupitaṃ putram īṣatprasphuritādharam sunītir aṅkam āropya maitreyaitad abhāṣata ||

वत्स कः कोपहेतुस ते कश च त्वां नाभिनन्दति को ऽवजानाति पितरं तव यस ते ऽपराध्यति ।।

vatsa kaḥ kopahetus te kaś ca tvāṃ nābhinandati ko 'vajānāti pitaraṃ tava yas te 'parādhyati ||

इत्य उक्तः सकलं मात्रे कथयाम आस तद यथा सुरुचिः प्राह भूपालप्रत्यक्षम अतिगर्विता ।।

ity uktaḥ sakalaṃ mātre kathayām āsa tad yathā suruciḥ prāha bhūpālapratyakṣam atigarvitā ||

निःश्वस्य सेति कथिते तस्मिन पुत्रेण दुर्मनाः श्वासक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर वाक्यम अब्रवीत ।।

niḥśvasya seti kathite tasmin putreṇa durmanāḥ śvāsakṣāmekṣaṇā dīnā sunītir vākyam abravīt ||

सुरुचिः सत्यम आहेदं स्वल्पभाग्यो ऽसि पुत्रक न हि पुण्यवतां वत्स सपत्नैर एवम उच्यते ।।

suruciḥ satyam āhedaṃ svalpabhāgyo 'si putraka na hi puṇyavatāṃ vatsa sapatnair evam ucyate ||

नोद्वेगस तात कर्तव्यः कृतं यद भवता पुरा तत को ऽपहर्तुं शक्नोति दातुं कश चाकृतं त्वया ।।

nodvegas tāta kartavyaḥ kṛtaṃ yad bhavatā purā tat ko 'pahartuṃ śaknoti dātuṃ kaś cākṛtaṃ tvayā ||

राजासनं तथा छत्रं वराश्वा वरवारणाः यस्य पुण्यानि तस्यैव मत्वैतच छाम्य पुत्रक ।।

rājāsanaṃ tathā chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ yasya puṇyāni tasyaiva matvaitac chāmya putraka ||

अन्यजन्मकृतैः पुण्यैः सुरुच्यां सुरुचिर नृपः भार्येति प्रोच्यते चान्या मद्विधा पुण्यवर्जिता ।।

anyajanmakṛtaiḥ puṇyaiḥ surucyāṃ surucir nṛpaḥ bhāryeti procyate cānyā madvidhā puṇyavarjitā ||

पुण्योपचयसंपन्नस तस्याः पुत्रस तथोत्तमः मम पुत्रस तथा जातः स्वल्पपुण्यो ध्रुवो भवान ।।

puṇyopacayasaṃpannas tasyāḥ putras tathottamaḥ mama putras tathā jātaḥ svalpapuṇyo dhruvo bhavān ||

तथापि दुःखं न भवान कर्तुम अर्हति पुत्रक यस्य यावत स तेनैव स्वेन तुष्यति बुद्धिमान ।।

tathāpi duḥkhaṃ na bhavān kartum arhati putraka yasya yāvat sa tenaiva svena tuṣyati buddhimān ||

यदि चेद दुःखम अत्यर्थं सुरुच्या वचनात तव तत पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्वफलप्रदे ।।

yadi ced duḥkham atyarthaṃ surucyā vacanāt tava tat puṇyopacaye yatnaṃ kuru sarvaphalaprade ||

सुशीलो भव धर्मात्मा मैत्रः प्राणिहिते रतः निम्नं यथापः प्रवणाः पात्रम आयान्ति संपदः ।।

suśīlo bhava dharmātmā maitraḥ prāṇihite rataḥ nimnaṃ yathāpaḥ pravaṇāḥ pātram āyānti saṃpadaḥ ||

अम्ब यत त्वम इदं प्राह प्रशमाय वचो मम नैतद दुर्वचसा भिन्ने हृदये मम तिष्ठति ।।

amba yat tvam idaṃ prāha praśamāya vaco mama naitad durvacasā bhinne hṛdaye mama tiṣṭhati ||

सो ऽहं तथा यतिष्यामि यथा सर्वोत्तमोत्तमम स्थानं प्राप्स्याम्य अशेषाणां जगताम अभिपूजितम ।।

so 'haṃ tathā yatiṣyāmi yathā sarvottamottamam sthānaṃ prāpsyāmy aśeṣāṇāṃ jagatām abhipūjitam ||

सुरुचिर दयिता राज्ञस तस्या जातो ऽस्मि नोदरात प्रभावं पश्य मे ऽम्ब त्वं धृतस्यापि तवोदरे ।।

surucir dayitā rājñas tasyā jāto 'smi nodarāt prabhāvaṃ paśya me 'mba tvaṃ dhṛtasyāpi tavodare ||

उत्तमः स मम भ्राता यो गर्भेण धृतस तया स राजासनम आप्नोतु पित्रा दत्तं तथास्तु तत ।।

uttamaḥ sa mama bhrātā yo garbheṇa dhṛtas tayā sa rājāsanam āpnotu pitrā dattaṃ tathāstu tat ||

नान्यदत्तम अभीप्स्यामि स्थानम अम्ब स्वकर्मणा इच्छामि तद अहं स्थानं यन न प्राप पिता मम ।।

nānyadattam abhīpsyāmi sthānam amba svakarmaṇā icchāmi tad ahaṃ sthānaṃ yan na prāpa pitā mama ||

निर्जगाम गृहान मातुर इत्य उक्त्वा मातरं ध्रुवः पुराच च निर्गम्य ततस तद्बाह्योपवनं ययौ ।।

nirjagāma gṛhān mātur ity uktvā mātaraṃ dhruvaḥ purāc ca nirgamya tatas tadbāhyopavanaṃ yayau ||

स ददर्श मुनींस तत्र सप्त पूर्वागतान ध्रुवः कृष्णाजिनोत्तरीयेषु विष्टरेषु समास्थितान ।।

sa dadarśa munīṃs tatra sapta pūrvāgatān dhruvaḥ kṛṣṇājinottarīyeṣu viṣṭareṣu samāsthitān ||

स राजपुत्रस तान सर्वान प्रणिपत्याभ्यभाषत प्रश्रयावनतः सम्यग अभिवादनपूर्वकम ।।

sa rājaputras tān sarvān praṇipatyābhyabhāṣata praśrayāvanataḥ samyag abhivādanapūrvakam ||

उत्तानपादतनयं मां निबोधत सत्तमाः जातं सुनीत्यां निर्वेदाद युष्माकं प्राप्तम अन्तिकम ।।

uttānapādatanayaṃ māṃ nibodhata sattamāḥ jātaṃ sunītyāṃ nirvedād yuṣmākaṃ prāptam antikam ||

चतुःपञ्चाब्दसंभूतो बालस त्वं नृपनन्दन निर्वेदकारणं किंचित तव नाद्यापि विद्यते ।।

catuḥpañcābdasaṃbhūto bālas tvaṃ nṛpanandana nirvedakāraṇaṃ kiṃcit tava nādyāpi vidyate ||

न चिन्त्यं भवतः किंचिद ध्रियते भूपतिः पिता न चैवेष्टवियोगादि तव पश्याम बालक ।।

na cintyaṃ bhavataḥ kiṃcid dhriyate bhūpatiḥ pitā na caiveṣṭaviyogādi tava paśyāma bālaka ||

शरीरे न च ते व्याधिर अस्माभिर उपलक्ष्यते निर्वेदः किंनिमित्तस ते कथ्यतां यदि विद्यते ।।

śarīre na ca te vyādhir asmābhir upalakṣyate nirvedaḥ kiṃnimittas te kathyatāṃ yadi vidyate ||

ततः स कथयाम आस सुरुच्या यद उदाहृतम तन निशम्य ततः प्रोचुर मुनयस ते परस्परम ।।

tataḥ sa kathayām āsa surucyā yad udāhṛtam tan niśamya tataḥ procur munayas te parasparam ||

अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यद अक्षमा सपत्न्या मातुर उक्तस्य हृदयान नापसर्पति ।।

aho kṣātraṃ paraṃ tejo bālasyāpi yad akṣamā sapatnyā mātur uktasya hṛdayān nāpasarpati ||

भो भोः क्षत्रियदायाद निर्वेदाद यत त्वयाधुना कर्तुं व्यवसितं तन नः कथ्यतां यदि रोचते ।।

bho bhoḥ kṣatriyadāyāda nirvedād yat tvayādhunā kartuṃ vyavasitaṃ tan naḥ kathyatāṃ yadi rocate ||

यच च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यम अमितद्युते तद उच्यतां विवक्षुस त्वम अस्माभिर उपलक्ष्यसे ।।

yac ca kāryaṃ tavāsmābhiḥ sāhāyyam amitadyute tad ucyatāṃ vivakṣus tvam asmābhir upalakṣyase ||

नाहम अर्थम अभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः तत स्थानम एकम इच्छामि भुक्तं नान्येन यत पुरा ।।

nāham artham abhīpsāmi na rājyaṃ dvijasattamāḥ tat sthānam ekam icchāmi bhuktaṃ nānyena yat purā ||

एतन मे क्रियतां सम्यक कथ्यतां प्राप्यते यथा स्थानम अग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः ।।

etan me kriyatāṃ samyak kathyatāṃ prāpyate yathā sthānam agryaṃ samastebhyaḥ sthānebhyo munisattamāḥ ||

अनाराधितगोविन्दैर नरैः स्थानं नृपात्मज न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्माद आराधयाच्युतम ।।

anārādhitagovindair naraiḥ sthānaṃ nṛpātmaja na hi saṃprāpyate śreṣṭhaṃ tasmād ārādhayācyutam ||

परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः स प्राप्नोत्य अक्षयं स्थानम एतत सत्यं मयोदितम ।।

paraḥ parāṇāṃ puruṣo yasya tuṣṭo janārdanaḥ sa prāpnoty akṣayaṃ sthānam etat satyaṃ mayoditam ||

यस्यान्तः सर्वम एवेदम अच्युतस्याव्ययात्मनः तम आराधय गोविन्दं स्थानम अग्र्यं यदीच्छसि ।।

yasyāntaḥ sarvam evedam acyutasyāvyayātmanaḥ tam ārādhaya govindaṃ sthānam agryaṃ yadīcchasi ||

परं ब्रह्म परं धाम यो ऽसौ ब्रह्म तथा परम तम आराध्य हरिं याति मुक्तिम अप्य अतिदुर्लभाम ।।

paraṃ brahma paraṃ dhāma yo 'sau brahma tathā param tam ārādhya hariṃ yāti muktim apy atidurlabhām ||

यो यज्ञपुरुषो यज्ञे योगे यः परमः पुमान तस्मिंस तुष्टे यद अप्राप्यं किं तद अस्ति जनार्दने ।।

yo yajñapuruṣo yajñe yoge yaḥ paramaḥ pumān tasmiṃs tuṣṭe yad aprāpyaṃ kiṃ tad asti janārdane ||

ऐन्द्रम इन्द्रः परं स्थानं यम आराध्य जगत्पतिम प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तम आराधय सुव्रत ।।

aindram indraḥ paraṃ sthānaṃ yam ārādhya jagatpatim prāpa yajñapatiṃ viṣṇuṃ tam ārādhaya suvrata ||

प्राप्नोष्य आराधिते विष्णौ मनसा यद यद इच्छसि त्रैलोक्यान्तर्गतं स्थानं किम उ वत्सोत्तमोत्तमम ।।

prāpnoṣy ārādhite viṣṇau manasā yad yad icchasi trailokyāntargataṃ sthānaṃ kim u vatsottamottamam ||

आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे मया तत्परितोषाय यज जप्तव्यं तद उच्यताम ।।

ārādhyaḥ kathito devo bhavadbhiḥ praṇatasya me mayā tatparitoṣāya yaj japtavyaṃ tad ucyatām ||

यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः प्रसादसुमुखास तन मे कथयन्तु महर्षयः ।।

yathā cārādhanaṃ tasya mayā kāryaṃ mahātmanaḥ prasādasumukhās tan me kathayantu maharṣayaḥ ||

राजपुत्र यथा विष्णोर आराधनपरैर नरैः कार्यम आराधनं तन नो यथावच छ्रोतुम अर्हसि ।।

rājaputra yathā viṣṇor ārādhanaparair naraiḥ kāryam ārādhanaṃ tan no yathāvac chrotum arhasi ||

बाह्यार्थाद अखिलाच चित्तं त्याजयेत प्रथमं नरः तस्मिन्न एव जगद्धाम्नि ततः कुर्वीत निश्चलम ।।

bāhyārthād akhilāc cittaṃ tyājayet prathamaṃ naraḥ tasminn eva jagaddhāmni tataḥ kurvīta niścalam ||

एवम एकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना जप्तव्यं यन निबोधैतत तन नः पार्थिवनन्दन ।।

evam ekāgracittena tanmayena dhṛtātmanā japtavyaṃ yan nibodhaitat tan naḥ pārthivanandana ||

हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे ओं नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वभाविने ।।

hiraṇyagarbhapuruṣapradhānavyaktarūpiṇe oṃ namo vāsudevāya śuddhajñānasvabhāvine ||

एतज जजाप भगवान जप्यं स्वायम्भुवो मनुः पितामहस तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः ।।

etaj jajāpa bhagavān japyaṃ svāyambhuvo manuḥ pitāmahas tava purā tasya tuṣṭo janārdanaḥ ||

ददौ यथाभिलषिताम ऋद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम तथा त्वम अपि गोविन्दं तोषयैतत सदा जपन ।।

dadau yathābhilaṣitām ṛddhiṃ trailokyadurlabhām tathā tvam api govindaṃ toṣayaitat sadā japan ||