ततो ऽभिध्यायतस तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस तैः करणैः सह क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस तस्य धीमतः ।।

tato 'bhidhyāyatas tasya jajñire mānasāḥ prajāḥ taccharīrasamutpannaiḥ kāryais taiḥ karaṇaiḥ saha kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebhyas tasya dhīmataḥ ||

ते सर्वे समवर्तन्त ये मया प्राग उदाहृताः देवाद्याः स्थावरान्ताश च त्रैगुण्यविषये स्थिताः ।।

te sarve samavartanta ye mayā prāg udāhṛtāḥ devādyāḥ sthāvarāntāś ca traiguṇyaviṣaye sthitāḥ ||

एवं भूतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च ।।

evaṃ bhūtāni sṛṣṭāni carāṇi sthāvarāṇi ca ||

यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः तदान्यान मानसान पुत्रान सदृशान आत्मनो ऽसृजत ।।

yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ tadānyān mānasān putrān sadṛśān ātmano 'sṛjat ||

भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम अङ्गिरसं तथा मरीचिं दक्षम अत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसान ।।

bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum aṅgirasaṃ tathā marīciṃ dakṣam atriṃ ca vasiṣṭhaṃ caiva mānasān ||

नव ब्रह्माण इत्य एते पुराणे निश्चयं गताः ।।

nava brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṃ gatāḥ ||

सनन्दनादयो ये च पूर्वं सृष्टास तु वेधसा न ते लोकेष्व असज्जन्त निरपेक्षाः प्रजासु ते ।।

sanandanādayo ye ca pūrvaṃ sṛṣṭās tu vedhasā na te lokeṣv asajjanta nirapekṣāḥ prajāsu te ||

सर्वे ते ऽभ्यागतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः तेष्व एवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः ब्रह्मणो ऽभून महान क्रोधस त्रैलोक्यदहनक्षमः ।।

sarve te 'bhyāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ teṣv evaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanaḥ brahmaṇo 'bhūn mahān krodhas trailokyadahanakṣamaḥ ||

तस्य क्रोधसमुद्भूतं ज्वालामालाविदीपितम ब्रह्मणो ऽभूत तदा सर्वं त्रैलोक्यम अखिलं मुने ।।

tasya krodhasamudbhūtaṃ jvālāmālāvidīpitam brahmaṇo 'bhūt tadā sarvaṃ trailokyam akhilaṃ mune ||

भ्रुकुटीकुटिलात तस्य ललाटात क्रोधदीपितात समुत्पन्नस तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डो ऽतिशरीरवान ।।

bhrukuṭīkuṭilāt tasya lalāṭāt krodhadīpitāt samutpannas tadā rudro madhyāhnārkasamaprabhaḥ ardhanārīnaravapuḥ pracaṇḍo 'tiśarīravān ||

विभजात्मानम इत्य उक्त्वा तं ब्रह्मान्तर्दधे ततः ।।

vibhajātmānam ity uktvā taṃ brahmāntardadhe tataḥ ||

तथोक्तो ऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः ।।

tathokto 'sau dvidhā strītvaṃ puruṣatvaṃ tathākarot bibheda puruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā ca saḥ ||

सौम्यासौम्यैस तथा शान्त(अ)शान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः बिभेद बहुधा देवः स्वरूपैर असितैः सितैः ।।

saumyāsaumyais tathā śānta(a)śāntaiḥ strītvaṃ ca sa prabhuḥ bibheda bahudhā devaḥ svarūpair asitaiḥ sitaiḥ ||

ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्वं स्वायम्भुवं प्रभुः आत्मानम एव कृतवान प्राजापत्ये मनुं द्विज ।।

tato brahmātmasaṃbhūtaṃ pūrvaṃ svāyambhuvaṃ prabhuḥ ātmānam eva kṛtavān prājāpatye manuṃ dvija ||

शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम स्वायम्भुवो मनुर देवः पत्नीत्वे जगृहे विभुः ।।

śatarūpāṃ ca tāṃ nārīṃ taponirdhūtakalmaṣām svāyambhuvo manur devaḥ patnītve jagṛhe vibhuḥ ||

तस्माच च पुरुषाद देवी शतरूपा व्यजायत प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञितम कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम ।।

tasmāc ca puruṣād devī śatarūpā vyajāyata priyavratottānapādau prasūtyākūtisaṃjñitam kanyādvayaṃ ca dharmajña rūpaudāryaguṇānvitam ||

ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा प्रजापतिः स जग्राह तयोर जज्ञे सदक्षिणः पुत्रो यज्ञो महाभाग दम्पत्योर मिथुनं ततः ।।

dadau prasūtiṃ dakṣāya ākūtiṃ rucaye purā prajāpatiḥ sa jagrāha tayor jajñe sadakṣiṇaḥ putro yajño mahābhāga dampatyor mithunaṃ tataḥ ||

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवे मनौ ।।

yajñasya dakṣiṇāyāṃ tu putrā dvādaśa jajñire yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyambhuve manau ||

प्रसूत्यां च तथा दक्षश चतस्रो विंशतिं तथा ससर्ज कन्यास तासां तु सम्यङ नामानि मे शृणु ।।

prasūtyāṃ ca tathā dakṣaś catasro viṃśatiṃ tathā sasarja kanyās tāsāṃ tu samyaṅ nāmāni me śṛṇu ||

श्रद्धा लक्ष्मीर धृतिस तुष्टिर पुष्टिर मेधा क्रिया तथा बुद्धिर लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस त्रयोदशी ।।

śraddhā lakṣmīr dhṛtis tuṣṭir puṣṭir medhā kriyā tathā buddhir lajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtis trayodaśī ||

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः ।।

patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ ||

ख्यातिः सत्य अथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा सन्नतिश चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा ।।

khyātiḥ saty atha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā sannatiś cānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā ||

भृगुर भवो मरीचिश च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः पुलस्त्यः पुलहश चैव क्रतुश चर्षिवरस तथा ।।

bhṛgur bhavo marīciś ca tathā caivāṅgirā muniḥ pulastyaḥ pulahaś caiva kratuś carṣivaras tathā ||

अत्रिर वसिष्ठो वह्निश च पितरश च यथाक्रमम ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तम ।।

atrir vasiṣṭho vahniś ca pitaraś ca yathākramam khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattama ||

श्रद्धा कामं चला दर्पं नियमं धृतिर आत्मजम संतोषं च तथा तुष्टिर लोभं पुष्टिर असूयत ।।

śraddhā kāmaṃ calā darpaṃ niyamaṃ dhṛtir ātmajam saṃtoṣaṃ ca tathā tuṣṭir lobhaṃ puṣṭir asūyata ||

मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयम एव च बोधं बुद्धिस तथा लज्जा विनयं वपुर आत्मजम व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिर असूयत ।।

medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayam eva ca bodhaṃ buddhis tathā lajjā vinayaṃ vapur ātmajam vyavasāyaṃ prajajñe vai kṣemaṃ śāntir asūyata ||

सुखं सिद्धिर यशः कीर्तिर इत्य एते धर्मसूनवः कामाद रतिः सुतं हर्षं धर्मपौत्रम असूयत ।।

sukhaṃ siddhir yaśaḥ kīrtir ity ete dharmasūnavaḥ kāmād ratiḥ sutaṃ harṣaṃ dharmapautram asūyata ||

हिंसा भार्या त्व अधर्मस्य तयोर जज्ञे तथानृतम कन्या च निकृतिस ताभ्यां भयं नरकम एव च ।।

hiṃsā bhāryā tv adharmasya tayor jajñe tathānṛtam kanyā ca nikṛtis tābhyāṃ bhayaṃ narakam eva ca ||

माया च वेदना चैव मिथुनं त्व इदम एतयोः तयोर जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम ।।

māyā ca vedanā caiva mithunaṃ tv idam etayoḥ tayor jajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam ||

वेदना स्वसुतं चापि दुःखं जज्ञे ऽथ रौरवात मृत्योर व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश च जज्ञिरे ।।

vedanā svasutaṃ cāpi duḥkhaṃ jajñe 'tha rauravāt mṛtyor vyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāś ca jajñire ||

दुःखोत्तराः स्मृता ह्य एते सर्वे चाधर्मलक्षणाः नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा ते सर्वे ह्य ऊर्ध्वरेतसः ।।

duḥkhottarāḥ smṛtā hy ete sarve cādharmalakṣaṇāḥ naiṣāṃ bhāryāsti putro vā te sarve hy ūrdhvaretasaḥ ||

रौद्राण्य एतानि रूपाणि विष्णोर मुनिवरात्मज नित्यप्रलयहेतुत्वं जगतो ऽस्य प्रयान्ति वै ।।

raudrāṇy etāni rūpāṇi viṣṇor munivarātmaja nityapralayahetutvaṃ jagato 'sya prayānti vai ||

दक्षो मरीचिर अत्रिश च भृग्वाद्याश च प्रजेश्वराः जगत्य अत्र महाभाग नित्यं सर्गस्य हेतवः ।।

dakṣo marīcir atriś ca bhṛgvādyāś ca prajeśvarāḥ jagaty atra mahābhāga nityaṃ sargasya hetavaḥ ||

मनवो मनुपुत्राश च भूपा वीर्यधराश च ये सन्मार्गाभिरताः शूरास ते नित्यं स्थितिकारिणः ।।

manavo manuputrāś ca bhūpā vīryadharāś ca ye sanmārgābhiratāḥ śūrās te nityaṃ sthitikāriṇaḥ ||

येयं नित्यस्थितिर ब्रह्मन नित्यसर्गस तथेरितः नित्याभावश च तेषां वै स्वरूपं मम कथ्यताम ।।

yeyaṃ nityasthitir brahman nityasargas tatheritaḥ nityābhāvaś ca teṣāṃ vai svarūpaṃ mama kathyatām ||

सर्गस्थितिविनाशांश च भगवान मधुसूदनः तैस तै रूपैर अचिन्त्यात्मा करोत्य अव्याहतान विभुः ।।

sargasthitivināśāṃś ca bhagavān madhusūdanaḥ tais tai rūpair acintyātmā karoty avyāhatān vibhuḥ ||

नैमित्तिकः प्राकृतिकस तथैवात्यन्तिको द्विज नित्यश च सर्वभूतानां प्रलयो ऽयं चतुर्विधः ।।

naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko dvija nityaś ca sarvabhūtānāṃ pralayo 'yaṃ caturvidhaḥ ||

ब्राह्मो नैमित्तिकस तत्र यच छेते जगतः पतिः प्रयाति प्राकृते चैव ब्रह्माण्डं प्रकृतौ लयम ।।

brāhmo naimittikas tatra yac chete jagataḥ patiḥ prayāti prākṛte caiva brahmāṇḍaṃ prakṛtau layam ||

ज्ञानाद आत्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि नित्यः सदैव जातानां यो विनाशो दिवानिशम ।।

jñānād ātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani nityaḥ sadaiva jātānāṃ yo vināśo divāniśam ||

प्रसूतिः प्रकृतेर या तु सा सृष्टिः प्राकृता स्मृता दैनंदिनी तथा प्रोक्ता यान्तरप्रलयाद अनु ।।

prasūtiḥ prakṛter yā tu sā sṛṣṭiḥ prākṛtā smṛtā dainaṃdinī tathā proktā yāntarapralayād anu ||

भूतान्य अनुदिनं यत्र जायन्ते मुनिसत्तम नित्यसर्गो हि स प्रोक्तः पुराणार्थविचक्षणैः ।।

bhūtāny anudinaṃ yatra jāyante munisattama nityasargo hi sa proktaḥ purāṇārthavicakṣaṇaiḥ ||

एवं सर्वशरीरेषु भगवान भूतभावनः संस्थितः कुरुते विष्णुर उत्पत्तिस्थितिसंयमान ।।

evaṃ sarvaśarīreṣu bhagavān bhūtabhāvanaḥ saṃsthitaḥ kurute viṣṇur utpattisthitisaṃyamān ||

सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तयः सर्वदेहिषु वैष्णव्यः परिवर्तन्ते मैत्रेयाहर्निशं सदा ।।

sṛṣṭisthitivināśānāṃ śaktayaḥ sarvadehiṣu vaiṣṇavyaḥ parivartante maitreyāharniśaṃ sadā ||

गुणत्रयमयं ह्य एतद ब्रह्मञ छक्तित्रयं महत यो ऽतियाति स यात्य एव परं नावर्तते पुनः ।।

guṇatrayamayaṃ hy etad brahmañ chaktitrayaṃ mahat yo 'tiyāti sa yāty eva paraṃ nāvartate punaḥ ||