अर्वाक्स्रोतस तु कथितो भवता यस तु मानुषः ब्रह्मन विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा तम असृजद यथा ।।

arvāksrotas tu kathito bhavatā yas tu mānuṣaḥ brahman vistarato brūhi brahmā tam asṛjad yathā ||

यथा च वर्णान असृजद यद्गुणांश च महामुने यच च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तद उच्यताम ।।

yathā ca varṇān asṛjad yadguṇāṃś ca mahāmune yac ca teṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ tad ucyatām ||

सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षोर ब्रह्मणो जगत अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात प्रजाः ।।

satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṃ sisṛkṣor brahmaṇo jagat ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhāt prajāḥ ||

वक्षसो रजसोद्रिक्तास तथान्या ब्रह्मणो ऽभवन रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास तथोरुतः ।।

vakṣaso rajasodriktās tathānyā brahmaṇo 'bhavan rajasā tamasā caiva samudriktās tathorutaḥ ||

पद्भ्याम अन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम तमःप्रधानास ताः सर्वाश चातुर्वर्ण्यम इदं ततः ।।

padbhyām anyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama tamaḥpradhānās tāḥ sarvāś cāturvarṇyam idaṃ tataḥ ||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश च द्विजसत्तम पादोरुवक्षःस्थलतो मुखतश च समुद्गताः ।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama pādoruvakṣaḥsthalato mukhataś ca samudgatāḥ ||

यज्ञनिष्पत्तये सर्वम एतद ब्रह्मा चकार वै चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनम उत्तमम ।।

yajñaniṣpattaye sarvam etad brahmā cakāra vai cāturvarṇyaṃ mahābhāga yajñasādhanam uttamam ||

यज्ञैर आप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः ।।

yajñair āpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ ||

निष्पाद्यन्ते नरैस तैस तु स्वकर्माभिरतैः सदा विशुद्धाचरणोपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः ।।

niṣpādyante narais tais tu svakarmābhirataiḥ sadā viśuddhācaraṇopetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ ||

स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात प्राप्नुवन्ति नरा मुने यद वाभिरुचितं स्थानं तद यान्ति मनुजा द्विज ।।

svargāpavargau mānuṣyāt prāpnuvanti narā mune yad vābhirucitaṃ sthānaṃ tad yānti manujā dvija ||

प्रजास ता ब्रह्मणा सृष्टाश चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितौ सम्यक्छ्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम ।।

prajās tā brahmaṇā sṛṣṭāś cāturvarṇyavyavasthitau samyakchraddhāḥ samācārapravaṇā munisattama ||

यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः शुद्धान्तःकरणाः शुद्धाः सर्वानुष्ठाननिर्मलाः ।।

yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ śuddhāntaḥkaraṇāḥ śuddhāḥ sarvānuṣṭhānanirmalāḥ ||

शुद्धे च तासां मनसि शुद्धे ऽन्तःसंस्थिते हरौ शुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति विष्ण्वाख्यं येन तत पदम ।।

śuddhe ca tāsāṃ manasi śuddhe 'ntaḥsaṃsthite harau śuddhajñānaṃ prapaśyanti viṣṇvākhyaṃ yena tat padam ||

ततः कालात्मको यो ऽसौ स चांशः कथितो हरेः स पातयत्य अघं घोरम अल्पम अल्पाल्पसारवत ।।

tataḥ kālātmako yo 'sau sa cāṃśaḥ kathito hareḥ sa pātayaty aghaṃ ghoram alpam alpālpasāravat ||

अधर्मबीजम उद्भूतं तमोलोभसमुद्भवम प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकम असाधकम ।।

adharmabījam udbhūtaṃ tamolobhasamudbhavam prajāsu tāsu maitreya rāgādikam asādhakam ||

ततः सा सहजा सिद्धिस तेषां नातीव जायते रसोल्लासादयश चान्याः सिद्धयो ऽष्टौ भवन्ति याः ।।

tataḥ sā sahajā siddhis teṣāṃ nātīva jāyate rasollāsādayaś cānyāḥ siddhayo 'ṣṭau bhavanti yāḥ ||

तासु क्षीणास्व अशेषासु वर्धमाने च पातके द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास ता भवन्ति ततः प्रजाः ।।

tāsu kṣīṇāsv aśeṣāsu vardhamāne ca pātake dvandvābhibhavaduḥkhārtās tā bhavanti tataḥ prajāḥ ||

ततो दुर्गाणि ताश चक्रुर वार्क्षं पार्वतम औदकम कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादि यत ।।

tato durgāṇi tāś cakrur vārkṣaṃ pārvatam audakam kṛtrimaṃ ca tathā durgaṃ purakharvaṭakādi yat ||

गृहाणि च यथान्यायं तेषु चक्रुः पुरादिषु शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते ।।

gṛhāṇi ca yathānyāyaṃ teṣu cakruḥ purādiṣu śītātapādibādhānāṃ praśamāya mahāmate ||

प्रतीकारम इमं कृत्वा शीतादेस ताः प्रजाः पुनः वार्तोपायं ततश चक्रुर हस्तसिद्धिं च कर्मजाम ।।

pratīkāram imaṃ kṛtvā śītādes tāḥ prajāḥ punaḥ vārtopāyaṃ tataś cakrur hastasiddhiṃ ca karmajām ||

व्रीहयश च यवाश चैव गोधूमा अणवस तिलाः प्रियंगवो ह्य उदाराश च कोरदूषाः सतीनकाः ।।

vrīhayaś ca yavāś caiva godhūmā aṇavas tilāḥ priyaṃgavo hy udārāś ca koradūṣāḥ satīnakāḥ ||

माषा मुद्गा मसूराश च निष्पावाः सकुलत्थकाः आढक्यश चणकाश चैव शणाः सप्तदश स्मृताः ।।

māṣā mudgā masūrāś ca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ āḍhakyaś caṇakāś caiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ ||

इत्य एता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने ओषध्यो यज्ञियाश चैव ग्राम्यारण्याश चतुर्दश ।।

ity etā oṣadhīnāṃ tu grāmyānāṃ jātayo mune oṣadhyo yajñiyāś caiva grāmyāraṇyāś caturdaśa ||

व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस तिलाः प्रियंगुसप्तमा ह्य एता अष्टमास तु कुलत्थकाः ।।

vrīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavas tilāḥ priyaṃgusaptamā hy etā aṣṭamās tu kulatthakāḥ ||

श्यामाकास त्व अथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः तथा वेणुयवाः प्रोक्तास तद्वन मर्कटका मुने ।।

śyāmākās tv atha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ tathā veṇuyavāḥ proktās tadvan markaṭakā mune ||

ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्य एता ओषध्यस तु चतुर्दश यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस तथासां हेतुर उत्तमः ।।

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hy etā oṣadhyas tu caturdaśa yajñaniṣpattaye yajñas tathāsāṃ hetur uttamaḥ ||

एताश च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम परावरविदः प्राज्ञास ततो यज्ञान वितन्वते ।।

etāś ca saha yajñena prajānāṃ kāraṇaṃ param parāvaravidaḥ prājñās tato yajñān vitanvate ||

अहन्य अहन्य अनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम उपकारकरं पुंसां क्रियमाणाघशान्तिदम ।।

ahany ahany anuṣṭhānaṃ yajñānāṃ munisattama upakārakaraṃ puṃsāṃ kriyamāṇāghaśāntidam ||

येषां तु कालसृष्टो ऽसौ पापबिन्दुर महामते चेतःसु ववृधे चक्रुस ते न यज्ञेषु मानसम ।।

yeṣāṃ tu kālasṛṣṭo 'sau pāpabindur mahāmate cetaḥsu vavṛdhe cakrus te na yajñeṣu mānasam ||

वेदवादांस तथा वेदान यज्ञकर्मादिकं च यत तत सर्वं निन्दमानास ते यज्ञव्यासेधकारिणः ।।

vedavādāṃs tathā vedān yajñakarmādikaṃ ca yat tat sarvaṃ nindamānās te yajñavyāsedhakāriṇaḥ ||

प्रवृत्तिमार्गव्युच्छित्तिकारिणो वेदनिन्दकाः दुरात्मानो दुराचारा बभूवुः कुटिलाशयाः ।।

pravṛttimārgavyucchittikāriṇo vedanindakāḥ durātmāno durācārā babhūvuḥ kuṭilāśayāḥ ||

संसिद्धायां तु वार्तायां प्रजाः सृष्ट्वा प्रजापतिः मर्यादां स्थापयाम आस यथास्थानं यथागुणम ।।

saṃsiddhāyāṃ tu vārtāyāṃ prajāḥ sṛṣṭvā prajāpatiḥ maryādāṃ sthāpayām āsa yathāsthānaṃ yathāguṇam ||

वर्णानाम आश्रमाणां च धर्मान धर्मभृतां वर लोकांश च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम ।।

varṇānām āśramāṇāṃ ca dharmān dharmabhṛtāṃ vara lokāṃś ca sarvavarṇānāṃ samyagdharmānupālinām ||

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम स्थानम ऐन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्व अनिवर्तिनाम ।।

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām sthānam aindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣv anivartinām ||

वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्मनिरतात्मनाम गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तिनाम ।।

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmaniratātmanām gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricaryānuvartinām ||

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनाम ऊर्ध्वरेतसाम स्मृतं तेषां तु यत स्थानं तद एव गुरुवासिनाम ।।

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnām ūrdhvaretasām smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tad eva guruvāsinām ||

सप्तर्षीणां तु यत स्थानं स्मृतं तद वै वनौकसाम प्राजापत्यं गृहस्थानां ब्राह्मं संन्यासिनां स्मृतम ।।

saptarṣīṇāṃ tu yat sthānaṃ smṛtaṃ tad vai vanaukasām prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ brāhmaṃ saṃnyāsināṃ smṛtam ||

योगिनाम अमृतं स्थानं यद विष्णोः परमं पदम ।।

yoginām amṛtaṃ sthānaṃ yad viṣṇoḥ paramaṃ padam ||

एकान्तिनः सदा ब्रह्मध्यायिनो योगिनो हि ये तेषां तत परमं स्थानं यद वै पश्यन्ति सूरयः ।।

ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye teṣāṃ tat paramaṃ sthānaṃ yad vai paśyanti sūrayaḥ ||

गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः ।।

gatvā gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ ||

तामिस्रम अन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रम अवीचिमत ।।

tāmisram andhatāmisraṃ mahārauravarauravau asipatravanaṃ ghoraṃ kālasūtram avīcimat ||

विनिन्दकानां वेदस्य यज्ञव्यासेधकारिणाम स्थानम एतत समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश च ये ।।

vinindakānāṃ vedasya yajñavyāsedhakāriṇām sthānam etat samākhyātaṃ svadharmatyāginaś ca ye ||